Dergiler / İslam Tetkikleri Dergisi / 2026 / Cilt: 16 Sayı: 2

Naklî Delilin Kesinliği Tartışması: Fahreddin er-Râzî Etkisi ve Muʿtezilî Düşünceye Yansımaları

The Debate on the Certainty of Transmitted Evidence: The Influence of Fakhr al-Dīn al-Rāzī and Its Reflections in Muʿtazilite Thought

Özkan Şimşek(BİNGÖL ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ)0000-0002-6688-9143
Sayfa
450–468
Yayın Tarihi
2026-09-30
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu durumun en temel epistemolojik nedeni ise erken dönem ve sistematik dönemde Muʿtezile düşüncesinde delâletü nefyi’d-delâle ilkesinin benimsenmiş olmasıdır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, naklî delilin kesin bilgi ifade etmesini belirli dilsel ve aklî şartlara bağlayan ve bu şartların tespitindeki zorluk nedeniyle naklî delilin zannî olduğunu savunan teoriyi Muʿtezile kelam geleneği çerçevesinde ele almaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Söz konusu yaklaşım, literatürde genellikle Fahreddin er-Râzî (ö. 606/1210) ile özdeşleştirilse de bazı müteahhir dönem müelliflerince Muʿtezile’ye de nispet edilmiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Bu durumun en temel epistemolojik nedeni ise erken dönem ve sistematik dönemde Muʿtezile düşüncesinde delâletü nefyi’d-delâle ilkesinin benimsenmiş olmasıdır.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Muʿtezile · Naklî Delil · Yakîn

Özet

Bu çalışma, naklî delilin kesin bilgi ifade etmesini belirli dilsel ve aklî şartlara bağlayan ve bu şartların tespitindeki zorluk nedeniyle naklî delilin zannî olduğunu savunan teoriyi Muʿtezile kelam geleneği çerçevesinde ele almaktadır. Söz konusu yaklaşım, literatürde genellikle Fahreddin er-Râzî (ö. 606/1210) ile özdeşleştirilse de bazı müteahhir dönem müelliflerince Muʿtezile’ye de nispet edilmiştir. Ancak Muʿtezile’nin bu meseledeki konumu ve literatürdeki farklı nispetler henüz yeterli düzeyde açıklığa kavuşturulabilmiş değildir. Araştırma, Muʿtezile açısından bahse konu olan bu nispetin doğruluğunu inceleyecektir. Bu çerçevede meselenin Muʿtezilî düşünceye yansımaları, bu konuyu eserlerinde ele aldıkları tespit edilen Takiyyüddin el-ʿUcâlî (yak. 6/12. yüzyıl), Muhassal şârihi İbn Ebî’l-Hadîd (ö. 656/1258), Yahya b. Hamza (ö. 749/1348) ve İbnü’l-Murtazâ (ö. 840/1437) gibi geç dönem Muʿtezilî âlimler etrafında, metinler arası karşılaştırma ve içerik analizi yöntemleriyle incelenecektir. Yapılan tahliller neticesinde geç dönemde bu tartışmanın izlerine rastlansa da erken dönem Muʿtezile’den günümüze ulaşan literatürde bu mesele etrafında bir tartışmanın bulunmadığı söylenmelidir. Bu durumun en temel epistemolojik nedeni ise erken dönem ve sistematik dönemde Muʿtezile düşüncesinde delâletü nefyi’d-delâle ilkesinin benimsenmiş olmasıdır.

Abstract

This study addresses, within the framework of the Muʿtazilite tradition, the theory that binds the fact that transmitted evidence expresses certain knowledge to certain linguistic and rational conditions and that, due to the difficulty of determining these conditions, argues that transmitted evidence is speculative. Although this approach is generally identified in the literature with Fakhr al-Dīn al-Rāzī (d. 606/1210), it has also been attributed by some later authors to the Muʿtazila. However, the position of the Muʿtazila on this issue and the different attributions in the literature have not yet been sufficiently clarified. This research will examine the validity of this attribution regarding the Muʿtazila. In this framework, the reflections of the issue in Muʿtazila will be examined through the works of late Muʿtazilite scholars identified as addressing this topic, namely Taqiyy al-Dīn al-ʿUjālī (fl. ca. 6th/12th century), Ibn Abī al-Ḥadīd (d. 656/1258), Yaḥyā b. Ḥamza (d. 749/1348), and Ibn al-Murtaḍā (d. 840/1437), using intertextual comparison and content analysis methods. As a result of the analyses, although traces of this debate are found in the late period, it should be stated that in the literature transmitted from early Muʿtazila there is no debate around this issue. The most fundamental epistemological reason for this situation is that, in the formative and systematic periods of Muʿtazila the argument from absence of evidence (dalāla nafy al-dalāla) was adopted

