Dergiler / İslam Tetkikleri Dergisi / 2026 / Cilt: 16 Sayı: 2

Sâsânî Ateşkedelerinin İslam Hâkimiyeti Altında Dönüşümü: Yıkım, Mescide Çevirme ve Kutsal Mekân Hafızasının Sürdürülmesi

The Transformation of Sāsānian Ātashkadahs under Islamic Rule: Destruction, Conversion into Masjids, and the Preservation of Sacred-Site Memory

Ali Hüseyin Toğay(Karadeniz Teknik Üniversitesi)0000-0001-7504-8912
Sayfa
469–488
Yayın Tarihi
2026-09-30
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu çerçevede, ateşkedelerin mescidlere dönüştürülmesinin merkezî ve sistematik bir devlet politikası olarak uygulanmadığını; aksine bu sürecin, çoğu durumda yerel Müslüman yöneticiler ile askerî komutanların siyasî, askerî ve pragmatik tercihlerine bağlı olarak şekillendiğini ileri sürmektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Tarihsel kökenleri Akhamenid/Persler dönemine uzanan ateşkedeler, Sâsânîler döneminde (224-651) dinî fonksiyonlarının ötesine geçerek devlet ideolojisinin, toplumsal düzenin ve siyasî hâkimiyetin başlıca temsil alanlarından biri hâline gelmiştir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Yazdegerd’in (632-651) tahta çıktığı yıldan itibaren İran (Ērānšahr) üzerine yaptıkları seferler sonucunda bazı ateşkedelerin nasıl mescide dönüştürüldüğü meselesi üzerine odaklanmaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Bu çerçevede, ateşkedelerin mescidlere dönüştürülmesinin merkezî ve sistematik bir devlet politikası olarak uygulanmadığını; aksine bu sürecin, çoğu durumda yerel Müslüman yöneticiler ile askerî komutanların siyasî, askerî ve pragmatik tercihlerine bağlı olarak şekillendiğini ileri sürmektedir.
🔬Tür:Deneysel Tarla Denemesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Sâsânîler · Zerdüştîler · Müslümanlar

Özet

Tarihsel kökenleri Akhamenid/Persler dönemine uzanan ateşkedeler, Sâsânîler döneminde (224-651) dinî fonksiyonlarının ötesine geçerek devlet ideolojisinin, toplumsal düzenin ve siyasî hâkimiyetin başlıca temsil alanlarından biri hâline gelmiştir. Nitekim Sâsânî yönetiminin dinî otoriteyi devlet mekanizmasıyla bütünleştiren siyaseti, ateşkedelerin de siyasi, sosyal ve ekonomik açılardan güçlenmesine doğrudan katkı sağlamıştır. Bu çerçevede Sâsânîler döneminde sayısız ateşkede inşa edilmiştir. Ancak İslam ordularının Sâsânî topraklarını fethetmesiyle birlikte bazı ateşkedeler tahrip edilirken, bazıları da mescide çevrilmiştir. Bu makale, Müslüman ordularının Sâsânî şehinşahı III. Yazdegerd’in (632-651) tahta çıktığı yıldan itibaren İran (Ērānšahr) üzerine yaptıkları seferler sonucunda bazı ateşkedelerin nasıl mescide dönüştürüldüğü meselesi üzerine odaklanmaktadır. Çalışma ayrıca bu dönüşüm olgusunun Emevî (661-750) ve Abbâsî (750-1258) dönemlerinde de nasıl devam ettiğini ortaya koymaktadır. Bu dönüşüm, Müslüman-Zerdüşt ilişkilerinde önemli bir kırılma noktası oluşturmuş ve bilhassa Pehlevî apokaliptik literatürde dinî ve kozmolojik bir felaket olarak tasvir edilmiştir. Çalışma, Pehlevi kaynaklar ile erken İslam tarih yazımı arasındaki anlatı farklılıklarına dikkat çekmekte ve dönüşüm sürecini şekillendiren otorite ilişkileri ile mekânsal dinamiklerine vurgu yapmaktadır. Bu çerçevede, ateşkedelerin mescidlere dönüştürülmesinin merkezî ve sistematik bir devlet politikası olarak uygulanmadığını; aksine bu sürecin, çoğu durumda yerel Müslüman yöneticiler ile askerî komutanların siyasî, askerî ve pragmatik tercihlerine bağlı olarak şekillendiğini ileri sürmektedir.

