Dergiler / Türkiyat Mecmuası / 2025 / Cilt: 35 Sayı: 1 Özel Sayı

Runik Yazıtlar Üzerinde Moğolistan’da Yapılan Çalışmalar - 2023

The Exploration of the Runic Inscriptions in Mongolia – 2023

Battulga Tsend(National University of Mongolia)0000-0002-3551-0399
Sayfa
299–314
Yayın Tarihi
2026-03-04
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Ayrıca, Ekim 2023’te keşfedilen iki yeni runik yazıtın değerlendirmeleri de araştırmaya dâhil edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Göktürk ve Uygur dönemlerine ait runik yazıtlar, günümüzde de Moğolistan ile komşu ülkeler — özellikle Çin Halk Cumhuriyeti ve Rusya Federasyonu — sınırları içerisinde keşfedilmeye devam etmektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu makale, 2023 yılında Moğolistan’da gerçekleştirilen saha araştırmalarının sonuçlarını ortaya koymaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Ayrıca, Ekim 2023’te keşfedilen iki yeni runik yazıtın değerlendirmeleri de araştırmaya dâhil edilmiştir.
🔬Tür:Deneysel Tarla Denemesi
📍Kapsam:2023 Verileri
⚙️Değişkenler:Eski Türkçe · Uygur · Runik

Özet

Göktürk ve Uygur dönemlerine ait runik yazıtlar, günümüzde de Moğolistan ile komşu ülkeler — özellikle Çin Halk Cumhuriyeti ve Rusya Federasyonu — sınırları içerisinde keşfedilmeye devam etmektedir. Keşfedilen bu yazıtlar üzerinde yürütülen bilimsel çalışmalar, Türk runik yazı sisteminin tarihî gelişimi ve kültürel arka planı hakkında yeni veriler sunmaktadır. Bu makale, 2023 yılında Moğolistan’da gerçekleştirilen saha araştırmalarının sonuçlarını ortaya koymaktadır. Ayrıca, komşu ülke Çin Halk Cumhuriyeti’nin İç Moğolistan Özerk Bölgesi’ne bağlı Ordos şehrinde, Arvas Dağı’nda tespit edilen üç ayrı runik yazıtın okunuş ve değerlendirmeleri de makalede yer almaktadır. Son yıllarda yeni keşfedilen ve çözümlenen runik yazıtlar üzerine çeşitli bilimsel dergilerde yayınlar yapılmış olsa da, bu çalışmaların dağınık biçimde yayımlanması, alana dair bütüncül bir değerlendirme yapılmasını güçleştirmektedir. Bu nedenle, çalışmamızın amacı Moğolistan’da runik yazıtlar üzerine yapılan araştırmaları bir araya getirerek özetlemek ve güncel durumu bilim dünyasına sunmaktır. Araştırmanın ilk bölümünde, daha önce incelenmiş yazıtların epigrafik açıdan yeniden değerlendirilmesi sonuçlarına yer verilmiştir. Çünkü eski bir yazıtın yorumlanması, tek bir araştırmacının görüşleriyle sınırlı kaldığında kapsamlı sonuçlara ulaşmak güçleşmektedir. Bu bağlamda, Moğolistan’da bulunan Dukhyn Buuts I ve II yazıtları ile tek satırdan oluşan Khar Khoroot yazıtı yeniden incelenmiş, birkaç harfin yanlış kopyalanmasından kaynaklanan hatalar düzeltilmiştir. İkinci bölümde ise, yeni okunan runik yazıtlar üzerine yapılan inceleme sonuçları sunulmaktadır. Bunun yanında, henüz çözümlenmemiş sekiz yazıtın deşifre çalışmaları da makalede yer almaktadır. Ayrıca, Ekim 2023’te keşfedilen iki yeni runik yazıtın değerlendirmeleri de araştırmaya dâhil edilmiştir.

