KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Tarih Dergisi / 2026 / Sayı: 89

Bulgaristan Komiserliği İkinci Kâtibi İbrahim Fethi Bey’in Faaliyetleri ve İstihbarat Raporları (1888-1897)

The Activites and Intelligence Reports of Ibrahim Fethi Bey, Second Secretary of the Bulgarian Commissariat (1888-1897)

Ergün Hasanoğlu0000-0002-0583-734X
Mustafa Yeni(ANKARA HACI BAYRAM VELİ ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-9117-8183
Sayfa
195–221
Yayın Tarihi
2026-06-23
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Böylece yakın dönem Türk ve Bulgar tarihleri literatürüne katkı yapılacaktır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, 1888-1897 yılları arasında Bulgaristan Komiserliğinin Filibe’deki ikinci kâtibi olarak görev yapan İbrahim Fethi Bey’in faaliyetlerini ve istihbarat raporlarını incelemektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Çalışmada Bulgaristan Komiserliğinin kurumsal işleyişi, İbrahim Fethi Bey’in kısa biyografisi, Konstantin Stoilov Hükûmeti Döneminde (1894-1899) İbrahim Fethi Bey’in faaliyetlerinin yol açıp Osmanlı-Bulgar münasebetlerine yansıyan diplomatik kriz ve sunduğu raporların içeriği analiz edilmektedir.
💡
Sonuç & Katkı:Böylece yakın dönem Türk ve Bulgar tarihleri literatürüne katkı yapılacaktır.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Osmanlı Devleti · Bulgaristan Komiserliği · Bulgaristan Prensliği

Özet

Bu çalışma, 1888-1897 yılları arasında Bulgaristan Komiserliğinin Filibe’deki ikinci kâtibi olarak görev yapan İbrahim Fethi Bey’in faaliyetlerini ve istihbarat raporlarını incelemektedir. Çalışmanın hedefi, Osmanlı Devleti’nin Bulgaristan’daki diplomatik temsilciliği aracılığıyla yürüttüğü başta askerî ve siyasi olmak üzere bilgi toplama faaliyetlerinin mahiyetini ortaya koymaktır. Çalışmada Bulgaristan Komiserliğinin kurumsal işleyişi, İbrahim Fethi Bey’in kısa biyografisi, Konstantin Stoilov Hükûmeti Döneminde (1894-1899) İbrahim Fethi Bey’in faaliyetlerinin yol açıp Osmanlı-Bulgar münasebetlerine yansıyan diplomatik kriz ve sunduğu raporların içeriği analiz edilmektedir. Bu sayede Osmanlı istihbaratının Balkanlardaki boyutu arşiv belgeleri ve literatürdeki kaynaklar aracılığıyla değerlendirilmektedir. Böylece yakın dönem Türk ve Bulgar tarihleri literatürüne katkı yapılacaktır.

Abstract

This study examines the activities and intelligence reports of Ibrahim Fethi Bey, who served as the second secretary of the Bulgarian Commissariat in Plovdiv between 1888 and 1897. The objective of the study is to reveal the nature of the Ottoman Empire’s information -gathering activities- primarily military and political- carried out through its diplomatic representation in Bulgaria. The study analyzes the institutional functioning of the Ottoman Commissariat in Sofia, provides brief biography of Ibrahim Fethi Bey, the diplomatic crisis that arose from Ibrahim Fethi Bey’s activities during the government of Konstantin Stoilov (1894-1899) and its reflection on Ottoman-Bulgarian relations, as well as the content of the reports he submitted. In this way, the scope of the Ottoman intelligence in the Balkans is being assessed through archival documents and sources in the literature. This will contribute to the literature on recent Turkish and Bulgarian history.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Hasanoğlu, E., Yeni, M. (2026). Bulgaristan Komiserliği İkinci Kâtibi İbrahim Fethi Bey’in Faaliyetleri ve İstihbarat Raporları (1888-1897). Tarih Dergisi, Sayı: 89, 195–221. https://doi.org/10.26650/iutd.1818967

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (76)