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Şimşek, Ö. (2026). Naklî Delilin Kesinliği Tartışması: Fahreddin er-Râzî Etkisi ve Muʿtezilî Düşünceye Yansımaları. İslam Tetkikleri Dergisi, Cilt: 16 Sayı: 2, 450–468. https://ajindex.com/articles/1668790

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (58)

  1. Altaş, Eşref. “Aklın İmkanı ve Sınırı: Fahreddin Râzî’ye Göre Genel ve Özel Metafizik Bilginin İmkanı”. Nazariyat: İslâm Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi VII/2 (2021), 109-139.
  2. Âmidî, Seyfeddin el-. Ebkârü’l-efkâr fî usûli’d-dîn. thk. Ahmed Muhammed Mehdi. Kahire: Darü’l-Kütüb ve’l-Vesâik, 2002.
  3. Basrî, Ebü’l-Hüseyin el-. Kitâbü’l-Muʿtemed fî usûli’l-fıkh. ed. Muhammed Hamidullah vd. Dımaşk: Ma’hedü’l-ilmî el-Fransî li’d-dirâsâti’l-Arabiyye, 1964.
  4. Baysal, Erkan. Râzî ile Birlikte Râzî’ye Muhalefet: Sirâceddîn Urmevî’nin Ulûhiyyet Anlayışı ve Fahreddîn Râzî Eleştirisi. Ankara: İlâhiyat Yayınları, 2023.
  5. Cengiz, Mehdi. Dilde Kesinlik Sorunu Anlatabilmenin İmkanı. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
  6. Cengiz, Mehdi. “Dinî Dışlayıcılık Söylemi İnşa Eden Neo-Klasik Selefî Anlayışın Eleştirisi: Dilin Epistemik Değeri Hakkında Fahreddin Râzî’ye Yöneltilen Tenkitler Özelinde Bir Değerlendirme”. Nazariyat İslam Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi 7/2 (15 Ekim 2021), 139-156. https://doi.org/10.12658/Nazariyat.7.2.M0129
  7. Cengiz, Mehdi. Klasik İslam Düşüncesinde Delâlet -Göstergebilim Tarihinin Kayıp Halkası-. Ankara: Kitabe Yayınları, 2023.
  8. Cengiz, Mehdi. “Lafzî Delillerin Kesinliği Problemi”. İslamî İlimlerde Lafzî Delillerin Kesinliği Problemi. ed. Mehdi Cengiz - Şeyma Gülsüm Önder. Ankara: Kitabe Yayınları, 2024.
  9. Cürcânî, Seyyid Şerîf el-. Şerhu’l-Mevâkıf. çev. Ömer Türker. İstanbul: TYEKB, 2015.
  10. Cüveynî, İmâmü’l-Harameyn el-. eş-Şâmil fi usûli’d-dîn. thk. Abdullah Mahmud Muhammed Ömer. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
  11. Çakmak, Selma. “Dilin Kesinliği Müdafaasında İbn Teymiyye”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/1 (30 Haziran 2022), 430-449.
  12. Çakmak, Selma. “Fahreddin er-Râzî’de Lafzî Delillerin Kesinlik Sınırı ve Bilgi Değeri”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (30 Haziran 2020), 417-439.
  13. Çakmak, Selma. Fıkıh Usûlünde Lafızların Kesinliği Problemi: Fahreddin er-Râzî’den Sadrüşşerîa’ya. İstanbul: Timaş Yayınları, 2022.
  14. Çetin, Serkan. “Eleştirinin Eleştirisi: Fahreddin er-Râzî’nin Eleştirileri Karşısında İbnü’l-Murtazâ’nın İstidlâl Yöntemleri Savunusu”. Kader 23/1 (30 Haziran 2025), 92-124.
  15. Çetin, Zübeyir. “Lafzî Delilin Zannîliği Probleminin Kelâma Yansımaları”. İslamî İlimlerde Lafzî Delillerin Kesinliği Problemi. ed. Mehdi Cengiz - Şeyma Gülsüm Önder. Ankara: Kitabe Yayınları, 2024.