Abstract

Runic inscriptions belonging to the Göktürk and Uighur periods continue to be discovered in Mongolia and in neighboring countries such as the People’s Republic of China and the Russian Federation. Ongoing studies on these inscriptions provide new data on the historical development and cultural background of the Turkic runic script. This article presents the results of field research conducted in Mongolia in 2023. It also includes readings and interpretations of three runic inscriptions found on Mount Arvas in the city of Ordos, located in the Inner Mongolia Autonomous Region of China. Although a number of studies on newly discovered and deciphered runic inscriptions have been published in various scholarly journals in recent years, the dispersed nature of these publications makes it difficult to obtain a comprehensive overview of the field. Therefore, the aim of this study is to summarize and present recent research on runic inscriptions conducted in Mongolia. In the first part of the study, previously examined inscriptions have been re-evaluated from an epigraphic perspective. Since the interpretation of an ancient inscription based solely on a single researcher’s viewpoint cannot yield sufficiently comprehensive conclusions, this re-examination is of particular importance. In this context, the Dukhyn Buuts I and II inscriptions, as well as the single-line Khar Khoroot inscription discovered in Mongolia, were reanalyzed, and several copying errors in letter transcriptions were corrected. In the second part, the results of recent studies on newly deciphered runic inscriptions are presented. In addition, eight yet undeciphered inscriptions are analyzed in this paper. Furthermore, two newly discovered runic inscriptions, found in October 2023, are also discussed and evaluated within the scope of this research.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Tsend, B. (2026). Runik Yazıtlar Üzerinde Moğolistan’da Yapılan Çalışmalar - 2023. Türkiyat Mecmuası, Cilt: 35 Sayı: 1 Özel Sayı, 299–314. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.1744434

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (28)