  1. Dâhiliye Mektubi Kalemi (DH.MKT), 253/49; 355/73; 414/51; 1641/139; 1655/32; 1809/96. google scholar
  2. Dâhiliye Şifre Kalemi (DH.ŞFR), 138/64; 155/88; 165/55; 170/114; 209/111; 212/45. google scholar
  3. Hariciye Nezareti Londra Sefareti (HR.SFR.3), 440/28. google scholar
  4. Hariciye Nezareti Petersburg Seferi (HR.SFR.1), 106/45. google scholar
  5. Hariciye Nezareti Siyasi (HR.SYS), 163/36; 1490/60; 2746/19; 2746/27. google scholar
  6. Hariciye Nezareti Sofya Sefareti (HR.SFR.04), 320/27; 330/82; 332/68; 337/25; 337/51; 337/55; 343/11; 343/76; 343/92; 343/116; 344/47; 348/18; 350/72; 389/4; 492/77; 492/80; 492/83; 492/136; 492/140; 493/76; 494/88; 494/89; 495/58; 496/9; 497/66; 498/54; 502/30; 502/34; 503/35; 503/82; 507/35; 507/48; 510/32; 511/34; 513/58; 513/70; 559/7; 559/132; 559/144; 561/118; 669/37; 737/31; 737/71; 738/138; 739/48; 739/77; 741,92. google scholar
  7. Hariciye Nezareti Tahrirat (HR.TH), 89/46; 96/24; 100/67; 158/4; 159/57; 190/28. google scholar
  8. Hariciye Nezareti Tercüme Odası (HR.TO), 342/23; 342/29; 343/23. google scholar
  9. İrade Bulgaristan (İ.MTZ.04), 14/815; 16/1000; 16/1001; 16/1038; 17/1117. google scholar
  10. İrade Dâhiliye (İ.DH.), 998/78836; 1073/84143; 1105/86581. google scholar
  11. İrade Hususi (İ.HUS.), 58/48. google scholar
  12. Sadaret Bulgaristan (A.MTZ.04), 22/8; 25/26; 25/83; 36/55; 40/91; 40/92; 43/28; 44/18; 46/74; 177/73; 180/44. google scholar
  13. Sadaret Mühimme Kalemi Evrakı (A.MKT.MHM), 498/5. google scholar
  14. Yıldız Askerî Maruzat (Y.PRK.ASK), 44/54; 51/81; 56/43. google scholar
  15. Yıldız Dâhiliye Nezareti Maruzatı (Y.PRK.DH), 8/47. google scholar
  16. Yıldız Elçilik, Şehbenderlik ve Ataşemiliterlik (Y.PRK.EŞA), 9/48. google scholar
  17. Yıldız Hususi Maruzat (Y.A.HUS), 193/52; 211/18; 220/46; 226/90; 258/42; 336/45. google scholar
  18. Yıldız Müfettişlikler ve Komiserlikler Tahriratı (Y.PRK.MK), 4/64. google scholar
  19. Yıldız Mütenevvi Maruzat (Y.MTV), 29/103; 37/17; 37/32; 55/20; 72/94; 97/57. google scholar
  20. Yıldız Serkurenalık Evrakı (Y.PRK.SRN), 2/93; 4/59. google scholar
  21. Yıldız Tahrirat-ı Ecnebiyye ve Mabeyn Mütercimliği (Y.PRK.TKM), 11/54; 13/66; 14/22; 14/23; 14/25; 14/29; 14/34; 14/39. google scholar
  22. Yıldız Yaveran ve Maiyyet-i Seniyye Erkan-ı Harbiye Dairesi (Y.PRK.MYD), 8/68; 8/73; 18/1; 18/9; 18/48; 18/49. google scholar
  23. Vınşnata Politika na Bılgariya, Tom 3, Çast 2, Dokumenti, 1890-1894, Akademiçno İzdatelstvo „Prof. Marin Drinov“, Sofiya 1998. google scholar
  24. Malık List (Малък лист), 20 Avgust 1896. google scholar
  25. Zafer, 26 Nisan 1328/9 Mayıs 1912. google scholar
  26. Abacı, Müslimen, II. Abdülhamid Döneminde Karadeniz Bölgesindeki Şehbenderliklerin İstihbarat Faaliyetleri (1876-1909), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2019. google scholar
  27. Abdülhamid’in Seraskeri Rıza Paşa’nın Anıları, yay. haz. Mahir Aydın, Kitabevi, İstanbul 2012. google scholar
  28. Adanır, Fikret, Makedonya Sorunu, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1996. google scholar
  29. Armaoğlu, Fahir, 19. Yüzyıl Siyasî Tarihi (1789-1914), Kronik Kitap, İstanbul 2023. google scholar
  30. Aydın, Mahir, “Arşiv Belgeleriyle Makedonya’da Bulgar Çete Faaliyetleri”, Osmanlı Araştırmaları, IX (1989), 209-234. google scholar
  31. ______, “Bulgaristan Komiserliği”, Belgeler, XVII/21 (1996), 71-120. google scholar
  32. ______, “Filibe Sergisi”, Belleten, LVII/223 (1994), 659-684. google scholar
  33. ______, Şarkî Rumeli Vilâyeti, TTK Yay., Ankara 1992. google scholar