  16. Çetin, Zübeyir. “Naklî/Lafzî Delilin Zannîliği Probleminin Kelâma Yansımaları -Fahreddin er-Râzî Örneği-”. Kader 20/1 (30 Haziran 2022), 398-417.
  17. Erzi, Mesut. “Kādî Abdülcebbâr’da Dil ve Dilin Zannîliği Meselesi”. İslamî İlimlerde Lafzî Delillerin Kesinliği Problemi. ed. Mehdi Cengiz - Şeyma Gülsüm Önder. Ankara: Kitabe Yayınları, 2024.
  18. Erzi, Mesut. “Kādî Abdülcebbâr’ın Düşüncesinde Dilin Yeri”. Kader 20/1 (30 Haziran 2022), 369-397. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1065833
  19. Hûnecî, Necmeddin el-. Şerhu Meʿâlimi usûli’d-din. thk. Yahyâ Zekeriyyâ. Beyrut: Dâru’r-Reyyâhîn, 2022.
  20. İbn Ebi’l-Hadîd. Taʿlîk ʿale’l-Muhassal. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, 3297.
  21. İbn Kayyim el-Cevziyye. es-Savâʿikü’l-mürsele ʿale’l-Cehmiyye ve’l-Muʿattıla. Riyad: Dârü’l-Âsıme, 1412.
  22. İbn Kemmûne. “Taʿlîkât ʿale’s-suâlâti’l-mevrûde ʿale’l-usûleyn min Kitâbi’l-Meʿâlim”. Esʾiletü Necmüddin el-Kâtibî ʿan el-Meʿâlim li-Fahrüddin er-Râzî meʿa Taʿâlīk ʿİzzüddevle İbn Kemmûne. thk. Sabine Schmidtke, Reza Pourjavady. Tahran: Iranian Institute of Philosophy, 2007.
  23. İbn Teymiyye. Der’u teʿâruzi’l-ʿakl ve’n-nakl. thk. Muhammed Reşad Sâlim. 10 Cilt. Riyad: Câmiatü’l-‎İmam Muhammed b. Suud el-İslâmiyye, 1991.
  24. İbnü’l-Melâhimî. Kitâbü’l-Muʿtemed fî usûli’d-dîn. thk. Wilferd Madelung. Tahran: Mirâs-i Mektûb, 2012.
  25. İbnü’l-Melâhimî. Tuhfetü’l-mütekellimîn fi’r-redd ʿale’l-felâsife. ed. Hassan Ansari, Wilferd Madelung. Tahran: Iranian Institute of Philosophy – Institute of Islamic Studies Freie University of Berlin, 2008.
  26. İbnü’l-Murtazâ, el-Mehdî-Lidînillâh. el-Hidâye ilâ halli şübehi’n-Nihâye. San’a: el-Câmiü’l-Kebîr, 749.
  27. İbnü’t-Tilimsânî. Şerhu Meʿâlimi usûlü’d-dîn. thk. Nizâr Hammâdî. Amman: Dârü’l-Feth, 2010.
  28. İsfahânî, Şemseddin el-. el-Kâşif ʿani’l-Mahsûl fî ʿilmi’l-usûl. thk. Adil Ahmed Abdülmevcüd, Ali Muhammed Muavvaz. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
  29. Kâdî Abdülcebbâr. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-ʿadl. 16 Cilt. Kahire: ed-Dâru’l-Mısriyye, 1961.
  30. Karâfî, Şehâbeddin el-. Nefâisü’l-usûl fî şerhi’l-Mahsûl. thk. Ali Muhammed Muavvad - Âdil Ahmed Abdülmevcûd. Mekke: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 1995.
  31. Kâtibî, Necmeddin el-. el-Mufassal fî şerhi’l-Muhassal. Amman: Daru’l-Asleyn, 2018.
  32. Mısrî, Kutbüddin el-. Şerhü’l-Muhassal. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eserler Ktp, Ragıp Paşa, 792.
  33. Önder, Şeyma Gülsüm. “Fahreddin Râzî Öncesi Dilin Zannîliğinin Yapı Taşları: Abdülkâhir Cürcânî Örneği”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 64 (28 Ağustos 2025), 138-149. https://doi.org/10.29288/ilted.1644577
  34. Râzî, Fahreddin er-. Ana Meseleleriyle Kelâm ve Felsefe: el-Muhassal. çev. Eşref Altaş. İstanbul: Klasik Yayınları, 1. Basım, 2019.
  35. Râzî, Fahreddin er-. el-Erbaʿîn fî usûli’d-din. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
