KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Tarih Dergisi / 2026 / Sayı: 89

“Eşhâsa Memnû‘, ‘Ammeye Meşrû‘”: Geç Dönem-Osmanlı İstanbul’u ve Çevresinde Metrûke Meraların Dönüşümü

“Prohibited to Individuals, Permitted to the Public”: The Transformation of Common Pastures in Late Ottoman Istanbul and Its Environs

Zeynep Akan Yetişir(BURSA ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-2685-0906
Sayfa
176–194
Yayın Tarihi
2026-06-23
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Müşterekler açısından bakıldığında, ortak kullanım alanlarının kamu menfaati gerekçesiyle nasıl yeniden tanımlandığını göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Birinci Dünya Savaşı’nın hararetli günlerinde Osmanlı hükümeti, hayatta kalma mücadelesinin yanı sıra tali idari meselelerle de meşguldü. 1917 yazında hükümetin gündemindeki konulardan biri, Kâğıthane ve Alibeyköy ahalisine ait meraların ormanlık alana dönüştürülmesiydi.
📊
Temel Bulgular & Veri:Müdürlük, 1858 Arazi Kanunnamesi’nin 97. maddesi uyarınca metrûke arazilerin statüsünün değiştirilemeyeceğini biliyordu.
💡
Sonuç & Katkı:Müşterekler açısından bakıldığında, ortak kullanım alanlarının kamu menfaati gerekçesiyle nasıl yeniden tanımlandığını göstermektedir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:İstanbul · mera · orman

Özet

Birinci Dünya Savaşı’nın hararetli günlerinde Osmanlı hükümeti, hayatta kalma mücadelesinin yanı sıra tali idari meselelerle de meşguldü. 1917 yazında hükümetin gündemindeki konulardan biri, Kâğıthane ve Alibeyköy ahalisine ait meraların ormanlık alana dönüştürülmesiydi. Proje Orman Müdüriyeti tarafından yürütülüyordu. Müdürlük, 1858 Arazi Kanunnamesi’nin 97. maddesi uyarınca metrûke arazilerin statüsünün değiştirilemeyeceğini biliyordu. Ancak dönemin Ticaret ve Ziraat Nazırı, bu maddenin kamu menfaati doğrultusunda yeniden yorumlanabileceğini savunuyordu. Nazırın yaklaşımı dönemin metrûke arazilere bakışını temsil etmekteydi. Metrûke arazilerin idaresi konusunda yaklaşık yarım yüzyıldır süregiden bu esnek yaklaşım, “ezmânın tagayyürü ile ahkâmın tagayyürü inkâr olunamaz” ilkesinde vücut bulmaya başlayan yeni bir anlayış ile devlet ve tebaanın eşzamanlı çıkarını gözeten geleneksel yaklaşımın terkibinden oluşmaktaydı. Bu çalışma metrûke arazi statüsündeki köy meralarının intifa şartının ortadan kalkması, yeni ihtiyaçların belirmesi, muhacir iskânı gibi sebeplerle ve kamu menfaati söylemi ile dönüştürülmesini konu edinmektedir. Çalışmada İstanbul ve çevre bölgelerden seçilen örnek vakalar üzerinden söz konusu dönüşümün maddî gerekçeleri ve zihinsel arka planı ele alınacaktır. Çalışma, çevre tarihi alanına, Osmanlı idaresinde insan ve doğal çevre arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğuna dair somut örnekler sunmaktadır. Müşterekler açısından bakıldığında, ortak kullanım alanlarının kamu menfaati gerekçesiyle nasıl yeniden tanımlandığını göstermektedir. Osmanlı arazi hukuku bakımından ise hukuki mevzuat ile idari uygulamalar arasındaki ilişkinin, seçilmiş vakalar üzerinden pratikte nasıl şekillendiğini ortaya koymaktadır.

