Dergiler / İslam Tetkikleri Dergisi / 2026 / Cilt: 16 Sayı: 2

Orta Çağ İslam Toplumlarında Gayrimüslimlerin Farklı Giyinme Kuralı ve Pratikleri Üzerine Sosyo-Tarihsel Bir Çözümleme

A Socio-Historical Analysis of the Different Dress Codes and Practices of Non-Muslims in Medieval Islamic Societies

Ahmet Selçukoğlu(MARDİN ARTUKLU ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-0092-5447
Sayfa
489–504
Yayın Tarihi
2026-09-30
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu makalede, Orta Çağ İslam coğrafyasında çeşitli zaman ve mekânlarda hayata geçirilen farklı giyinme/ayırıcı işaretler taşıma uygulamasının tarihsel pratikleri üzerinden mantıksal dayanakları, usul ve esasları, farklılaştırıcı bir unsur olarak kıyafetin İslam kent örgütlenmesindeki tarihi/toplumsal rolü tartışılacaktır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Etnik ve dini çeşitliliğe sahip Orta Çağ İslam coğrafyasında gayrimüslim tebaa, haraç ve cizye gibi ekonomik yükümlülükler dışında bazı toplumsal yükümlülüklerle de mükellef tutulmuştur.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bunlar arasında en tartışmalı olanı, kamusal alanda zimmî olduklarına işaret eden ayırıcı kıyafetler giymeleri yönündeki uygulamalardır.
💡
Sonuç & Katkı:Bu makalede, Orta Çağ İslam coğrafyasında çeşitli zaman ve mekânlarda hayata geçirilen farklı giyinme/ayırıcı işaretler taşıma uygulamasının tarihsel pratikleri üzerinden mantıksal dayanakları, usul ve esasları, farklılaştırıcı bir unsur olarak kıyafetin İslam kent örgütlenmesindeki tarihi/toplumsal rolü tartışılacaktır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Zimmî · Zünnar · Gıyar

Özet

Etnik ve dini çeşitliliğe sahip Orta Çağ İslam coğrafyasında gayrimüslim tebaa, haraç ve cizye gibi ekonomik yükümlülükler dışında bazı toplumsal yükümlülüklerle de mükellef tutulmuştur. Bu bağlamda toplum içinde belirli davranış kalıplarıyla davranma ve üzerlerinde ayırt edici işaretler taşıma gibi hususlarda birtakım kurallara tabi olmuşlardır. Bunlar arasında en tartışmalı olanı, kamusal alanda zimmî olduklarına işaret eden ayırıcı kıyafetler giymeleri yönündeki uygulamalardır. Erken İslam döneminde uygulandığına dair bir veri olmasa da özellikle Hz. Ömer döneminden itibaren sınırların hızlı bir şekilde genişlemesi ve zimmî nüfusun orantısız artışıyla dini cemaatleri birbirinden ayırt etmek için bu tedbirlerin uygulandığı düşünülür. Uygulamanın kökenleri, icra biçimleri ve işleyişi konusunda ana kaynaklarda kendini gösteren belirsizlik, çağdaş yazarlar arasında bir kafa karışıklığına sebep olmuştur. Ayırıcı kıyafet uygulamasının zımmî vatandaşları toplumsal alanda işaretleyen aşağılayıcı bir icat mı yoksa onların tarihsel giyim gelenekleriyle uyumlu masum bir ayrışma aracı mı olduğu sorunsalı halen tartışılmaktadır. Bu noktada göz önünde bulundurulması gereken husus, her bir vakayı kendi çağı ve coğrafyasının özgün şartları dâhilinde ayrı ayrı ele alarak farklılıklar ve benzerlikler yönünden tahlil etmektir. Bu makalede, Orta Çağ İslam coğrafyasında çeşitli zaman ve mekânlarda hayata geçirilen farklı giyinme/ayırıcı işaretler taşıma uygulamasının tarihsel pratikleri üzerinden mantıksal dayanakları, usul ve esasları, farklılaştırıcı bir unsur olarak kıyafetin İslam kent örgütlenmesindeki tarihi/toplumsal rolü tartışılacaktır.