Abstract

Atashkadehs, whose historical origins trace back to the Achaemenid/Persian period, transcended their purely religious function during the Sasanian era (224-651) to become primary representations of state ideology, social order, and political authority. The Sasanian administration's policy of integrating religious authority with the state mechanism directly contributed to the strengthening of fire temples in political, social, and economic terms, and countless such institutions were built throughout the empire. However, following the conquest of Sasanian territories by Muslim armies, some atashkadehs were destroyed while others were converted into masjids. This article focuses on the conversion of fire temples into masjids as a result of Muslim campaigns against Iran (Ērānšahr), beginning from the accession of the last Sasanian Šāhanšāh, Yazdegerd III (632-651). The study further demonstrates how this process of transformation continued through the Umayyad (661-750) and Abbasid (750-1258) periods. This transformation constituted a significant turning point in Muslim-Zoroastrian relations and was depicted, particularly in Pahlavi apocalyptic literature, as a religious and cosmological catastrophe. The article draws attention to the narrative discrepancies between Pahlavi sources and early Islamic historiography, emphasising the authority relations and spatial dynamics that shaped the transformation process. It argues that the conversion of atashkadehs into masjids was not implemented as a central or systematic state policy; rather, this process was shaped, in most cases, by the political, military, and pragmatic preferences of local Muslim rulers and military commanders.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Toğay, A. H. (2026). Sâsânî Ateşkedelerinin İslam Hâkimiyeti Altında Dönüşümü: Yıkım, Mescide Çevirme ve Kutsal Mekân Hafızasının Sürdürülmesi. İslam Tetkikleri Dergisi, Cilt: 16 Sayı: 2, 469–488. https://ajindex.com/articles/1668791

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (119)

  1. Andarz-ı Âdurbâd-ı Mahraspandân, çev. Mahiyar Nevvabi, Tahran: Dâneshkâde-i Edebiyât-ı, 1385/2006.
  2. Ahmed Alî Han Vezîr-i Kirmânî, Târîh-i Kirmân, nşr. Muhammed İbrâhîm Bâstânî Pârîzî, Tahran: İntişârât-ı İlm, 1352/1973.
  3. A Short Chronicle on the end of the Sasanian Empire and Early Islam. çev. Nasir al-Ka’bi. New Jersey: Gorgias Press, 2016.
  4. Alram, Michael. Das Antlitz des Fremden: die Münzprägung der Hunnen und Westtürken in Zentralasien und Indien. Wien: Austrian Academy of Sciences Press, 2016.
  5. Alram, Micheal. “Early Sasanian Coinage”. The Sasanian Era the Idea of Iran, ed. Vesta Sarkhosh and Curtis- Sarah Stewart. 17-30. London: I.B. Tauris, 2008.
  6. Azarnouche, Samra. “A Zoroastrian Cult Scene on Sasanian Stucco Reliefs at Bandiyān (Daregaz, Khorāsān-e Razavī)”. Sasanian Studies, ed. Shervin Farridnejad and Touraj Daryaee.1-28. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2022.
  7. Alıcı, Mehmet. “Perception of Islam in Zoroastrian Zand Literature”. Ilahiyat Studies, 8/2 (2018), 189-232.
  8. Bundahişn, çev. Mehrdâd Bâhar, Tahran: İntişârât-ı Tûs, 1392/2013
  9. Baladhuri, History of the Arab Invasions: The Conquest of the Lands: A New Translation of al-Baladhuri’s Futuh al-Buldan by H. Kennedy. London: I.B. Tauris, 2022.
  10. Belâzürî, Ensâbü’l-Eşrâf, çev. Mehmet Akbaş and Musa K. Yılmaz. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2020.