  1. Badam, Azzaya, Iderkhangai Tömör-Ochir and Amgalanbat Batdelger. “Inscription of Nogoon Uul”, Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology, 12 (1), (2023): 103–107. google scholar
  2. Badam, Azzaya. “Mongolyn runi bichgiin baruun büsiin dursgal, tedgeert kholbogdokh tamga: Zavkhan aimag”, Türeg, Uigur sudlal - 2019, (2020): 12–25. google scholar
  3. Batsuuri, Ankhbayar, Bao Wenshen and Buyan-Orshikh Basandorj. “The inscription and seal of Khar khoroot”. Studia Archaeologica, 42(6), (2023): 79–84. google scholar
  4. Clauson, Gerard. Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford: Clarendon Press 1972. google scholar
  5. Dalangurba and Bagatur. Ancestral signets. Otog Rock Carvings 祖先的印记—鄂托克岩画. 2012. google scholar
  6. Damdinsüren, Tseveendorj. Report on study of monuments of the Bronze, Iron age conducted in Uvs, Khuvsgul aimag. Ulaanbaatar: Mongolian Academy of Sciences, 1981. google scholar
  7. Doğan, Şaban and Boldbaatar Yundenbat. “Dukhin Buuts yazıtı üzerine”, Doğumunun 80. Yılında Ahmet Bican Ercilasun Armağanı, (2023): 379–387. google scholar
  8. Doğan, Şaban. “Moğolistan’da Yeni Keşfedilen Dukhiin Buuts II Yazıtı”, Türk Kültürü, 15(2), (2022): 23–41. google scholar
  9. Gonchig, Batbold, Battulga Tsend, Ankhbayar Batsuuri and Khürelsükh Sosorbaram. “The uighur, runic inscription of the monument Dövön”, Türeg, Uigur Sudlal, 3, (2022): 44–46. google scholar
  10. Grigorovich, Klyashtornyi. “Naskalinyye runichyeskiye nadpisi Mongolii I. Tes, Gurvaljin-ula, Khangyta-khat, Khentei”, Tyurkologichyeskii Sbornik 1975, (1978): 151–158. google scholar
  11. Kaşgarlı Mahmut. Divanü Lugat-İt-Türk (Dizini). Vol. IV. translated by Besim Atalay. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 524, 1999. google scholar
  12. Maamdai, Shinekhüü. Tesiin ertnii türeg bicheesiig dakhin nyagtalsan ni”, Studia Archaeologica, 7(9), (1977): 113–121. google scholar
  13. Nasan-Ochir, Erdene-Ochir and Marina Kilunovskaya. Report of archaeological research conducted in Davst soum, Uvs aimag. Ulaanbaatar: Mongolian Academy of Sciences, 2016. google scholar
  14. Natsag, Batbold, Sodnomjamts Damchaabadgar and Buyan-Orshikh Basandorj. Report on study of rock paintings conducted in Uvs aimag in the frame of Mongolian-German joint project MAPSS. Ulaanbaatar: Mongolian Academy of Sciences, 2022. google scholar
  15. Rinchinkhorol, Mönkhtulga, Amaraa Dashzeveg and Bürentögs Ganbold. “The inscription of Tavan Tolgoi”, Nomadic Heritage Study, 23(3), (2022): 35–51. google scholar
  16. Tömör-Ochir, Iderkhangai, Orgilbayar Samdantsoodol, Amgalanbat Batdelger, Batchimeg Bolormaa, Bayansan, B., Khüslen, L., Namsraijamts, A., Uyanga, Kh., and Mönkhjin, M. Report of research work in the frame of the project “Stone culture heritage” conducted in Dornod, Khentii, Sükhbaatar aimag in 2022. Ulaanbaatar: Ulaanbaatar State University, 2022. google scholar
  17. Tsend, Battulga and Amgalanbat Batdelger. “Khar tsagaan usny bichees”, Studia Archaeologica, 44(14), (2024): 175–178. google scholar
  18. Tsend, Battulga and Erdenebat Ulambayar. “Runic inscription on the bronze plate found from Khar Balgas”, Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology. National University of Mongolia, 12(11), (2023): 108–110. google scholar
  19. Tsend, Battulga. “Shaakhar tolgoin ertnii bichgiin dursgal (Sudalgaany uridchilsan düngees)”, Erdem shinjilgeenii bichig, MUIS, Mongol khel soyolyn surguuli, 25(248), (2005): 29–32. google scholar
  20. Tsend, Battulga. “Dukhyn Buutsyn khoyordugaar bichees”, Altaica, 19, (2023): 37–45. google scholar
  21. Tsend, Battulga. “Runic inscription of Arvas mountain in Kharankhui valley”, Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology, 12 (1), (9), (2023): 94–102. google scholar
  22. Tsend, Battulga. “Two runic inscriptions studied in 2023”, Paper of Second International Conference on Textology. Ulaanbaatar 2023. google scholar
  23. Tsend, Battulga. Mongolyn runi bichgiin dursgalyn shine sudalgaa: Mongolyn baruun büs nutag dakhi runi bichgiin dursgal: Vol. I. Ulaanbaatar: Admon, 2022. google scholar
  24. Tsend, Battulga. Research conducted in Tevsh of Tegsh mountain and Ikh Duut (report). Ulaanbaatar: National University of Mongolia, 2023. google scholar
  25. Tsend, Battulga. Study conducted in the trap rock of Aduun Khüree of Tegsh mountain (report). Ulaanbaatar: National University of Mongolia, 2023. google scholar
  26. Tsend, Battulga. The Small monuments of Mongolian Runic Inscription. Ulaanbaatar: Admon, 2020. google scholar
  27. Tümenbayar, Zagarperenlei. “The second inscription of Nogoon Uul”, Paper of ‘The Monument of Orkhon inscription: Historical Source of the Language and Civilisation of Nomads’ International Semposium, Ulaanbaatar, 26 September 2023. google scholar
  28. Yadmaa, Tserendagva and Dalantai Sarantuya. “Monuments newly discovered from boundary of Khangai and Gobi: Dukhyn Buuts, rock paintings, seal, inscription of Burden tsohio”, Mongolian Archeology-2021, 23, (2021): 138–143. google scholar