Abstract

In the ethnically and religiously diverse medieval Islamic world, non-Muslim subjects were subject to certain social obligations in addition to economic responsibilities such as kharadj and dijizya (poll tax). In this context, they have been subject to rules regarding matters such as behaving according to certain patterns within society and carrying distinctive markings. The most controversial of these is the practice of requiring them to wear distinctive clothing in public spaces to indicate their status as dhimmis. Although there is no evidence that it was practiced in the early Islamic period, it is thought that these measures were introduced and implemented, particularly from the time of Caliph Umar onwards, to distinguish between Muslims and non-Muslims, due to the rapid expansion of borders and the disproportionate increase in the dhimmi population. The uncertainty evident in primary sources regarding the origins, forms of execution, and functioning of the practice has caused confusion among contemporary authors. The question of whether the discriminatory clothing policy is a degrading invention that marks citizens in the public sphere or an innocent means of differentiation consistent with their historical clothing traditions remains a matter of debate. At this point, it is important to consider each case separately within the unique conditions of its own era and geography, analyzing them in terms of their differences and similarities. This article will discuss the logical framework, methods, and principles of the practice of wearing distinctive clothing/markings implemented at various times and places in medieval Islamic geography, as well as the historical/social role of clothing as a differentiating factor in Islamic urban organization.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Selçukoğlu, A. (2026). Orta Çağ İslam Toplumlarında Gayrimüslimlerin Farklı Giyinme Kuralı ve Pratikleri Üzerine Sosyo-Tarihsel Bir Çözümleme. İslam Tetkikleri Dergisi, Cilt: 16 Sayı: 2, 489–504. https://ajindex.com/articles/1668792

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (61)

