KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Tarih Dergisi / 2026 / Sayı: 89

Erken Modern Dönemde Osmanlı Maliyesinde Merkezîleşme: Nizâm-ı Cedîd’in Yapısal Sınırları (1793-1807)

Centralization in Ottoman Public Finance in the Early Modern Period: The Structural Limits of the Nizām-ı Cedīd (1793-1807)

Tayfun Ulaş(Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi)0000-0001-9511-7567
Sayfa
123–146
Yayın Tarihi
2026-06-23
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Fransa, İngiltere ve Avusturya örnekleri üzerinden yapılan karşılaştırmalı değerlendirme, Osmanlı malî reformlarının benzer dış baskılar altında şekillendiğini, ancak farklı idarî ve kurumsal koşullar nedeniyle kendine özgü yapısal sınırlılıklar taşıdığını göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu makale, Osmanlı İmparatorluğu’nda III.
📊
Temel Bulgular & Veri:Fransa, İngiltere ve Avusturya örnekleri üzerinden yapılan karşılaştırmalı değerlendirme, Osmanlı malî reformlarının benzer dış baskılar altında şekillendiğini, ancak farklı idarî ve kurumsal koşullar nedeniyle kendine özgü yapısal sınırlılıklar taşıdığını göstermektedir.
💡
Sonuç & Katkı:Bu bağlamda makale, Nizâm-ı Cedîd reformlarını erken modern dönemde devletin merkezî denetim kapasitesini artırmaya yönelik bilinçli bir girişim olarak değerlendirmektedir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:III. Selim · Nizâm-ı Cedîd · İrâd-ı Cedîd

Özet

Bu makale, Osmanlı İmparatorluğu’nda III. Selim döneminde uygulanan Nizâm-ı Cedîd reformlarını, malî merkezîleşme, denetim kapasitesinin genişlemesi ve kurumsal yeniden yapılanma çerçevesinde incelemektedir. Çalışma, söz konusu dönüşümlerin askerî modernleşmenin ötesine geçerek merkezî borç yönetiminin kurumsallaştırılması, iç borçlanma süreçlerinin yeniden düzenlenmesi ve malî denetim mekanizmalarının güçlendirilmesi yoluyla devlet kapasitesini artırmayı hedefleyen bütüncül bir idarî dönüşüm anlayışına dayandığını ileri sürmektedir. Fransa, İngiltere ve Avusturya örnekleri üzerinden yapılan karşılaştırmalı değerlendirme, Osmanlı malî reformlarının benzer dış baskılar altında şekillendiğini, ancak farklı idarî ve kurumsal koşullar nedeniyle kendine özgü yapısal sınırlılıklar taşıdığını göstermektedir. Bu bağlamda makale, Nizâm-ı Cedîd reformlarını erken modern dönemde devletin merkezî denetim kapasitesini artırmaya yönelik bilinçli bir girişim olarak değerlendirmektedir.

Abstract

This article examines the Nizām-ı Cedīd reforms implemented during the reign of Selim III within the broader framework of fiscal centralization, expanded administrative oversight, and institutional restructuring in the Ottoman Empire. It argues that these reforms extended beyond military modernization and constituted a comprehensive administrative transformation aimed at strengthening central debt management, reorganizing domestic borrowing practices, and enhancing fiscal control mechanisms to increase state capacity. Through a comparative analysis of France, Britain, and Austria, the study demonstrates that Ottoman fiscal reforms emerged under similar external pressures while developing within distinct institutional and administrative conditions, imposing specific structural limitations. In this context, the article evaluates the Nizām-ı Cedīd reforms as an attempt to expand centralized state capacity in the early modern period.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Ulaş, T. (2026). Erken Modern Dönemde Osmanlı Maliyesinde Merkezîleşme: Nizâm-ı Cedîd’in Yapısal Sınırları (1793-1807). Tarih Dergisi, Sayı: 89, 123–146. https://doi.org/10.26650/iutd.1824891

