Journals / Dil Araştırmaları / 2026 / Cilt: 20 Sayı: 38

The Kirkuk Dialect Atlas: Salient Phonological Phenomena

Kerkük Ağızları Atlası: Öne Çıkan Ünlü Olguları

Mehmet Kahya(GAZİ ÜNİVERSİTESİ, GAZİ EĞİTİM FAKÜLTESİ)0000-0002-2522-9894
Seyfullah Yıldırım(GAZİ ÜNİVERSİTESİ, GAZİ EĞİTİM FAKÜLTESİ)0009-0008-7031-3906
Pages
25–52
Publication Date
2026-05-05
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

By systematically classifying and mapping field data, this study offers a unique contribution to Turkology scholarship.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Since the final quarter of the 19th century, efforts to identify the geographical distribution and local variations of languages have gained a systematic identity in global linguistic literature.
📊
Key Findings & Data:In contrast to this advanced progression in the West, Turkish linguistics has yet to achieve a comparable momentum, leaving a significant gap in documenting the language's inherent richness.
💡
Conclusion & Impact:By systematically classifying and mapping field data, this study offers a unique contribution to Turkology scholarship.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Türkmeneli Türkçesi · Kerkük Ağızları · Ağız Atlası

Abstract

Since the final quarter of the 19th century, efforts to identify the geographical distribution and local variations of languages have gained a systematic identity in global linguistic literature. Dialect atlas studies for Western languages notably German, French, and English have evolved into a well-established tradition since that period. In contrast to this advanced progression in the West, Turkish linguistics has yet to achieve a comparable momentum, leaving a significant gap in documenting the language's inherent richness. This deficiency pertains not only to dialects within Turkey but also to extraterritorial regions like Turkmeneli, which maintains historical and cultural ties with Anatolia. Turkmeneli Turkish bears characteristics of Azerbaijani Turkish yet is categorized within Turkey's dialects as it adopts Turkey Turkish as its literary standard. Currently, this dialect group, rich in archaic features, faces a serious threat of extinction due to regional political pressures. This urgency of documentation forms the core of this research, which aims to move beyond a quantitative contribution by providing an in-depth analysis of phonetic variations in Kirkuk and establishing the region's first dialect atlas. By systematically classifying and mapping field data, this study offers a unique contribution to Turkology scholarship.

Özet

19. yüzyılın son çeyreğiyle birlikte dünya dil bilim literatüründe, dillerin coğrafi dağılımını ve yerel varyasyonlarını tespit etme gayreti sistematik bir kimlik kazanmıştır. Bilhassa Almanca, Fransızca ve İngilizce gibi Batı dillerine yönelik ağız atlası çalışmaları, o dönemden itibaren büyük bir gelişim göstererek köklü bir gelenek hâlini almıştır. Batı’daki bu gelişmişlik seviyesine karşın, Türk dilciliği sahasında aynı ivmenin yakalandığını söylemek güçtür. Bu durum, Türkçenin zenginliğinin kayda geçirilmesi noktasında, giderilmeyi bekleyen ciddi bir eksiklik teşkil etmektedir. Söz konusu eksiklik, yalnızca Türkiye sınırları içindeki ağızlar için değil, Anadolu ile tarihî ve kültürel bağlarını sürdüren sınır dışı coğrafyalar için de geçerlidir. Siyasi sınırlarla ayrılmasına rağmen Anadolu’yla olan bağını koparmayan Türkmeneli Türkçesi, hem Azerbaycan Türkçesinin karakteristiklerini taşımakta hem de yazı dili olarak Türkiye Türkçesini esas alması nedeniyle Türkiye ağızları kapsamında değerlendirilmektedir. Arkaik özellikleri bünyesinde barındıran bu ağız grubu, ne var ki politik baskılar nedeniyle günümüzde kaybolma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Bu tehlike ve belgeleme aciliyeti, araştırmanın temel çıkış noktasını oluşturmaktadır. Çalışmanın amacı, alan yazınındaki çalışmalara nicel katkı sağlamanın ötesine geçerek Kerkük ve çevresindeki ağızların ünlü varyasyonları incelemek ve bölgenin ilk bölgesel ağız atlasını oluşturmaktır. Saha araştırmasıyla elde edilen verilerin tasnif edilip haritalandırıldığı bu çalışma, Türkoloji alan yazınına kazandırılması bakımından özgün bir değer taşımaktadır.