  34. ______, “Tophane Konferansı ‘Doğu Rumeli’ye Veda’”, Tarih Dergisi, 53 (2011), 114-174. google scholar
  35. Balkan, Ethem Ruhi, Hatıraları, Türkiye Yayınevi, İstanbul 1947. google scholar
  36. Balkan Harbi (1912-1913), yay. haz. Hüseyin Kabasakal, Gnkur. Basımevi, Ankara 1979. google scholar
  37. Balkanlı, Ali Kemal, Şarki Rumeli ve Buradaki Türkler, Elhan Kitabevi, Ankara 1986. google scholar
  38. Bayraktarova, Emine, “Osmanlı Devleti Bulgaristan Emareti Tüccar Vekilleri Meselesi”, Uluslararası Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi Türk-Bulgar İlişkileri Sempozyumu, 11-13 Mayıs 2005, Bildiriler Kitabı, İstanbul 2005, s. 201-205. google scholar
  39. Bekir, Harun, “XIX. Yüzyıldan Günümüze Kadar Filibe’de Türkçe Basın”, Balkanlarda Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları, III/2 (2021), 221-243. google scholar
  40. Beydilli, Kemal, “II. Abdülhamid Devrinde Makedonya Mes’elesi’ne Dâir”, Osmanlı Araştırmaları, IX (1989), 77-99. google scholar
  41. Bılgarski Periodiçen Peçat 1844-1944, Anotiran Bibliografski Ukazatel, Tom I, A-M, Nauka i İzkustvo, Sofiya 1962. google scholar
  42. Bılgarski Periodiçen Peçat 1844-1944, Anotiran Bibliografski Ukazatel, Tom II, N-Ya, Nauka i İzkustvo, Sofiya 1966. google scholar
  43. Çakmak, Aydın, Türk Dışişleri Teşkilatı’nın Gelişimi: Hariciye Nezareti, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2020. google scholar
  44. Çetin, Atilla, “Halil Rifat Paşa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XV, 327-328. google scholar
  45. Engin, Vahdettin, Rumeli Demiryolları, Eren Yayıncılık, İstanbul 1993. google scholar
  46. Ertekin, Ferdi, “Konsolos Vekili’ Herbert Charles Chermside ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Yedi Ordusu (1880-1881)”, OTAM, 54 (2023), 25-53. google scholar
  47. Ganiage, Jean, “Terrorisme et guerre civile en Macédoine (1895-1903)”, Guerres mondiales et conflits contemporains, 201 (2001), 55-81. google scholar
  48. Gauld, William A., “The Making of Bulgaria”, History, 10/37 (1925), 26-35. google scholar
  49. Gör, Emre, Abdülhamid Döneminde İstihbarat, Mutlakiyetten Meşrutiyete İmparatorluğun Haber Alma Faaliyetleri 1876-1909, Kitap Yayınevi, İstanbul 2019. google scholar
  50. Görgülü, İsmet, On Yıllık Harbin Kadrosu 1912-1913, TTK Yay., Ankara 2014. google scholar
  51. Görür, Emel Demir, “Teğmen Herbert Chermside’ın Raporlarında Keldaniler, Nasturiler, Yezidiler ve Kürtler (1881-1882)”, Tarih İncelemeleri Dergisi, XXXVI/1 (2021), 91-136. google scholar
  52. Hacısalihoğlu, Mehmet, Jön Türkler ve Makedonya Sorunu (1890-1918), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2008. google scholar
  53. Hasanoğlu, Ergün, “İstanbul Bulgar Kapıkethüdalığı (1879-1909)”, X. Uluslararası Osmanlı İstanbulu Sempozyumu Bildirileri, 25-26 Mayıs 2024, İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, İstanbul 2025, s. 267-289. google scholar
  54. ______, Stefan Stambolov Hükümeti Döneminde Bulgaristan Prensliği-Osmanlı Devleti İlişkileri (1887-1894), Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Balkan Çalışmaları Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Edirne 2023. google scholar
  55. ______, “Tophane Konferansı’na Giden Süreçte Şarki Rumeli Vilayetinin İlhakının Diplomatik Boyutu (18 Eylül 1885-5 Kasım 1885)”, Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, 11/30 (2024), s. 439-473. google scholar
  56. İskora, [Muharrem] Mazlum, Türk Ordusu Kurmaylık (Erkân-ı Harbiye) Tarihçesi, Harp Akademisi Matbaası, Ankara 1944. google scholar