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (91)

  1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) google scholar
  2. Bâb-ı Asafî Tasnifi google scholar
  3. Ali Emiri Sultan III. Selim Tasnifi (AE.SSLM.III.), 120/7267; 311/18132. google scholar
  4. Cevdet Askeriye Tasnifi (C. AS.) 670/28145; 1017/44598; 1021/44757; 1155/51341. google scholar
  5. Cevdet Maliye Tasnifi (C. ML.) 138/5899; 398/16302; 420/17079; 422/17141; 431/17490; 525/21500; 564/23103. google scholar
  6. Cevdet Saray Tasnifi (C. SM.) 167/8396. google scholar
  7. Cevdet Tımar Tasnifi (C. TZ.) 100/4958; 102/5098. google scholar
  8. Hatt-ı Hümayun Tasnifi (HAT.) 104/4084; 184/8578; 264/15338; 1265/48983 - A. google scholar
  9. Kâmil Kepeci Tasnifi Defterleri (KK.d.) nr. 2380. google scholar
  10. Maliyeden Müdevver Tasnifi Defterleri (MAD.d.) nr. 19259; nr. 1933; nr. 8886. google scholar
  11. Bâb-ı Defterî Tasnifi google scholar
  12. Baş Muhasebe Defteri (D.BŞM.d.), nr. 6362. google scholar
  13. Baş Muhasebe Esham Kalemi Defteri (D.BŞM.SHM.d.), nr. 19506. google scholar
  14. Baş Muhasebe İrâd-ı Cedîd Hazinesi Defteri (D.BŞM.İCH.d.), nr. 19179; nr. 19190; nr. 19208; nr. 19220; nr. 19236. google scholar
  15. “Art. III. - The Bank of England Restriction: 1797-1821”, The North American Review, CV/217 (Ekim 1867), s. 393-434. google scholar
  16. Ahmed Cevdet Paşa, Tarih-i Cevdet, Tertîb-i Cedîd, I-XII, İstanbul 1309. google scholar
  17. Aksan, Virginia H., “The One-Eyed Fighting the Blind: Mobilization, Supply and Command in the Russo-Turkish War of 1768-1774”, The International History Review, XV/2 (Mayıs 1993), s. 221-238. google scholar
  18. Akyıldız, Ali, Para Pul Oldu: Osmanlı’da Kâğıt Para, Maliye ve Toplum, İletişim Yay., İstanbul 20183. google scholar
  19. Ashworth, William J., Customs and Excise: Trade, Production, and Consumption in England, 1640-1845, Oxford University Press, Oxford 2003. google scholar
  20. Aydın, Hacı Veli, Osmanlı Maliyesinde Esham Uygulaması (1775-1840), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara 1998. google scholar
  21. Baugh, Daniel A., The Global Seven Years War, 1754-1763: Britain and France in a Great Power Contest, Routledge, Londra 2001. google scholar
  22. Berkes, Niyazi, Türkiye’de Çağdaşlaşma, yay. haz. Ahmet Kuyaş, Yapı Kredi Yay., İstanbul 2002. google scholar
  23. Beydilli, Kemal, “III. Selim”, DİA, XXXVI, 420-425. google scholar
  24. ______, “Küçük Kaynarca’dan Tanzimât’a Islâhât Düşünceleri”, İlmî Araştırmalar, sayı 8 (1999), s. 25-64. google scholar
  25. ______, “Nizâm-ı Cedîd”, DİA, XXXIII, 175-178. google scholar
  26. Bölükbaşı, Ömerül Faruk, 18. Yüzyılın İkinci Yarısında Darbhâne-i Âmire, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yay., İstanbul 2013. google scholar
  27. Bordo, Michael D.-White, Eugene Nelson, “A Tale of Two Currencies: British and French Finance During the Napoleonic Wars”, Journal of Economic History, LI/2 (1991), s. 303-316. google scholar
  28. Bosher, John F., French Finances, 1770-1795: From Business to Bureaucracy, Cambridge University Press, Cambridge 1970. google scholar
  29. Brewer, John, The Sinews of Power: War, Money and the English State, 1688-1783, Routledge, Londra 1989. google scholar
  30. Brezis, Elise S.-Crouzet, François M., “The Role of the Assignats During the French Revolution: Evil or Rescuer?”, The Journal of European Economic History, XXIV/1 (1995), s. 7-40. google scholar