🔖

Cite This Article

Kahya, M., Yıldırım, S. (2026). The Kirkuk Dialect Atlas: Salient Phonological Phenomena. Dil Araştırmaları, Cilt: 20 Sayı: 38, 25–52. https://doi.org/10.54316/dilarastirmalari.1885591

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (49)

  1. Akca, Hakan (2009). Ankara İli Ağzı (İnceleme-Metin-Dizin). Doktora Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi.
  2. Argunşah, Mustafa (2004). “Kerkük Dialektinin Fonetikası (Qezenfer Paşayev) - Değerlendirme”. Türk Dili Dergisi, 628: 373-377.
  3. Aydin, Mehmet (2002). Aybastı Ağzı (İnceleme, Metin, Sözlük). Ankara: Türk Dil Kurumu.
  4. Başkan, Özcan (1970). “Türkiye Köy Adları Üzerine Bir Deneme”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 18: 237-251.
  5. Behnstedt, Peter; Manfred, Woidich (2024). Wortatlas Der Arabischen Dialekte. Erişim adresi: https://books.google.com.tr/books?id=OrZRDQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=tr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false.
  6. Boberg, Charles; Nerbonne, John; Watt, Dominic (2023). Ağız Bilimi El Kitabı. (Çev. Çalişkan, Nihal vd.). Ankara: Türk Dil Kurumu.
  7. Boz, Erdoğan (2006). Afyonkarahisar Merkez Ağzı. Ankara: Gazi Kitabevi.
  8. Boz, Erdoğan; Aktaş, Semra (2017). Eskişehir İli Dil Atlası. Eskişehir: Gazi Kitabevi.
  9. Brendemoen, Brent (2000). “Trabzon Ağzındaki Ünlü Uyumu ve Yöntemsel Açıdan Düşündürdükleri”. Türkçenin Ağızları Çalışayı Bildirileri, (Edt. Sumru Özsoy – Eser Taylan). İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi, 35-46.
  10. Buran, Ahmet (1997). Keban, Baskil ve Ağın Yöresi Ağızları. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  11. Buran, Ahmet (2009). Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun Dil Atlası. İstanbul: Biyografi Net İletişim ve Yayıncılık.
  12. Demir, Necati (2001). Ordu İli ve Yöresi Ağızları. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  13. Demir, Necati (2006). Trabzon ve Yöresi Ağızları. Ankara: Gazi Kitabevi.
  14. Eren, Emin (1997). Zonguldak-Bartın-Karabük İlleri Ağızları. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  15. e-ALI = Atlas of the Languages of Iran (2024). Hormozgan Province. https://www.iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.hormozgan (Erişim Tarihi: 10.11.2024)
  16. e-BDE = Bulgar Dil Enstitüsü (2024). Map of the Dialectal Division of the Bulgarian Language. https://ibl.bas.bg/struktura/balgarska-dialektologiya-i-‎lingvistitchna-geografiya/publikatsii/ (Erişim Tarihi: 10.11.2024)
  17. e-DS = Akademie der Wissenschaften und der Literatur (2024). Deutscher Sprachatlas. https://regionalsprache.de/SprachGIS/Map.aspx?shortUrl=LKzGrAh1 (Erişim Tarihi: 10.11.2024)
  18. Gemalmaz, Efrasiyap (1978). Erzurum İli Ağızları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
  19. Gülensoy, Tuncer (1988). Kütahya ve Yöresi Ağızları. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  20. Gülsevin, Gürer (2002). Uşak İli Ağızları. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  21. Gülsevin, Gürer (2015). “Azerbaycan Dilinin Naxçıvan Dialektoloji Atlası Hakkında (On Nakhchivan Dialectological Atlas of the Azerbaijani Language)”. Türk Dünyası Dergisi, 40: 209-213.
  22. Hayasi, Tooru (2000). “Bolu İli Ağızlarında Belli Bir Dağılım Eğilimi Göstermeyen Sözcükler ve Yorumlamada Sorunlar”. Türkçenin Ağızları Çalışayı Bildirileri, (Edt. Sumru Özsoy – Eser Taylan). İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi, 47-63.