  11. Biruni, The Chronology of Ancient Nations. çev. Eduard Sachau. London: The Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland, 1879), 215.
  12. Beyani, Şirin. Eşkânîlerin (Partların) Düşüşü ve Sâsânilerin Yükselişi. çev. Ali Hüseyin Toğay. İstanbul: Selenge Yayınları, 2020.
  13. Bahâr, Muhammed Takî, Sebk-şinâsî, Tahran: İntişârât-ı Zevvâr, 1349/1970.
  14. Bosworth, Clifford Edmund. “Nehāvand”. Encyclopædia Iranica. ed. Ehsan Yarshater. 612-615. Costa Mesa: Mazda Publishers, 2013.
  15. Boyce, Mary, The Letter of Tansar, Rome: Istituto Italiano per il Medio ed Estremo Oriente, 1968
  16. Boyce, Mary, “On the Zoroastrian Temple Cult of Fire”. Journal of the American Oriental Society 95 (1979), 454-465.
  17. Boyce, Mary, Zoroastrians Their Religious Beliefs and Practices, Routledge, London 1979.
  18. Boyce, Mary. “Ādur Burzēn-Mihr”. Encyclopædia Iranica. ed. Ehsan Yarshater. 472-473. London/New York: Routledge and Kegan Pau, 2019.
  19. Boyce, Mary. “Ādur Gušnasp”. Encyclopædia Iranica. ed. Ehsan Yarshater. 475-476. London/New York: Routledge and Kegan Pau, 1993.
  20. Boyce, Mary. “Ātaškada”. Encyclopædia Iranica. ed. Ehsan Yarshater. 9-10. London/New York: Routledge and Kegan Pau, 2011.
  21. Boyce, Mary. “Dar-e Mehr”. Encyclopædia Iranica. ed. Ehsan Yarshater. 669-670. London/New York: Routledge and Kegan Pau, 1983.
  22. Boyce, Mary. “The Pious Foundations of the Zoroastrian”. Bulletin of the School of Oriental and African Studies 31 (1968), 270-289.
  23. Buniyatov, Ziya Musa. “Azerbaycan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/322-324. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
  24. Cereti, Carlo Giovanni. “From the Zamyād Yašt to the Seventh Book of the Dēnkard, Some Notes on Sistan and Zoroastrian Eschatology”. In Deciphering the illegible: Festschrift in honour of Dieter Weber. ed. 51-68. Macuch, Maria and Arash Zeini. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2024.
  25. Cereti, Carlo Giovanni. Xiiaona and Xyon in Zoroastrian Texts. In M. Alram and D. Klimburg, Coins Art and Chronology II: The First Millennium CE in the Indo-Iranian Borderlands. Wien: Österreichischen Akademie der Wissenschaften. 2010.
  26. Cereti, Carlo Giovanni. “The end of times in Zoroastrian tradition”. Studies in Iranian philology in honour of Mauro Maggi. ed. Gerardo Barbera vd. 29-47. Wiesbaden: Ludwıg Reichert Verlag, 2024.
  27. Choksy, Jamsheed. “Altars, Precincts, and Temples: Medieval and Modern Zoroastrian Praxis”. Journal Iranian Studies 44 (2004),327-346.
  28. Christensen, Arthur. Îrân der Zamân-ı Sâsâniyân. çev. Rashid Yasemi. Tehran: Entešārāt-e Sedaye Moaser, 1385/2006.
  29. Dâdestân-ı Dênîg, çev. M. Ca‘ferî Dehâkî, Paris: Association pour l’Avancement des Études Iraniennes, 1998.
  30. Daryaee, Touraj, “Farzandân ve Nevâdegân-ı Yezdgerd-i Sevvom der Çîn”, Îrân-şinâsî 3 (1382/2003), 540-548.
  31. Daryaee, Touraj, “Mehr-Narseh”. Encyclopædia Iranica. ed. Ehsan Yarshater. 367-368. Costa Mesa: Mazda Publishers, 2005.