  31. Bruckmüller, Ernst, Sozial-Geschichte Österreichs, Verlag für Geschichte und Politik, Viyana 2001. google scholar
  32. Burke, Edmund, Reflections on the Revolution in France, ed. J.G.A. Pocock, Hackett Publishing Company, Indianapolis 1987. google scholar
  33. Cezar, Yavuz, “Osmanlı Mali Tarihinde ‘Esham’ Uygulamasının İlk Dönemlerine İlişkin Bazı Önemli ve Örnek Belgeler”, Toplum ve Bilim, sayı 12 (Kış 1980), s. 124-143. google scholar
  34. ______, Osmanlı Maliyesinde Bunalım ve Değişim Dönemi, Alan Yay., İstanbul 1986. google scholar
  35. Çelik, Yüksel-Yeşil, Fatih, Osmanlı Modernleşmesinde Tereddüt ve Teceddüt Yılları (1768-1908), VakıfBank Kültür Yay., İstanbul 2023. google scholar
  36. Çınar, Ali Osman, Mehmed Emin Edîb Efendi’nin Hayatı ve Târîh’i, Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 1999. google scholar
  37. Clapham, John, The Bank of England: A History, I: 1694-1797, Cambridge University Press-The Macmillan Company, Cambridge 1945. google scholar
  38. Cooper, Richard, “William Pitt, Taxation, and the Needs of War”, Journal of British Studies, XXII/1 (1982), s. 94-103. google scholar
  39. Copland, Ian-Godley, Michael R., “Revenue Farming in Comparative Perspective: Reflections on Taxation, Social Structure and Development in the Early-Modern Period”, The Rise and Fall of Revenue Farming, ed. John Butcher-Howard W. Dick, Palgrave Macmillan, New York 1993, s. 45-68. google scholar
  40. Cutsinger, Bryan P.-Rouanet, Louis-Ingber, Joshua S., “Assignats or Death: The Politics and Dynamics of Hyperinflation in Revolutionary France”, European Economic Review, CLVII (2023), 104510, s. 1-21. google scholar
  41. Daunton, Martin, Trusting Leviathan: The Politics of Taxation in Britain, 1799-1914, Cambridge University Press, Cambridge 2001. google scholar
  42. Derin, Fahri Çetin, “Yayla İmamı Risâlesi”, Tarih Enstitüsü Dergisi, sayı 3 (Ekim 1972), s. 213-272. google scholar
  43. Dew, Ben, Commerce, Finance and Statecraft: Histories of England, 1600-1780, Manchester University Press, Manchester 2018. google scholar
  44. Dickson, Peter George Muir, Finance and Government under Maria Theresia, 1740-1780, I-II, Clarendon Press, Oxford 1987. google scholar
  45. ______, The Financial Revolution in England: A Study in the Development of Public Credit, 1688-1756, Macmillan, Londra 1967. google scholar
  46. Doyle, William, The Oxford History of the French Revolution, Oxford University Press, Oxford 2002. google scholar
  47. Durand, Yves, Les Fermiers Généraux Au XVIIIe siècle, Presses Universitaires de France, Paris 1971. google scholar
  48. Egret, Jean, Necker: Ministre de Louis XVI, 1776-1790, Librairie Honoré Champion, Paris 1975. google scholar
  49. Genç, Mehmet, “Esham: İç Borçlanma”, Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2000, s. 188-197. google scholar
  50. ______, “Esham”, DİA, XI, 376-380. google scholar
  51. ______, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi”, Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2000, s. 55-69. google scholar
  52. ______, “Yed-i Vâhid”, DİA, XLII, 378-383. google scholar