Abstract

During the turbulent years of World War I, while the Ottoman government was preoccupied with survival, it also managed secondary yet significant administrative matters. In the summer of 1917, one such issue involved converting communal pastures in Kâğıthane and Alibeyköy into forest land. The Directorate of Forestry led the project, aware of Article 97 of the 1858 Ottoman Land Code, which upheld the traditional legal principle that the status of metruke (communal) lands could not be altered. However, the Minister of Trade and Agriculture argued that this provision could be reinterpreted in light of public interest. His stance reflected a broader, flexible approach to land governance that had been evolving for decades. This new perspective combined the longstanding concern for balancing state and communal interests with the reinterpretation of legal norms in response to changing conditions, as expressed in the maxim “the change of times necessitates the change of rulings.” This study examines how metruke lands, particularly village pastures, were transformed through claims of public benefit, including new needs and refugee resettlement. Using selected case studies from Istanbul and its surroundings, the research explores both the practical motivations and ideological foundations of these changes. The study provides concrete examples for environmental history by showing how the relationship between human communities and the natural environment was managed within the Ottoman administration. From the perspective of commons studies, it demonstrates how commons were redefined on the grounds of public benefit. In terms of Ottoman land law, it reveals how the relationship between legal regulations and administrative practice was shaped in practice through selected case studies.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Yetişir, Z. A. (2026). “Eşhâsa Memnû‘, ‘Ammeye Meşrû‘”: Geç Dönem-Osmanlı İstanbul’u ve Çevresinde Metrûke Meraların Dönüşümü. Tarih Dergisi, Sayı: 89, 176–194. https://doi.org/10.26650/iutd.1795518

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (66)

