Journals / 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum / 2025 / Cilt: 14 Sayı: 41

Vocabulary Extending from Old Turkic to the ‎Dialects ‎of Iraqi (Turkmeneli) Turkish: The Case of ‎Altunköprü

Eski Türkçeden Irak (Türkmeneli) Türkçesi Ağızlarına Uzanan Söz Varlığı: Altunköprü ‎Örneği

Mehmet Kahya(GAZİ ÜNİVERSİTESİ, GAZİ EĞİTİM FAKÜLTESİ)0000-0002-2522-9894
Pages
389–420
Publication Date
2025-08-30
DOI
—
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

Therefore, meticulous and ‎detailed analyses of the Altunköprü dialect will offer valuable and original ‎contributions to the field of linguistics, both by documenting the historical ‎development of Turkish and by shedding light on the origins of certain structural ‎elements in modern language use.‎

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Language is a crucial structure that reflects a community's history, cultural ‎accumulation, and social memory.
📊
Key Findings & Data:This diversity offers ‎significant data for understanding the historical development of the language.
💡
Conclusion & Impact:Therefore, meticulous and ‎detailed analyses of the Altunköprü dialect will offer valuable and original ‎contributions to the field of linguistics, both by documenting the historical ‎development of Turkish and by shedding light on the origins of certain structural ‎elements in modern language use.‎
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Arkaizm · Söz varlığı · Eski Türkçe

Abstract

Language is a crucial structure that reflects a community's history, cultural ‎accumulation, and social memory. A society's experiences, values, and worldview ‎are shaped through language and passed down from generation to generation. The ‎most fundamental element in this transmission is vocabulary, the carrier of ‎language. Vocabulary isn't just a collection of elements used for communication; it's ‎also a structure that mirrors a society's historical memory. Each word carries traces ‎of the community's past, and these traces can be analyzed through vocabulary, the ‎very memory of language.‎ Throughout history, Turkish communities have shown great mobility across vast ‎geographies. This movement has led to the diversification of the Turkish language ‎in different regions and the emergence of local dialects. This diversity offers ‎significant data for understanding the historical development of the language. To ‎trace this process, it's essential to consult sources from the Old Turkish period and ‎the linguistic features used during that time.‎ In this context, the Altunköprü dialect, thoroughly examined in this study, stands ‎out as a distinctive dialect example carrying notable historical characteristics. Some ‎words identified in this dialect show considerable similarities in both their ‎phonological structure and semantic depth with their original forms in Old Turkish. ‎This makes the Altunköprü dialect a highly noteworthy and unique example for ‎comparative historical linguistics research and etymological investigations.‎ The rich data observed in the Altunköprü dialect isn't just a tool for historical ‎analysis; it also holds great importance for tracing the current structural features of ‎contemporary Turkish. Indeed, fully grasping a language's complex structure and ‎function today is directly related to understanding the stages and transformations it ‎has undergone throughout its long historical process. Therefore, meticulous and ‎detailed analyses of the Altunköprü dialect will offer valuable and original ‎contributions to the field of linguistics, both by documenting the historical ‎development of Turkish and by shedding light on the origins of certain structural ‎elements in modern language use.‎

Özet

Öz Dil, bir topluluğun tarihini, kültürel birikimini ve toplumsal hafızasını yansıtan ‎önemli bir yapıdır. Toplumun deneyimleri, değerleri ve dünya görüşü dil aracılığıyla ‎biçimlenir ve kuşaktan kuşağa aktarılır. Bu aktarımda en temel unsur ise, dilin ‎taşıyıcısı olan söz varlığıdır. Söz varlığı, yalnızca iletişim amacıyla kullanılan bir ‎ögeler bütünü değil, aynı zamanda toplumun tarihsel hafızasını yansıtan bir yapıdır. ‎Her bir kelime, ait olduğu topluluğun geçmişine dair izler taşır ve bu izler, dilin ‎belleği olan söz varlığı aracılığıyla çözümlenebilir.‎ Türk toplulukları tarih boyunca geniş bir coğrafyada hareketlilik göstermiş; bu ‎hareketlilik, Türk dilinin farklı coğrafyalarda çeşitlenmesine ve yerel lehçelerin ‎ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu çeşitlilik, dilin tarihsel gelişimini anlamak ‎açısından önemli veriler sunar. Bu süreci izleyebilmek için özellikle Eski Türkçe ‎dönemine ait kaynaklara ve bu dönemde kullanılan dil özelliklerine başvurmak ‎gereklidir.‎ Bu bağlamda, mevcut çalışmada detaylıca incelenen Altunköprü ağzı, belirgin ‎ölçüde tarihsel nitelikler taşıyan seçkin bir ağız örneği olarak öne çıkmaktadır. Söz ‎konusu ağızda tespit edilen bazı sözcükler hem ses bilimsel yapıları hem de ‎anlamsal derinlikleri açısından Eski Türkçedeki özgün biçimleriyle kayda değer ‎benzerlikler sergilemektedir. Bu durum, Altunköprü ağzını, karşılaştırmalı tarihî dil ‎araştırmaları ve etimolojik incelemeler açısından son derece dikkate değer ve eşsiz ‎bir örnek konumuna getirmektedir.‎ Altunköprü ağzında gözlemlenen bu zengin veriler, yalnızca dilin tarihsel bir ‎çözümleme aracı olarak değil, aynı zamanda çağdaş Türkçenin güncel yapısal ‎özelliklerinin izlerini sürmek açısından da büyük bir önem taşımaktadır. Nitekim, bir ‎dilin bugünkü karmaşık yapısını ve işleyişini tam anlamıyla kavramak, onun uzun ‎tarihsel süreç içinde geçirdiği evreleri ve dönüşümleri derinlemesine anlamakla ‎doğrudan ilişkilidir. Bu nedenle, Altunköprü ağzına yönelik yapılacak titiz ve ayrıntılı ‎çözümlemeler hem Türkçenin tarihsel gelişimini somut belgelerle ortaya koymak ‎hem de çağdaş dil kullanımındaki bazı yapısal ögelerin kökenini aydınlatarak dil ‎bilim alanına değerli ve özgün katkılar sunacaktır.‎