  53. Hanioğlu, M. Şükrü, A Brief History of the Late Ottoman Empire, Princeton University Press, Princeton 2008. Harley, C. Knick, “British Industrialization before 1841: Evidence of Slower Growth during the Industrial Revolution”, Journal of Economic History, XLII/2 (1982), s. 267-289. google scholar
  54. ______, “Reassessing the Industrial Revolution: A Macro View”, The British Industrial Revolution: An Economic Perspective, ed. Joel Mokyr, Westview Press, Boulder, Colorado 1999, s. 160-205. google scholar
  55. Harris, Robert D., Necker: Reform Statesman of the Ancien Regime, University of California Press, Berkeley 1979. google scholar
  56. Hawtrey, R. G., “The Collapse of the French Assignats”, The Economic Journal, XXVIII/111 (1918), s. 300-314. google scholar
  57. Hochendlinger, Michael, Austria’s Wars of Emergence: War, State and Society in the Habsburg Monarchy, 1683-1797, Longman, New York 2003. google scholar
  58. Johnson, Noel D.-Koyama, Mark, “Tax Farming and the Origins of State Capacity in England and France”, Explorations in Economic History, LI (2014), s. 1-20. google scholar
  59. Kafadar, Cemal, “Osmanlı Siyasal Düşüncesinin Kaynakları ve Nizâm-ı Cedîd”, Doğu Batı Dergisi, sayı 1 (1997), s. 23-40. google scholar
  60. Karal, Enver Ziya, Selim III’ün Hatt-ı Hümayunları, Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara 1942. google scholar
  61. Levy, Avigdor, “Military Reform and the Problem of Centralization in the Ottoman Empire in the Eighteenth Century”, Middle Eastern Studies, XVIII/3 (1982), s. 227-249. google scholar
  62. Mütercim Ahmed Âsım Efendi, Âsım Efendi Tarihi, I-II, haz. Ziya Yılmazer, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yay., İstanbul 2015. google scholar
  63. O’Brien, Patrick K., “Fiscal Exceptionalism: Great Britain and its European Rivals from Civil War to Triumph at Trafalgar and Waterloo”, The Fiscal-Military State in Eighteenth-Century Europe, ed. Christopher Storrs, Ashgate, Farnham 2002, s. 137-166. google scholar
  64. ______, “The Political Economy of British Taxation, 1660-1815”, Economic History Review, XLI/1 (1988), s. 1-32. google scholar
  65. O’Brien, Patrick K.-Hunt, Philip, “The Rise of a Fiscal State in England, 1485-1815”, Historical Research, LXVI/160 (1993), s. 129-176. google scholar
  66. O’Brien, Patrick K.-Palma, Nuno, “Danger to the Old Lady of Threadneedle Street? The Bank Restriction Act and The Regime Shift to Paper Money, 1797-1821”, European Review of Economic History, XXIV/2 (2020), s. 390-426. google scholar
  67. Pamuk, Şevket, “The Great Ottoman Debasement, 1808-1844: A Political Economy Framework”, Histories of the Modern Middle East: New Directions, ed. I. Gershoni-H. Erdem-U. Woköck, Lynne Rienner Pub, Colorado 2002, s. 21-36. google scholar
  68. Salzmann, Ariel, Tocqueville in the Ottoman Empire: Rival Paths to the Modern State, Brill, Leiden-Boston 2004. google scholar
  69. Shaw, Stanford J., Between Old and New: The Ottoman Empire under Sultan Selim III, 1789-1807, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts 1971. google scholar
  70. ______, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume I: Empire of the Gazis: The Rise and Decline of the Ottoman Empire, 1280-1808, Cambridge University Press, Cambridge 1976. google scholar
  71. Silberling, Norman J., “Financial and Monetary Policy of Great Britain During the Napoleonic Wars”, The Quarterly Journal of Economics, XXXVIII/3 (Mayıs 1924), s. 397-439. google scholar