  32. Daryaee, Touraj. Sasanian Persia the Rise and Fall of an Empire. London: I. B. Tauris, 2009.
  33. Dûsthâh, Celîl, Avestâ: Kohantərîn Sorûdhâ ve Metnhâ-yı Îrân, Tahran: Neşr-i Mervârîd, 1371/1992.
  34. Ebû Alî Bel’amî, Târîh-i Bel’amî. nşr. Muhammed Takî Bahâr ve Muhammed Pervîn Gonâbâdî. Tahran: İntişârât-ı Zevvâr, 1389/2010.
  35. Ebû Hanîfe Dîneverî, Ahbâru’t-Tıvâl, çev. M. Damgânî, Tahran: Neşr-i Ney, 1371/1992.
  36. Ebû Mansûr es-Se’âlibî, Guraru Ahbâri Mülûki’l-Furs ve Siyerihim, çev. Muhammed Fezâilî, Tahran: İntişârât-ı Esâtîr, 1368/1989.
  37. Ebü’l-Kâsım Firdevsî, the Shâhnâmeh, c. 7, nşr. Celâl Hâleğî-Mutlak, Bibliotheca Persica, 1386/2007.
  38. Elton L. Daniel. “Conversion ii. of Iranians to Islam”. Encyclopædia Iranica. ed. Ehsan Yarshater. 229-232. Costa Mesa: Mazda Publishers, 2011.
  39. Enverî, Hasan, Âteşkede-i Âdur Guşnasp, Tahran: Çâphâne-i Renkîn, 1341/1962.
  40. Fayda, Mustafa. “Celula”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/272-273. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
  41. Frye, Richard N. “The Middle Persian Inscription of Kartīr at Naqš-i Rajab”, Indo-Iranian Journal 18 (1965), 211-225.
  42. Gardîzî, Zeynü’l-Ahbâr, nşr. Abdülhay Habîbî, Tahran: İntişârât-ı Dünyâ, 1363/1984.
  43. Göbl, Robert. “Sasanian Coins”. The Cambridge History of Iran. ed. Ehsan Yarshater. 322-340. Cambridge: Cambridge University Press, 1983.
  44. Gnoli, Gherardo. The idea of Iran: an essay on its origin. Roma: Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente, 1989.
  45. Hasan b. Muhammed Kumî, Târîh-i Kum, çev. Hasan b. Ali b. Abdülmelik Kumî, Tahran: İntişârât-ı Tûs, 1361/1982.
  46. Herrmann, Georgina. The Sasanian Reliefs at Naqsh-i Rustam, Naqsh-i Rustam 6, The Triumph of Shapur I. Reimer. Berlin: Reimer, 1989.
  47. Herzfeld, Ernst. Archaeological History of Iran. Oxford: Oxford University Press, 1935.
  48. Herzfeld, Ernst. Iran in the Ancient East. Oxford: Oxford University Press, 1941.
  49. Humbach Helmut and O. Skjærvø. The Sassanian Inscription of Paikuli. Munich: Reichert Verlag, 1983.
  50. İbn A‘sem el-Kûfî, el-Fütûh, çev. Muhammed b. Ahmed Mustevfî Herevî, Tahran, 1372/1993
  51. İbn Miskeveyh, Tecâribü’l-Ümem, çev. Ebü’l-Kâsım İmâmî, Tahran: İntişârât-ı Sürûş, 1380/2001.
  52. İbn Esir El-Kamil Fi’t-Tarih Tercümesi, çev. Ahmet Ağırakça, İstanbul: Bahar Yayınları, 1991.
  53. İbnü’l-Belhî, Fârs-nâme, nşr. G. Le Strange ve R.A. Nicholson, Cambridge: Cambridge University Press, 1921.
  54. İbnü’l-Fakîh, Kitâbü’l-Büldân, çev. Muhammed Rızâ Hakîmî, Tahran: Bünyâd-ı Ferheng-i Îrân, 1349/1970.