  23. İmer, Kamile; Kocaman, Ahmet; Özsoy, Sumru (2011). Dilbilim Sözlüğü. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
  24. Jasim, Jasim (2016). Kerkük Merkez Ağızlarının Diğer Irak Türk Ağızlarıyla Karşılaştırmalı Ses Bilgisi. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.
  25. Kahıyah, Mohammed (2022). Irak Türkmen Türkçesi Dakuk Merkez Ağzı. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi.
  26. Kalay, Emin (1998). Edirne İli Ağızları. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  27. Karahan, Leylâ (2015). “Azerbaycan Dilinin Naxçıvan Dialektoloji”. Dil Araştırmaları Dergisi, 9/17: 271-276.
  28. Karahan, Leylâ (2022). Anadolu Ağızlarının Sınıflandırması. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  29. Karahan, Leylâ vd. (2018). Ağız Atlası Kılavuz Kitabı ‎. Ankara: Akçağ Yayınevi.
  30. Komsh, Taha (2022). Irak Türkmen Türkçesi Tazehurmatu Ağzı (Şekil Bilgisi). Yüksek Lisans Tezi. Trabzon: Karadeniz Teknik Üniversitesi.
  31. Korkmaz, Zeynep (1994a). Güney-Batı Anadolu Ağızları. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  32. Korkmaz, Zeynep (1994b). Nevşehir ve Yöresi Ağızları. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  33. Othman, Safa (2021). Irak Türkmen Türkçesi-Altunköprü Merkez Ağzından Derlemeler. Yüksek Lisans Tezi. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi.
  34. Ölmez, Mehmet (1993). “Azerbaycan dilinin dialektoloji atlası”. Türk Dilleri Araştırmaları, 3: 307-309.
  35. Özçelik, Sadettin; Boz, Erdoğan (2001). Diyarbakır İli Çüngüş ve Çermik Yöresi Ağzı Dil İncelemesi, Metinler, Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  36. Özkan, Fatma (1997). Osmaniye Tatar Ağzı. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  37. Saatçi, Önder (1999). Kerkük, Diyarbakır, Şanlıurfa, ve Harput ağızlarının fonetik ve morfolojik mukayesi. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi.
  38. Sağir, Mukim (1995). Erzincan ve Yöresi Ağızları. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  39. Salah, Dalya (2023). Kerkük Merkez Ağzının Diğer Irak Türkmen Ağızlarıyla Karşılaştırmalı Biçim Bilgisi (Türetim Morfolojisi). Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.
  40. Shahbaz, Hüseyin (1979). Kerkük Ağzı. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
  41. Şiraliyev, Memmedağa (1983). Dialekti İ Gavoru Azerbaycanskogo Yazıka. Bakü.
  42. Tekin, Talat (1995). Türk Dillerinde Birincil Uzun Ünlüler. Ankara: Türk Diileri Araştırmaları Dizisi Yayınları.
  43. Turan, Zikri (2006). Artvin İli Yusufeli İlçesi Uşhum Köyü Ağzı. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  44. Vardar, Berke (1980). Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  45. Yeşilkaya, Mehmet (2023). Güneydoğu Anadolu Bölgesi Ağız Atlası. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Medeniyet Üniversitesi.
  46. Yeşilkaya, Mehmet; Karasu, Abidin (2022). “Bulgar Ağız Atlası Işığında Türkiye Ağız Atlasının Hazırlanmasına Yönelik Bazı Öneriler”. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 50: 195-206.
  47. Yildirim, Faruk (2006). Adana ve Osmaniye İlleri Ağızları. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  48. Yildirim, Faruk (2009). “Türkiye Türkçesinin Ağız Atlası İçin Bir Ön Çalışma: Ala Sıfatı ile Yapılan Birleşik Kelimeler”. Türkiye Türkçesi Ağız Araştırmaları Çalıştayı Bildirileri 25-30 Mart 2008 Şanlıurfa. Ankara: Türk Dil Kurumu, 813-831.
  49. Ziyayeva, Zemine (2011). “Azerbaycan Diyalektolojisinin Tarihi Üzerine”. Karadeniz Araştırmaları Dergisi 30/30: 93-106.