  72. Skocpol, Theda, “Bringing the State Back In: Strategies of Analysis in Current Research”, Bringing the State Back In, ed. Peter B. Evans, Dietrich Rueschemeyer ve Theda Skocpol, Cambridge University Press, Cambridge 1985, s. 3-41. google scholar
  73. ______, States and Social Revolutions: A Comparative Analysis of France, Russia, and China, Cambridge University Press, Cambridge 1979. google scholar
  74. Tabakoğlu, Ahmet, Osmanlı Mâlî Tarihi, Dergâh Yay., İstanbul 2016. google scholar
  75. Tilly, Charles, “Reflections on the History of European State-Making”, The Formation of National States in Western Europe, ed. Charles Tilly, Princeton University Press, Princeton, New Jersey 1975, s. 3-83. google scholar
  76. ______, “War Making and State Making as Organized Crime”, Bringing the State Back In, ed. Peter B. Evans, Dietrich Rueschemeyer ve Theda Skocpol, Cambridge University Press, Cambridge 1985, s. 169-191. google scholar
  77. ______, Coercion, Capital, and European States, AD 990-1992, Basil Blackwell, Oxford 1992. google scholar
  78. Tocqueville, Alexis de, L’Ancien Régime et la Révolution, Michel Lévy Frères, Paris 18667. google scholar
  79. Turner, Michael, “Pitt and the Sinking Fund”, The Historical Journal, XXIX/1 (1986), s. 153-170. google scholar
  80. Ulaş, Tayfun, Nizam-i Cedid’in Finansmanı: İrad-i Cedid Hazinesi, İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 2024. google scholar
  81. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, “Nizam-ı Cedid Ricalinden Kadı Abdurrahman Paşa”, Belleten, XXXV/138 (1971), s. 245-302. google scholar
  82. Vak’anüvis Halil Nuri Bey, Nûrî Tarihi, haz. Vakkas Toprak, Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara 2015. google scholar
  83. Velde, François R., “La dette publique en France au XIXe siècle”, Revue d'économie financière, sayı 146 (2022/2), s. 85-100. google scholar
  84. ______, “The French Public Debt in the Nineteenth Century”, Economic Perspectives, sayı 2 (2024), s. 2-24. google scholar
  85. Velde, François R.-Weir, David R., “The Financial Market and Government Debt Policy in France, 1746-1793”, The Journal of Economic History, LII/1 (Mart 1992), s. 1-39. google scholar
  86. Walter, Friedrich, “Die ideellen Grundlagen der österreichischen Staatsreform von 1749”, Zeitschrift für öffentliches Recht, XVII (1937), s. 195-205. google scholar
  87. White, Eugene Nelson, “France’s Slow Transition from Privatized to Government-Administered Tax Collection: Tax Farming in the Eighteenth Century”, Departmental Working Papers, 2001/16, Rutgers University, Department of Economics, New Brunswick, New Jersey 2001. google scholar
  88. Yaycıoğlu, Ali, Partners of the Empire: The Crisis of the Ottoman Order in the Age of Revolutions, Stanford University Press, Stanford 2016. google scholar
  89. Yeşil, Fatih, İhtilâller Çağında Osmanlı Ordusu: Osmanlı İmparatorluğu’nda Sosyoekonomik ve Sosyopolitik Değişim Üzerine Bir İnceleme (1793-1826), Tarih Vakfı Yurt Yay., İstanbul 2016. google scholar
  90. Yıldız, Aysel, Crisis and Rebellion in the Ottoman Empire: The Downfall of a Sultan in the Age of Revolution, I.B. Tauris, Londra-New York 2017. google scholar
  91. ______, Vaka-yı Selimiyye or the Selimiyye Incident: A Study of the May 1807 Rebellion, Sabancı Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 2008. google scholar