  1. Akyüz, Hüseyin. “Hz. Peygamber’in Hadislerinde Renklerin Dili̇”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 41 (2014), 373-398.
  2. Alaaddin Ata Melik Cüveynî. Tarih-i Cihan Güşa. çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
  3. Başaran, Burcu. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Bir Arada Yaşama Kültürüne Bağlı Olarak Gelişen Müslüman ve Gayrimüslim Kıyafetleri̇”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 14/36 (2021), 1367-1383.
  4. Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed. es-Sünenu’l-Kübrâ. thk. Muhammed Abdülkadir Ata. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2003.
  5. Bondarî. Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi. çev. Kıvameddin Burslan. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1999.
  6. Caetani, Leone. Annali dell’Islam. Milano: Hoepli, 1910.
  7. Cahen, Claude. “Zimme”. İslam Ansiklopedisi. 13/566-571. İstanbul: MEB Yayınevi, 1986.
  8. Cahen, Claude. Osmanlılardan Önce Anadolu. çev. Erol Üyepazarcı. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2012.
  9. Can, Umut. 1234 Yılı Anonim Süryani Vekâyinamesi’nin Tercüme, Tahlil, Tenkid ve Sunumu (7-13. Yüzyıllar/İslâm Sonrası Döneme Ait Kayıtlar). Manisa Celal Bayar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
  10. Demirci, Abdurrahman. “Şurût-i Ömer: İslam Tarihine Dair Bir Meşruiyet Çabası”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 7/2 (2018), 860-883. https://doi.org/10.15869/itobiad.386886.
  11. Ebû Muḥammed İbn Abdilhakem. Sîretu Omer b. Abdilazîz. Beyrut: Âlemu’l-Kutub, 1984.
  12. el-Belâzurî, Ahmed b. Yahyâ. Fütûhu’l-Büldân & Ülkelerin Fetihleri. çev. Mustafa Fayda. İstanbul: Siyer Yayınları, 2013.
  13. el-Mâverdî, Ebü’l-Hasan. el-Ahkâmu’s-Sultâniyye (İslam’da Hilafet ve Devlet Hukuku). çev. Ali Şafak. İstanbul: Bedir Yayınevi, 1976.
  14. Ercan, Yavuz. “Türkiye’de XV. ve XVI. Yüzyıllarda Gayrimüslimlerin Hukuki, İçtimai ve İktisadi Durumu”. Belleten 47/188 (1983), 1119-1150. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1019454.
  15. Fayda, Mustafa. “eş-Şürûtü’l-Ömeriyye”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 39/273-274. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
  16. Fayda, Mustafa. “Zimmî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 44/428-434. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
  17. Fayda, Mustafa. Hz. Ömer Zamanında Gayr-ı Müslimler. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2006.
  18. Goitein, S. D. Mediterranean Society: The Jewish Communities of The World As Portrayed in The Documents of The Cairo Geniza. London: University of California Press, 1983.
  19. Gregory Abû’l-Farac (Bar Hebraeus). Abû’l-Farac Tarihi. çev. Ö. Riza Doğrul. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1999.
  20. Hirsch, Hadas. “Clothing and Colours in Early Islam (Adornment (Aesthetics), Symbolism and Differentiation)”. Anthropology of the Middle East 15/1 (2020), 99-114. https://doi.org/10.3167/ame.2020.150108.
  21. İbn Asâkir, Ebû’l-Kasım. Târîhu Medîneti Dımeşk. thk. Muhibbuddîn Ebî Saîd Ömer b. Ğarâme el-Amravî, Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1995.
  22. İbn Battûta. İbn Battûta Seyahatnâmesi. çev. A. Sait Aykut. İstanbul: YKY Yayınları, 2000.
  23. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ. el-Bidâye ve’n-Nihâye (Büyük İslam Tarihi). çev. Mehmet Keskin. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1994.
  24. İbn Manzûr. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dâru’s-Sadr, 1993.
  25. İbn Tağrîberdî. en-Nücûmu’z-Zâhire (Parlayan Yıldızlar). çev. Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2013.
  26. İbnü’l-Esîr. İslam Tarihi (el-Kâmil fi’t-Tarih Tercümesi). çev. Yunus Apaydın, Abdullah Köşe, Ahmet Ağırakça, Abdülkerim Özaydın. Bahar Yayınları, 1991.
  27. İpşirli Argıt, Betül. “Osmanlı İstanbul’unda Giyim Kuşam”. Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi. 4/230-263. İstanbul: İBB Kültür Yayınları, 2015.
  28. İpşirli, Mehmet. “Kıyafet”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 25/509-512. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