  55. Kârnâme-i Erdeşîr-i Bâbekân [Erdeşîr-i Bâbekân Destanı], çev. Ali Hüseyin Toğay. İstanbul: Selenge Yayınları, 2021.
  56. Kerîmân, Hüseyin, Rey-i Bâstân, Tahran: Dânişgâh-ı Şehîd Beheştî, 1971.
  57. Klier, Klaus. “Jalulā”. Encyclopædia Iranica. ed. Ehsan Yarshater. 427-428. Costa Mesa: Mazda Publishers, 2012.
  58. Kotwal, Firoze, “Some Observations on the History of the Parsi Darı Mihrs”. BSOAS (37), 1974, 664-69.
  59. Litvinsky, B. A. “The Arab Conquest of Iran”. History of Civilizations of Central Asia, ed. B. A. Litvinsky vd. 449-472. Paris: UNESCO Publishing, 1996.
  60. Lukonin, Vladimir, Tamaddun-ı Îrân-ı Sâsânî, çev. İnâyetullah Rızâ, Tahran: İntişârât-ı İlmî ve Ferhengî, 1350/1971.
  61. Mackenzie, Daniel, N. Kerdir’s inscription: synoptic text in transliteration, transcription and commentary, G. Hermann, The Sasanian rock reliefs at Naqsh-i-Rustam, Naqsh-i-Rustam, 6. Iranische Felsrelief. Berlin: 1989.
  62. Mâdayân-ı Hazâr-ı Dâdestân, çev. Sa‘îd Uryân, Tahran: İntişârât-ı İlm, 1401.
  63. Magnusson, Adrew “Zoroastrian Fire Temples and the Islamisation of Sacred Space in Early Islamic Iran”. Comparative Perspectives from History, ed. A. C. S. Peacock. 112-117. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2017.
  64. Marquart, Josef. Ērānšahr: nach der Geographie des Ps. Moses Xorenac’i. Weidmannsche Buchhandlung. Berlin: Weidmannsche Buchhandlung, 1901
  65. Mênôg-ı Hired, çev. Ahmed Tefazzulî, Tahran: İntişârât-ı Tûs, 1344/1965.
  66. Michelina, Cesare and Ebanista, Laura.‘The Site of the Mosque at Istakhr, in Istakhr (Iran), 2011– 2016”. Quaderni Di Vicino Oriente 13 (2018), 251-331.
  67. Modi, ivanji Jamshedji. The Religious Ceremonies and Customs of the Parsees. Bombay: British India Press, 1937.
  68. Moradi, Yousef - Edward J. Keall, “The Sasanian Fire Temple of Gach Dawar in Western Iran: New Evidence”. Journal of the British Institute of Persian Studies 58 (2020), 27-40.
  69. Morony, Michael G, Iraq after the Muslim Conquest, Princeton University Press, Princeton 1984.
  70. Morony, Michael G. “Arab ii. Arab Conquest of Iran”. Encyclopædia Iranica. ed. Ehsan Yarshater. 203-210. Costa Mesa: Mazda Publishers, 2012.
  71. Mortezaei, Mohammad - Alireza Zabanavar, “Bâznigârî-yi Mekânî-yi Niyâyeşgâh-ı Âzharfarbağ der Devre-i Sâsânî, ber Âsâs-ı Tatbîḳ-ı Menâbi’-i Mektûb-ı Sede-i Sevom tâ Heftom-ı Hicrî-Ḳamerî ve Şevâhid-i Bâstân-şinâḫtî”, Pazhûhişhâ-yi Bâstân-şinâsî-yi Îrân 7 (2017), 75-94.
  72. Movsēs Dasxuranci. The History of the Caucasian Albanians. çev. C. J. F. Dowset. Oxford: Oxford University Press, 1961.
  73. Mücmelü’t-Tevârîh ve’l-Kısas, nşr. Muhammed Takî Bahâr, Tahran, 1318/1939.
  74. Nersahî, Târîh-i Buhârâ, çev. Ebû Nasr Ahmed b. Nasr el-Kabâvî, Tahran: İntişârât-ı Senâî, 1363/1984.
  75. Name-yi Tenser be Guşnasp, ed. Müctebi Minovi, Tehran: İntişârat-ı Donya, 1392/2013.
  76. Nîşâbûrî, Târîh-i Nîşâbûrî, Tahran: Kitâbhâne-i İbn-i Sînâ, 1375/1996.
  77. Pahlavi Andarz-nāmak Containing Chītak Andarz i Pōryōkaēshān, çev. J.C. Tarapore, Bombay: Trustees of the Parsee Punchayet Funds and Properties, 1933.