🔖

Cite This Article

Kahya, M. (2025). Vocabulary Extending from Old Turkic to the ‎Dialects ‎of Iraqi (Turkmeneli) Turkish: The Case of ‎Altunköprü. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, Cilt: 14 Sayı: 41, 389–420. https://ajindex.com/articles/1640810

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (53)

  1. Ağca, F. (2009). “11-12. Yüzyıllara Ait Maniheist-Budist ve İslami Türkçe Metinlerin Ses ve Şekil ‎Özelliklerine Göre Eski Türkçe Kavramı ve Sınırları. Türk Kültürü, 1-47.‎
  2. Aksan, D. (2004). Türkçenin Sözvarlığı. Ankara: Engin Yayınevi.‎
  3. Argunşah, M., & Güner, G. (2008). Divânü Lügâti’t-Türk‟ te Geçen baδram-bayram Kelimesinin ‎Etimolojisi Üzerine. Uluslararası Doğumunun 1000. Yıl Dönümünde Kaşgarlı Mahmud ve ‎Divanü Lugati’t-Türk Bilgi Şöleni.‎
  4. Ata, A. (2011). Orhun Türkçesi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.‎
  5. Banguoğlu, T. (1986). Türkçenin Grameri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.‎
  6. Baş, B. (2006). Yayımlanmamış Doktora Tezi: 1985-2005 Yılları Arasında Çocuk Edebiyatı Sahasında Yazılmış Tahkiyeli Metinlerin Söz ‎Varlığı Üzerine Bir Araştırma. Gazi Üniversitesi.‎
  7. BOA, B. O. (1993). Musul-Kerkük ile Arşiv Belgeleri. Ankara: Yay. No: 11.‎
  8. Bulgar Ulusal Radyo Haberleri. (2025, 6 23). ‎https://bnr.bg/tr/post/101494107#:~:text=%C4%B0%C3%A7%20ve%20kuzey%20b%C3%B6lgelerde%20susam,susam%20g%C3%BCne%C5%9Fi%20seven%20bir%20bitkidir. adresinden alındı
  9. Buluç, S. (2017), Kerkük Hoyrat ve Manilerinde Başlıca Ağız Özellikleri. TDK Yayınları (s. 109-118).‎
  10. Caferoğlu, A. (1968). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  11. Caferoğlu, A. (1984). Türk Dili Tarihi I-II. İstanbul: Enderun Kitabevi Yayınları.‎
  12. Clauson, G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Oxford.‎
  13. El-Azzavi, A. (1939). Tarihü'l-Irak Beyne İhtilaleyn. Bağdat: El-Tafayyus Yayınları.‎
  14. Ercilasun, A. B., & Akkoyunlu, Z. (2014). Dîvânu Lugâti't-Türk Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin. Ankara: ‎Türk Dil Kurumu.‎
  15. Erdal, M. (2004). A Grammar Of Old Turkıc. Leiden: Brill.‎
  16. Eren, H. (1999). Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Ankara: Bizim Büro Basım Evi.‎
  17. Ergin, M. (2011). Orhun Abideleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.‎
  18. Gabain, A. (1988). Eski Türkçenin Grameri. (M. Akalın, Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.‎
  19. Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil ‎Kurumu Yayınları.‎
  20. Hatiboğlu, V. (1972). Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.‎
  21. Hengimen, M. (1980). Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu ‎Yayınları.‎
  22. Hirik, E. (2025, 07 02). Türk Dil Kurumu Köken Bilgisi Sözlüğü (Deneme Sürümü): ‎https://sozluk.gov.tr/ adresinden alındı
  23. Hürmüzlü, H. (2013). Irak Türkmen Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türkmeneli İşbirliği ve Kültür Vakfı ‎Yayınları.‎
  24. İmer, K., Kocaman, A., & Özsoy, S. (2011). Dilbilim Sözlüğü. İstanbul: Boğaziçi Yayınevi.‎
  25. Jasim, J. (2016). Yayımlanmamış Doktora Tezi: Kerkük Merkez Ağızlarının Diğer Irak Türk Ağızlarıyla Karşılaştırmalı Ses Bilgisi‎‎. Ankara Üniversitesi.‎
  26. Kahıyah, M. (2022). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi: Irak Türkmen Türkçesi Dakuk Merkez Ağzı. ‎Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi. ‎