  36. Râzî, Fahreddin er-. el-Mahsûl fî ilmi usûli’l-fıkh. thk. Şuayb el-Arnaut. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 2008.
  37. Râzî, Fahreddin er-. el-Metâlibü’l-ʿâliye mine’l-ilmi’l-ilâh. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabi, 1987.
  38. Râzî, Fahreddin er-. el-Mulahhas fî’l-Mantık ve’l-Hikme. thk. İsmail Hanoğlu. Amman: Daru’l-Asleyn, 2021.
  39. Râzî, Fahreddin er-. Mefâtîhu’l-ğayb. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâs el-Arabî, 1420.
  40. Râzî, Fahreddin er-. Meʿâlîmü usûli’d-dîn. çev. Muhammet Altaytaş. thk. Orabi Orabi. İstanbul: Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
  41. Râzî, Fahreddin er-. Muhassalu efkâri’l-mütekaddimîn ve’l-müteahhirîn min’l-hükema ve’l-mütekellimîn. thk. Hüseyin Atay. Kahire: Mektebetü Dâri’t-Türâs, 1991.
  42. Râzî, Fahreddin er-. Nihâyetü’l-ʿukûl fi dirâyeti’l-usûl. thk. Abdüllatif Said Fûde. Beyrut: Dârü’z-Zehair, 2015.
  43. Râzî, Fahreddin er-. Te’sîsü’t-takdîs. Lübnan: Dârü’n-Nuru’s-Sabah, 2011.
  44. Semerkandî, Alâeddin es-. Mîzânü’l-usûl. thk. M. Zekî Abdülber. Doha: Metabi‘ ed-Doha, 1984.
  45. Şen, İsrafil. Şerhu’l-Mevâkıf ve Hâşiyeleri Bağlamında Naklî Delilin Kesinliği. İstanbul: İsam Yayınları, 2024.
  46. Şimşek, Özkan. Geç Dönem Muʿtezile Kelâmında Yöntem. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
  47. Teftâzânî, Saʿdüddin et-. Şerhü’l-Makâsıd. Pakistan: Dârü’l-Maarif en-Nu’mânîyye, 1981.
  48. Teftâzânî, Saʿdüddin et-. Şerhü’t-Telvîh ʿale’t-Tavzîh. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-’İlmiyye, 1957.
  49. Turgut, Hüsnü. “Allah’ın Sıfatlarının Temellendirilmesinde Tekâbül Delili ve Eleştirisi”. Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi 15 (08 Ocak 2026), 23-55.
  50. Turgut, Hüsnü. Fahreddin Er-Râzî’de Bilgi ve Yöntem. Ankara: Fecr Yayınları, 2024.
  51. Turgut, Hüsnü. “Fahreddin Râzî ve Sirâceddin Urmevî’nin Varlık Eksenli Rü’yetullah Tartışmaları”. Kader 22/1 (30 Haziran 2024), 60-78.
  52. Tûsî, Nasîrüddin et-. Telhisü’l-Muhassal. thk. Muhsin Bîdarfer. Kum: Menşûrat-ı Bîdar, 1440.
  53. Yahya b. Hamza. Kitâbü’ş-Şâmil li-hakâiki’l-edilleti’l-ʿakliyye ve usûli’l-mesâili’d-diniyye. ed. Muhammed Zırhâm. Kuveyt: Dârü’z-Ziyâ, 2023.
  54. Yahya b. Hamza. Kitâbü’t-Temhîd fî şerhi Meʿâlimi’l-ʿadl ve’t-tevhîd. ed. Hişâm Hanefî Seyyid. Kâhire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 2008.
  55. Zerkeşî, Bedreddin ez-. Bahrü’l-muhît fî usûli’l-fıkh. Dârü’l-Kütübî, 1994.
  56. Zerkeşî, Bedreddin ez-. Teşnîfi’l-Mesâmiʿ bi-Cemʿi’l-Cevâmiʿ. thk. Seyyid Abdülazîz, Abdullah Rabîʿ. Kahire: Mektebetü Kurtuba, 1998.
  57. ʿUcâlî, Sâʿid b. Ahmed el-. el-Kâmil fi’l-istiksâ fî-mâ belağanâ min kelâmi’l-kudemâ. thk. Seyyid M. eş-Şâhid. Kahire: Vizâretü’l-Evkâf, 1999.
  58. ʿUcâlî, Sâʿid b. Ahmed el-. Kitâbu’l-Kâmil fî usûliddîn. Sanʿâ: Mektebetü’l-Evkâf, 711.