  57. Kasırov, Luka, Entsiklopediçeski Reçnik, Tom I (A-K), İzdanie i Peçat na D.V. Mançov, Plovdiv 1899. google scholar
  58. ______, Entsiklopediçeski Reçnik, Tom III (R-Ya), İzdanie na D.V. Mançov, Plovdiv 1907. google scholar
  59. Miladinović, Jovo, Sınırdaki Düşman, Osmanlı-Sırp Karşılıklı Askerî İstihbarat Faaliyetleri (1880-1912), Kronik Kitap, İstanbul 2024. google scholar
  60. Oğuz, Süleyman, Osmanlı Vilâyet İdâresi ve Doğu Rumeli Vilâyeti (1878-1885), Gazi Üniversitesi Yayınları, Ankara 1986. google scholar
  61. Osmanlı Avrupası’nda Bir Bölücülük Cereyanı, Makedonya Komitacılarının Anıları, ed. Mümin İsov, çev. Ergün Hasanoğlu, Selenge Yayınları, İstanbul 2024. google scholar
  62. Saatçi, Meltem Begün, “XIX. Yüzyıl Sonunda Makedonya Sorunu ve Makedonya’da Kurulan Örgütler”, Yeni Türkiye, Rumeli-Balkanlar Özel Sayısı-3, 68 (2015), 2929-2940. google scholar
  63. Sincer, Mustafa Kemal, “Bulgaristan’da Yılmaz Bir Jön Türk: Edhem Ruhi Balkan ve Balkan Gazetesi (1907-1908)”, Karadeniz Araştırmaları, XVII/66 (2020), 347-364. google scholar
  64. Statelova, Elena, İztoçna Rumeliya (1878/1885), İzdatelstvo na Oteçestveniya Front, Sofiya 1983. google scholar
  65. Statelova, Elena-Pantev, Andrey, Sıedinenieto na Knyajestvo Bılgariya i İztoçna Rumeliya 1885 godina, İzdatelstvo Prosveta, Sofiya 1995. google scholar
  66. Strezova, Aleka, Sıedinenieto, Diplomatiçeskata Bitka za Bılgariya, Bılgarska İstoriya, Sofiya 2025. google scholar
  67. Şimşeker, Somer Alp, Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı İstihbaratı, İkinci Şube Tarihi, Kronik Kitap, İstanbul 2022. google scholar
  68. Temizer, Abidin-Serbestoğlu, İbrahim, “Osmanlı Devleti’nin Belgrad Elçileri”, Sosyal Bilimlerde Yeni Yönelimler-V, ed. Abidin Temizer ve Yaşar Baytal, Podgorica 2018, s. 623-636. google scholar
  69. Tokay, Gül, Makedonya Sorunu, Jön Türk İhtilalinin Kökenleri (1903-1908), Afa Yayınları, İstanbul 1996. google scholar
  70. Uyanık, Feyzullah, Serasker Mehmet Rıza Paşa, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep 2012. google scholar
  71. Yeni, Mustafa, Birinci Dünya Savaşı’nda Başkumandanlık Vekâleti ve Harbiye Nezareti’nin II. Şube (İstihbarat) Faaliyetleri, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yakınçağ Tarihi Bilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 2022. google scholar
  72. ______, “Birinci Dünya Savaşında Osmanlı İstihbarat Topluluğu”, Türk İstihbarat Tarihi, ed. İsmail Hakkı Demircioğlu-Ahmet Özcan- Namık Çencen-Yücel Yiğit, Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2024, s. 667-745. google scholar
  73. ______, “Sultan II. Abdülhamid Döneminde Dışişleri Teşkilatında Şifreli Haberleşme”, VIII. Bilsel Uluslararası Truva Bilimsel Araştırmalar ve İnovasyon Kongresi Kitabı, 27-28 Aralık 2025, Çanakkale/Türkiye, 2025, s. 1023-1031. google scholar
  74. Yıldız, Gültekin, Osmanlı Devleti’nde Askerî İstihbarat (1864-1914), Yeditepe Yayınları, İstanbul 2019. google scholar
  75. ______, “Osmanlı Dış Askerî İstihbaratında Formelleşme: Elçiliklerde Ataşemiliterliğin İhdası ve Osmanlı Askerî Ataşe Raporları”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), 9/17 (2012), 239-265. google scholar
  76. Sultan II. Abdülhamid Fotoğraf Arşivi: https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/FOTOGRAF/90484---0047.jpg [E.T. 24.10.2025]. Stefini, Tommaso, “Cash Waqfs and Commercial Capital: Evidence from Ottoman-Venetian Trade (16th Century)”, JESHO, 67/5-6 (Aug. 2024), s. 497-527. google scholar