  29. İskilipli Atıf Efendi. Frenk Mukallidliği ve Şapka. çev. Faruk Ömer. İstanbul: Nizam Yayınevi, 1994.
  30. Kadı Ebû Yusuf. Kitabu’l-Haraç. çev. Ali Özek. İstanbul: Hisar Yayınevi, 1973.
  31. Kalkaşendî, Ebü’l-Abbas. Subhu’l-A‘şâ, Kahire: Matbaatu’l-Emriyye, 1918.
  32. Kerimüddin Mahmud-i Aksarayî. Müsâmeretü’l-Ahbâr. çev. Mürsel Öztürk. Ankara: TTK Yayınevi, 2000.
  33. Kılavuz, Ahmet Saim. “Gıyâr”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 14/59. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
  34. Klausner, Carla L. Selçuklularda Vezirlik: Sivil İdare Üzerine Bir Araştırma (1055-1194). çev. Mehmet Fatih Baş-Sinan Tarifci. İstanbul: Kronik Kitap, 2019.
  35. Komisyon. “Gıyâr”. İslam Ansiklopedisi. 4/781. İstanbul: MEB Yayınları, 1979.
  36. Komisyon. “Kiptîler”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 25/423-425. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
  37. Kütük, Ahmet. “İslam/Türk Devlet ve Toplum Geleneğinde Renkler ve Anlamları.” Türkiyat Mecmuası 24/2 (2014), 133-170. https://doi.org/10.18345/tm.79780.
  38. Levy-Rubin, Milka. Non-Muslims in the Early Islamic Empire (From Surrender to Coexistence). New York: Cambridge University Press, 2011.
  39. Makdisî, Ebû Muhammed. Türk Memlüklerin Faziletleri. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2019.
  40. Mercan, Esra. “Osmanlı Dönemi Kıyafet Albümlerinde Yer Alan Rum Tasvirleri”. Uluslararası Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi 5/2 (2023), 238-258. https://doi.org/10.59839/jiees.1371686.
  41. Mez, Adam. Onuncu Yüzyılda İslam Medeniyeti. çev. Salih Şaban. İstanbul: İnsan Yayınları, 2014.
  42. Muhyiddin-i Nevevî. Riyâzü’s-Sâlihîn ve Tercemesi. çev. Kıvameddin Burslan-H. Hüsnü Erdem. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 1973.
  43. Özcoşar, İbrahim. “Osmanlı Devleti’nde Gayrimüslimlerin Hukuki Durumu ve Millet Sistemi”. Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 7 (2003), 124-139.
  44. Öztürk, Levent. Asr-ı Saadet’ten Haçlı Seferlerine Kadar İslam Toplumunda Hıristiyanlar, İstanbul: İz Yayınları, 1998.
  45. Pakalın, M. Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: MEB Yayınevi, 1993.
  46. Sevim, Ali. “İbnü’l-Cevzî’nin el-Muntazam Adlı Eserindeki Selçuklularla İlgili Bilgiler (H. 430-485=1038-1092)”. Belgeler XXVI/30 (2005), 1-84.
  47. Shoshan, Boaz. “On Costume And Social History in Medieval Islam”. Asian and African Studies 22 (1988), 35-51.
  48. Stillman, Yedida Kalfon. Arab Dress: A Short History (From the Dawn of Islam to Modern Times). Leiden: Brill, 2003.
  49. Süryani Mihail. Vakainame. çev. Hrand D. Andreasyan. Basılmamış TTK Nüshası, 1944.
  50. Şibli Numanî. Bütün Yönleriyle Hz. Ömer ve Devlet İdaresi. çev. Talip Yaşar Alp. İstanbul: Çağ Yayınları, 1974.
  51. Tabarî. The History of al-Ṭabarī (Ta’rikh al-rusul wa l-mulûk). çev. C. E. Bosworth, C. E. Kraemer. New York, Albany: State University of New York Press, 1989.
  52. Theophilus of Edessa. Theophilus of Edessa’s Chronicle and the Circulation of Historical Knowledge in Late Antiquity and Early Islam. çev. Robert G. Hoyland. Liverpool: Liverpool University Press, 2011.
  53. Tritton, A. S. “Zünnar”. İslam Ansiklopedisi. 13/654-655. İstanbul: MEB Yayınevi, 1986.
  54. Tritton, A. S. The Caliphs and Their Non-Muslim Subjects. London: Oxford University Press, 1930.
  55. Turan, Osman. Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2003.
  56. Turtûşî, Ebû Bekir Muhammed. Sirâcu’l-Mülûk. thk. Fethi Ebû Bekir, Kahire: Dâru’l-Mısrıyyetu’l-Benâniyye, 1994.
  57. Vâkıdî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer. Futûhu’ş-Şâm. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
  58. Yalçın, İsmail. “Sarık”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 36/154. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
  59. Yaman, Ahmet. “Zi̇mmî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 44/428-433. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
  60. Yarbrough, Luke. “Origins of the Ghiyär”. Journal of the American Oriental Society 134/1 (2014), 113-121.
  61. Yurdaydın, Hüseyin G. “İslâm Devletlerinde Müslüman Olmayanların Durumu”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27/1-4 (1985), 97-110.