  78. Perikhanian, Anahit. “Iranian Society and Law”, The Cambridge History of Iran, ed. Ehsan Yarshater. 627-680. Cambridge: Cambridge University Press, 2008.
  79. Perry, John. “Tajiik i. The Ethnonym: Origins and Application”. Encyclopædia Iranica. ed. Ehsan Yarshater. 614-616. Costa Mesa: Mazda Publishers, 2009.
  80. Potts, Daniel. “Foundation houses, fire altars and the frataraka: Interpreting the iconography of some post-Achaemenid Persian coin”. Iranica Antiqua 42 (2007), 271-300.
  81. Pourshariati, Parvaneh. “Local Histories of Khurāsān and the Pattern of Arab Settlement”. Studia Iranica 27 (1998), 41-81. https://doi.org/10.1080/00210860008701979
  82. Pourshariati, Parvaneh. Decline and fall of the Sasanian Empire: The Sasanian–Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran. London: I.B. Tauris, 2008.
  83. Rahbar, Mehdi. “The Discovery of a Sassanian Period Fire temple at Bandiyan, Dargaz”. Current Research in Sasanian Archaeology, Art, and History, ed. D. Kennet and P. Luft. 15-41. Oxford: 2008.
  84. Rezakhani, Khodadad. Reorienting the Sasanians: East Iran in Late Antiquity. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2017.
  85. Rivâyet-î Pahlavî, çev. Mahşîd Mîrfahrâî, Tahran: İntişârât-ı İlmî ve Ferhengî, 1367/1998.
  86. Robinson, Chase. “The Rise of Islam, 600-705”. In The New Cambridge History of Islam, ed. Chase F. Robinson. 171-225. Cambridge: Cambridge University Press, 2009
  87. Schindel, Nikolaus. “Sasanian Coinage”. Encyclopædia Iranica. ed. Ehsan Yarshater. 509-515. Costa Mesa: Mazda Publishers, 2005. https://iranicaonline.org/articles/sasanian-coinage
  88. Schmitt, Rüdiger. “Zoroaster i. the Name”. Encyclopædia Iranica, Erişim 12 Ocak 2026. https://www.iranicaonline.org/articles/zoroaster-i- the-name
  89. Segefti ve Bercestegî-i Sîstân, çev. Touraj Daryaee, Îrân-şinâsî 3 (1375/1996), 534-552.
  90. Shaked, Shaul, “Religion in the late Sasanian Period Eran, Aneran, and other Religious Designations”. The Sasanian Era the Idea of Iran, ed. Vesta Sarkhosh Curtis and Sarah Stewart. 103-117. London: I.B. Tauris, 2008.
  91. Sivrioğlu, Ulaş Töre, “İlk İslâm Fetihleri ve Sāsāni Devleti’nin Çöküşü”. Turkish Studies. 9/10 (2015), 389-428.
  92. Spuler, Berthold. Iran in the Early Islamic Period. çev. Robert G. Hoyland, Gwendolin Goldbloom, Berenike Walburg. Leiden: Brill, 2015.
  93. Šahrestānīhā ī Ērānšahr A Middle Persian Text on Late Antique Geography, Epic and History: With English and Persian Translations and Commentary. çev. Touraj Daryaee. Costa Mesa: Mazda Publishers, 2002.
  94. Şâyest Ne Şâyest, çev. Ketâyûn Mezdâpûr, Tahran: Institute for Humanities and Cultural Studies, 1369/1990.
  95. Ṭabarī, The History of al-Ṭabarī, çev. C. E. Bosworth, c. 5: The Sāsānids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen, Albany: State University of New York Press, 1999.