  1. Başkanlık Osmanlı Arşivi google scholar
  2. BOA, Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO) 2040/152931; 4218/316292; 4478/335834; 4481/336053. google scholar
  3. BOA, Bab-ı Asafi Anadolu Ahkam Defterleri (A.DVNS.AHKA.d.), nr. 181. google scholar
  4. BOA, Bab-ı Asafi Rumeli Ahkam Defterleri (A.DVNS.AHKR.d.), nr. 75, 77, 79, 81, 85, 93. google scholar
  5. BOA, Bâb-ı Defteri Müteferrik Defterleri (D.M.d) 37315. google scholar
  6. BOA, Dahiliye İrade (DH.İD), 114/33; 160/49. google scholar
  7. BOA, Dahiliye Mektubi Kalemi (DH.MKT), 364/11; 1611/83; 1616/143; 1653/94; 1666/72; 1721/32; 1744/1; 1737-86; 1738/113. google scholar
  8. BOA, Haritalar ( HRT.h), nr. 888; 1149; 1584. google scholar
  9. BOA, İrade Defter-i Hakani (İ.DFE), 23/4. google scholar
  10. BOA, İrade Meclis-i Mahsus (İ.MMS), 48/2056. google scholar
  11. BOA, Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF.MKT), 1175/39. google scholar
  12. BOA, Maliye Nezareti Emlak-ı Emiriyye Müdüriyeti (ML.EEM), 1002/6. google scholar
  13. BOA, Meclis-i Vükelâ Mazbataları (MV), 83/123. google scholar
  14. BOA, Sadaret, Mühimme Kalemi Evrakı (A.MKT.MHM), 601/2. google scholar
  15. BOA, Şura-yı Devlet (ŞD), 27/30; 210/14; 2535/2. google scholar
  16. BOA, Teftişat-ı Rumeli Evrakı (Rumeli Müfettişliği) Manastır Evrakı (TFR.I.MN), 43/4227. google scholar
  17. BOA, Teftişat-ı Rumeli Evrakı (Rumeli Müfettişliği) Sadaret Evrakı (TFR.I.A), 4/399. google scholar
  18. BOA, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TS.MA.e), 1171/39. google scholar
  19. BOA, Yıldız Umumi (Y.PRK.UM) 26-35. google scholar
  20. Ali Haydar, Şerh-i Cedîd-i Kanûn-i Arâzî, Asadoryan Şirket-i Mürettibiye Matbaası, İstanbul 1321. google scholar
  21. Düstûr, 1. Tertip, IV, V, VI, VIII. google scholar
  22. Ebül‘ulâ Mardin, Hukûk-i Tasarrufiye-i Arâzîden Arâzî-i Metrûke, Mekteb-i Mülkiye Matbaası, İstanbul 1932. google scholar
  23. _____, Ahkâm-ı Arâzî, Maarif Matbaası, İstanbul 1339. google scholar Halil Cemaleddin, Telhîs-i Ahkâm-ı Arâzî, Hukuk Matbaası, İstanbul 1329. google scholar
  24. Halis Eşref, Şerh-i Kanûn-i Arâzî, Yuvanaki Panayotidis Matbaası, İstanbul 1315. google scholar
  25. Mehmet Âtıf Bey, Arâzî Kanunnâme-i Hümâyûnu Şerhi, Mahmud Bey Matbaası, İstanbul 1319. google scholar
  26. Serkiz Karakoç, Tahşiyeli Kavânîn, I, Cihan Matbaası, İstanbul 1341. google scholar
  27. Akan Yetişir, Zeynep, “Tanzimat Sonrası Dönemde Müştereken Kullanılan Ormanlarla İlgili Hukukî Düzenlemeler”, A.H.B.V.Ü. Hukuk Fakültesi Dergisi, 27/2, (2023), 443-483. google scholar
  28. Akgündüz, Ahmet, İslâm ve Osmanlı Hukûku Külliyâtı, I, Osmanlı Araştırmaları Vakfı, İstanbul 2000. google scholar
  29. _____, Osmanlı Kanunnâmeleri, 7, 8, 9, Fey Vakfı Yayınları, İstanbul 1991. google scholar
  30. Aktan, Hamza, “Damân”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, VIII, TDV Yayınları, İstanbul 1993, 450-453. google scholar
  31. Aytekin, Atilla, “Agrarian Relations, Property and Law: An Analysis of the Land Code of 1858 in the Ottoman Empire”, Middle Eastern Studies, 45/6 (2009), 935-951. google scholar
  32. Barkan, Ömer Lütfi. Kanunlar I, Bürhaneddin Matbaası, İstanbul 1943. google scholar
  33. _____. Türkiye’de Toprak Meselesi, Gözlem Yayınları, İstanbul 1980. google scholar
  34. Cin, Halil, “Tanzimattan Sonra Türkiye’de Ormanların Hukuki Rejimi”, A.Ü. Hukuk Fakültesi Dergisi, 35/1-4, (1978), 311-379. google scholar
  35. _____, Osmanlı Toprak Düzeni ve Bu Düzenin Bozulması, Yenigün Matbaası, Ankara 1978. google scholar
  36. Dinler, Zeynel, “Osmanlı Toprak Düzeni ve Bu Düzenin Kökeni”, Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 4, (1983), 1-27. google scholar
  37. Dursun, Selçuk, Forest and the State: History of Forestry and Forest Administration in the Ottoman Empire, Sabancı Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 2007 google scholar
  38. es-Seyyid Ahmed Efendi, Netîcetü’l-Fetâvâ, (haz.) Süleyman Kaya vd., Klasik Yayınları, İstanbul 2014. google scholar
  39. Erkal, Mehmet, “Ganimet” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XIII, TDV Yayınları, İstanbul 1996, 351-354. google scholar
  40. Gerber, Haim, The Social Origins of the Modern Middle East, Lynee Reinner and Mansell, London 1987. google scholar
  41. Günay, Hacı Mehmet, İslâm Hukukunda Kamu Malları, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 1997. google scholar
  42. _____, “Himâ”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XVIII, TDV Yayınları, İstanbul 1998, 52-55. google scholar
  43. _____, “Metrûk”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XXIX, TDV Yayınları, İstanbul 2004, 416-417. google scholar