  27. Kakaç, M. D. (2024). Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Oğuzca Kayıtlı İsimlerin Eski Anadolu Türkçesindeki ‎Durumu. BABUR Research, 95-115.‎
  28. Karaağaç, G. (2013). Dil Bilimi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.‎
  29. Karahan, L. (1996). Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.‎
  30. Karatay, H. (2019). Dil Eğitiminin Temel Kavramları. Ankara: Asos Yayınları.‎
  31. Kemali, U., & Sinjar, A. (2017). Irak Yönetimi Altında Türkmenler (1918-2003). Ankara: Atatürk ‎Araştırma Merkezi Yayınları.‎
  32. Korkmaz, Z. (1992). Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları.‎
  33. Orkun, H. N. (1994). Eski Türk Yazıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.‎
  34. Othman, S. (2021). Yayımlanmamış ‎Yüksek Lisans Tezi: Irak Türkmen Türkçesi-Altunköprü Merkez Ağzından Derlemeler. Kocaeli Üniversitesi. ‎
  35. Ölmez, M. (2003). Çağataycadaki Eskicil Öğeler Üzerine. Dil ve Edebiyat Araştırmaları Sempozyumu: ‎Mustafa Canpolat Armağanı. Ankara.‎
  36. Ölmez, M. (2012). Orhun-Uygur Hanlığı Dönemi-Moğolistan’daki Eski Türk Yazıtları-Metin-Çeviri-‎Sözlük. Ankara: Bilgesu Yayıncılık.‎
  37. Öztürk, J. (2003). Ses Değişikliği Geçiren Kelimelerin Yazı Dilindeki Eski Şekilleri. Hatay: Güneyde ‎Kültür.‎
  38. Saatçi, Ö. (2018). Fono-Semantik Ayrılaşma/Arkaiklik Bağlamında Irak Türkmen Ağızların: Ācı(u)ġ, ‎ʽecci, ʽeccüg(k). Diyalektolog Ulusal Sosyal Bilimler Dergisi, 65-76.‎
  39. Saatçi, Ö. (2020). Yayımlanmamış Doktora Tezi: Dilde Arkaiklik Olgusu Ve Irak Türkmen Ağızlarındaki Dil Unsurlarının Arkaiklik ‎Bağlamında İncelenmesi. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi.‎
  40. Salar, E. (2025, 6 21). Türk Dil Kurumu Sözlükleri. Köken Bilgisi Sözlüğü (Deneme Sürümü): ‎https://sozluk.gov.tr/ adresinden alındı
  41. Sertkaya, O. F. (2012). Tagar ve Tagarçık Kelimeleri Hakkında veya Torba ve Torbalamak Üzerine Yeni ‎Açıklamalar. Türk Dili: Dil ve Edebiyat Dergisi, 84-90.‎
  42. TDK. (2011). Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.‎
  43. Tekin, T. (1995). Türk Dillerinde Birincil Uzun Ünlüler. Ankara: Türk Diileri Araştırmaları Dizisi Yayınları.‎
  44. Tekin, T. (1998). Orhun Yazıtları. İstanbul: Simurg Kitapçılık ve Yayıncılık.‎
  45. Tietze, A. (2016a). Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati (Cilt 8). Ankara: Ses Reklam ‎Matbaacılık Yayınları.‎
  46. Tietze, A. (2016b). Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati (Cilt 1). Ankara: Ses Reklam ‎Matbaacılık Yayınları.‎
  47. Tietze, A. (2019c). Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati (Cilt 9). Ankara: Türkiye Bilimler ‎Akademisi Yayınları.‎
  48. Türk Dil Kurumu. (2025, 6 29). Güncel Türkçe Sözlük: https://sozluk.gov.tr/ adresinden alındı
  49. Türk Dil Kurumu. (2025, 6 23). Güncel Türkçe Sözlük: https://sozluk.gov.tr/ adresinden alındı
  50. Türk Dil Kurumu. (2025, 6 30). Güncel Türkçe Sözlük: https://sozluk.gov.tr/ adresinden alındı
  51. Türk Dil Kurumu. (2025, 7 1). Güncel Türkçe Sözlük: https://sozluk.gov.tr/ adresinden alındı
  52. Vardar, B. (1980). Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları.‎
  53. Wilkens, J. (2021). Eski Uygurcanın El Sözlüğü. Göttingen: Göttingen Üniversitesi Yayınları.‎