  96. Ṭabarī, The History of al-Ṭabarī, çev. Gautier H. A. Juynboll, c. 13, Albany: State University of New York Press, 1994.
  97. Tamari, Nazanin. “Zoroastrian Fire Foundations: A Portrait of Slaves and Slaveholders”. Slavery & Abolition 44 (2023), 697-719.
  98. Taraporewala, Irach. The religion of Zarathushtra. Jain Publishing Company, 2007.
  99. Târîh-i Sîstân, nşr. Muhammed Takî Bahâr, Tahran: İntişârât-ı Esâtîr, 1389/2010.
  100. Tavadia, Cehangir. “A Rhymed Ballad in Pahlavi”. Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland 2 (1955), 31-32. https://doi.org/10.1017/S0035869X00106999
  101. Tefazzulî, Ahmed, “Cây-gâh-ı Şâh der Âteşkede”, Ferheng 17 (1380/2001), 151-158.
  102. Tenser’in Gusnasp’a Mektubu. çev. Ali Hüseyin Toğay. İstanbul: Selenge Yayınları, 2025
  103. The Armenian History attributed to Sebeos. çev. R.W. Thomson-Historical Commentary by James Howard-Johnston. Liverpol: Liverpol University Press, 1999.
  104. The Book of Arda Viraf: The Pahlavi Text prepared by Destur Hoshangji Jamaspji Asa. çev. Martin Haug - Edward William West. Bombay/London, 1872.
  105. The Chronicle of Joshua the Stylite. çev. William Wright. Cambridge: Cambridge University Press, 1882.
  106. The Middle Persian Text Sūr ī Saxwan and the Late Sasanian Court. çev.Touraj Daryaee. Res Orientales 17 (2007), 65-72.
  107. The Wisdom of the Sasanian Sages (Dēnkard VI). çev. Shaul Shaked. Boulder: Westview Press, 1979.
  108. Uryân, Sa‘îd, Râhnâme-i Ketîbehâ-yı Îrânî-i Miyâne, Tahran: İntişârât-ı İlm, 1392/2013.
  109. Vizîdegîhâ-ı Zâdspram, çev. M. Takî Râşid Muhassıl, Tahran: Institute for Humanities and Cultural Studies, 1366/1987.
  110. Whitcomb, Donald, “The City of Istakhr and the Marvdasht Plain”. Akten des VII. Internationalen Kongresses für Iranische 6 (1979), 363-370.
  111. Williams, Alan, The Zoroastrian Myth of Migration from Iran and Settlement in the Indian Diaspora, Leiden: Brill, 2009.
  112. Ya‘kûbî, Târîhu’l-Ya‘kûb, çev. Muhammed İbrâhîm, Tahran: İntişârât-ı İlmî ve Ferhengî, 1382/2003.
  113. Yarshater, Ehsan. “Re-emergence of Iranian Identity after Conversion to Islam”. The Rise of Islam, ed. V. S. Curtis and Sarah Stewart. 2-125. London: I. B. Tauris, 2009.
  114. Yücel, Muhammed. “A Unique Drachm Coin of Shapur I”. Iranian Studies 50 (2017), 331-344.
  115. Yücesoy, Hayrettin. “Kādisiye Savaşı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/136-137. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
  116. Zand- ī Wahman Yasn. çev. Cereti, Carlo Giovanni. Rome:Istituto Italiano Per Il Medio Ed Estremo Oriente, 1995.
  117. Zarrīnkūb, Abd al-Ḥusayn. “The Arab Conquest of Iran and Its Aftermath”. The Cambridge History of Iran ed. R. N. Frye. 1-26. Cambridge: Cambridge University Press, 1975.
  118. Zerrînkûb, Abdülhüseyin, Târîh-i Îrân ba’de’l-İslâm, Tahran: İntişârât-ı Emîr Kebîr, 1395/2016.
  119. Zühre Dehgânpû ve Alî Bayât, “Peyâmedhâ-yı İctimâ’î-yi Mühâceret-i Kabâyil-i ‘Arab be Îrân”, Târîḫ ve Temeddün-ı İslâmî 14 (1390/2011), 3-23.