  44. Hacak, Hasan, “Menfaat”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XXIX, TDV Yayınları, İstanbul 2004, 131-134. google scholar
  45. İnan, Abdülkadir, Makaleler ve İncelemeler, I, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2020, 241-254. google scholar
  46. İnalcık, Halil, “Köy, Köylü ve İmparatorluk”, Osmanlı İmparatorluğu- Toplum ve Ekonomi, Eren Yayıncılık, İstanbul 1996. google scholar
  47. _____-Quataert, Donald, An Economic and Social History of the Ottoman Empire: 1300-1600, Cambridge University Press, Cambridge 1997. google scholar
  48. Huri İslamoğlu, “Politics of Administering Property: Law and Statistics in the Nineteenth-Century Ottoman Empire”, Constituting Modernity: Private Property in the East and West, ed. Huri İslamoğlu, I.B.Tauris, London 2004, 276-319. google scholar
  49. Kafesoğlu, İbrahim, “Selçuklular”, M.E.B. İslâm Ansiklopedisi, X, MEB Yayınları, İstanbul 1964, 353-416. google scholar
  50. Karagöz, Fatmagül, Evolution of Kânûnnâme Writing in the 16th and 17th Century-Ottoman Empire: A Comparison of Kânûn-i Osmânî of Bayezid II and Kânûnnâme-i Cedîd, Bilkent Üniversitesi, Graduate Schools of Social Sciences, Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2010. google scholar
  51. Kaya, Alp Yücel, The Reorganization of the Ottoman Legal Administration in the Balkans in the Nineteenth Century: The Formation of Local Administrative Councils and the Emergence of New Social Actors”, in Konflikt und Koexistenz Die Rechtsordnungen Südosteuropas im 19. und 20. Jahrhundert Band 1: Rumänien, Bulgarien, Griechenland, ed. Michael Stolleis, Gerd Bender, Jani Kirov, 2015, 61-101. google scholar
  52. _____, "Beylik Arazi Köylü Arazisini ve Ortak Alanları Nasıl Yuttu? 20. Yüzyıl Başında Balkanlarda İlk Birikim ve Mülksüzleştirme”, Mülkiyet ve Müşterek, Türkiye’de Mülkiyetin İnşası, İcrası ve İhlali", (ed) Begüm Özden Fırat ve Fırat Genç, İmge Yayınevi, Ankara 2023, 66-90. google scholar
  53. _____, "Justice of the Peace Courts in the Adjudication of Property Disputes in the Ottoman Countryside (1839-1914)", Turkish Historical Review, (2024), 1-27. google scholar
  54. Kavak Çeken, Çiğdem, “Osmanlı Devleti’nde 19. Yüzyılda Mera, Yaylak, Kışlak, Otlak ve Çayırların Kullanımı İle İlgili Yasal Düzenlemeler ve İhtilaflarla İlgili Örnek Kararlar”, Turkish Studies, 13/18, (2018), 857-872. google scholar
  55. Kenanoğlu, Macit M., 1858 Osmanlı Arazi Kanunnâmesinin Osmanlı Siyasal ve Toplumsal Yapısı Üzerindeki Etkileri (1858-1867), Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Ankara 2002. google scholar
  56. Mundy, Martha- Smith R. Saumarez, Modern Devlet’e Giden Yolda Mülk Siyaseti: Osmanlı Suriye’sinde Hukuk, Yönetim ve Üretim, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2013. google scholar
  57. Ögel, Bahaeddin, “İslâmdan Önceki Türk Devletlerinde Tımar Sistemi”. IV. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, TTK Yayınları, Ankara 1948, 242-251. google scholar
  58. Öncel, Fatma, Disputes Over Pastures in the Nineteenth Century Balkans, Middle Eastern Studies, 60/6, (2024), 855-868. google scholar
  59. Punar, Bünyamin, Kanun and The Sharia: Ottoman Land Law in Şeyhülislam Fatwas from Kanunname of Budin to the Kanunname-i Cedid, İstanbul Şehir Üniversitesi, Graduate Schools of Social Sciences, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2015. google scholar
  60. Surlu, Mehmet Handan-Cin, Halil, Türk Hukukunda Mera Yaylak Kışlaklar ve Mera Kanunu Şerhi, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2000. google scholar
  61. Şeyhülislâm Feyzullah Efendi. Fetâvâyı Fevziye, (haz.) Süleyman Kaya vd., Klasik Yayınları, İstanbul 2009. google scholar
  62. Şeyhülislâm Yenişehirli Abdullah Efendi, Behçetü’l-Fetâvâ, (haz.) Süleyman Kaya vd., Klasik Yayınları, İstanbul 2009. google scholar
  63. Terzibaşoğlu, Yücel, “Land Disputes and Ethno-Politics: Northwestern Anatolia, 1877-1912”, Nationality, Property Rights in Land and Territorial Sovereignity in Historical Perspective, ed. S. Engerman ve J. Metzer, Routledge, London 2004, 153-180; google scholar
  64. _____, “Eleni Hatun’un Zeytin Bahçeleri: 19. Yüzyılda Mülkiyet Hakları Nasıl İnşa Edildi?”, Tarih ve Toplum, Yeni Yaklaşımlar, 4, (2006), 121-147. google scholar
  65. _____, “A Very Important Requirement of Social Life: Privatization of Land, Criminalisation of Custom, and Land Disputes in the Nineteenth-Century Anatolia”, Les Acteurs Des Transformations Foncieres Autour de la Mediterranee au XIXe Siecle, ed. Vanessa Gueno et Didier Guignard, Karthala and the Maison Mediterraneenne des Sciences de l’Homme, 2013, 25-48. google scholar
  66. Turan, Osman. “Türkiye Selçuklularında Toprak Hukuku”, Belleten, XII/ 47 (1948), 568-570. google scholar