Dergiler / Türkiyat Mecmuası / 2026 / Cilt: 36 Sayı: 1

Orta Çağ Avcılık Kültüründe Şahin: Yakalanması, Bakımı, Eğitimi ve Kullanımı

Shahin in Medieval Hunting Culture: Capture, Care, Training, and Use

Sayfa
378–397
Yayın Tarihi
2026-09-24
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Makalede ortaya konan usul ve esaslar, şahinle yapılan avcılığın sıradan bir uğraş olmadığını açıkça göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:İnsanlık tarihinin başlangıcına kadar uzanan avcılık, ilk insanların hayatta kalmak için beslenme ve giysi (post) ihtiyaçlarını karşılamak üzere başvurdukları bir faaliyet idi.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu hayvanlar, avın daha verimli ve başarılı yürütülmesini sağlardı.
💡
Sonuç & Katkı:Makalede ortaya konan usul ve esaslar, şahinle yapılan avcılığın sıradan bir uğraş olmadığını açıkça göstermektedir.
🔬Tür:Deneysel Tarla Denemesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Orta Çağ · Avcılık · Spor

Özet

İnsanlık tarihinin başlangıcına kadar uzanan avcılık, ilk insanların hayatta kalmak için beslenme ve giysi (post) ihtiyaçlarını karşılamak üzere başvurdukları bir faaliyet idi. Medeniyetlerin gelişmesiyle bu temel amaç değişti ve avcılık, bir geçim aracı niteliğinden çıkarak eğlence ve spor mahiyette icra edilen bir uğraşa dönüştü. Bilhassa Orta Çağ’da sürek avı şeklinde yürütülen bu faaliyet, zamanla hükümdarların askerî talim yerine tercih ettiği bir tür spor olarak devam etti. Avcılıkta tazı, köpek ve yırtıcı kuşlar gibi çeşitli yardımcı hayvanlardan yararlanıldı. Bu hayvanlar, avın daha verimli ve başarılı yürütülmesini sağlardı. Bu araştırmada ise yardımcı av hayvanı olarak yırtıcı kuşlardan biri olan şahinin yakalanması, bakımı, eğitimi ve avda kullanımı ele alınmaktadır. Böyle bir konunun tercih edilmesinin nedeni, şahinin Orta Çağ avcılık geleneğinde özel bir yere sahip oluşudur. Nitekim bir şahine sahip olmak ve onun bakımına gereken özeni göstermek oldukça masraflıydı. Maddi imkânları sınırlı kesimler, bu kuşu temin etseler bile, eğitimi ve bakımı için gerekli maliyeti karşılayacak durumda değillerdi. Makalede ortaya konan usul ve esaslar, şahinle yapılan avcılığın sıradan bir uğraş olmadığını açıkça göstermektedir. Bu kuşun yakalanmasına ilişkin yöntemler, barınak düzeni, sağlık ve bakım işlemleri, beslenme programı, tüy değişimiyle ilgili tedbirler ve eğitimi, büyük bir titizlikle yürütülen süreçlerdi. Söz konusu faaliyetler, Orta Çağ insanının tabiatı gözlemleme yetkinliğini ve hayvan davranışlarını anlama konusundaki bilgi birikimini ortaya koyması bakımından son derece önemlidir.

Abstract

Hunting, dating back to the dawn of human history, was an activity that early humans resorted to meet their nutritional and clothing (fur) needs for survival. With the development of civilizations, this fundamental purpose changed, and hunting transformed from a means of livelihood into an activity practiced for entertainment and support. Particularly during the Middle Ages, this activity, which was carried out mainly in the form of battue, gradually evolved into a sport preferred by sovereigns as military training. In hunting, various auxiliary animals such as greyhounds, dogs, and birds of prey were utilized. These animals ensured that the hunt was conducted more efficiently and successfully. This study examines the capture, care, training, and use in hunting of the shahin, a type of bird of prey, as an auxiliary game animal. The reason for choosing this topic is that the shahin held a special place in medieval hunting traditions. As a matter of fact, owning a shahin and providing it with the necessary care was quite costly. Those with limited financial means, even if they obtain this bird, could not afford the necessary costs for its training and care. The methods and principles set forth in the article clearly demonstrate that hunting with the shahin is not an ordinary pursuit. The techniques used to capture this bird, shelter arrangements, health and care procedures, feeding program, measures taken during molting, and training were all processes carried out meticulously. These activities are extremely important in demonstrating the medieval man’s ability to observe nature and his accumulated knowledge in understanding animal behavior.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Umanç, F. (2026). Orta Çağ Avcılık Kültüründe Şahin: Yakalanması, Bakımı, Eğitimi ve Kullanımı. Türkiyat Mecmuası, Cilt: 36 Sayı: 1, 378–397. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.1867503

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (87)

  1. ‘Abdullâh-i Kâşânî, Cemâlu’d-dîn Ebu’l-Kâsim. Târîh-i Olcâytû. Neşreden Mehîn Hamblî. Tahran: İntişârât-i ‘İlmî ve Ferhengî, 1348/1969. google scholar
  2. Abolala Soudavar [Ebu’l-‘Alâ’ Sûdâver]. “The Saga of Abu-Sa‘îd Bahâdor Khân: The Abu-Sa‘îdnâmé”. In The Court of the Il-khans 1290-1340, ed. Julian Raby and Teresa Fitzherbert, 96-218. Oxford: Oxford University Press, 1996. google scholar
  3. Ahsen, Muhammed Manazir. Abbasiler Döneminde Sosyal Hayat, Çeviren Mehmet Emin Şen. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2019. google scholar
  4. ʻAlî Ekber Dehhodȃ. Lugat-nâme. 16 cilt. Neşreden Muhammed Mu‘în ve Seyyid Caʻfer Şehîdî. Tahran: Müessese-yi İntişârât ve Çâp-i Dânişgâh-i Tehrân, 1377/1998. google scholar
  5. Ali Mazaherî [ʻAlî Mazâherî]. Ortaçağda Müslümanların Yaşayışları. Çeviren Bahriye Üçok. İstanbul: Varlık Yayınevi, 1972. google scholar
  6. Allsen, Thomas T. The Royal Hunt in Eurasian History. Pennsylvania: University of Pennsylvania Press, 2006. google scholar
  7. Altuğ Kaya, Kerra. “Çağatay Hanlığı’nda Devlet Teşkilâtı”. Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, Erzurum 2024. Ulusal Tez Merkezi (931042). google scholar
  8. Anderson, Eugene N. “Birds of the Mongol Empire”, Ethnobiology Letters, 7/1 (2016): 67-73. google scholar
  9. Askari, Syed Hasan. “Hunting in India under the Early Turks”, Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute, 48/49 (1968): 33-43. google scholar
  10. Aydın, Yusuf Alperen. “Osmanlı Dönemi ve Öncesinde Avcı Kuşlardan Sungur Üzerine Bazı Notlar”, Tarih Dergisi, 57 (2014): 25-44. google scholar
  11. Aziz b. Erdeşir-i Esterâbâdî. Bezm u Rezm (Eğlence ve Savaş). Çeviren Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014. google scholar
  12. Barthold, V. V. Moğol İstilâsına Kadar Türkistan. Hazırlayan H. Dursun Yıldız. İstanbul: Kronik Kitap, 2017. google scholar
  13. Bâziyâr ‘Azîz Billâh, Hasan b. Huseyn. el-Beyzere. Neşreden Muhammed Kurd ‘Alî. Beyrut: Dâru Sâdır, 1416/1995. google scholar
  14. Bâz-nâme. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Pertev Paşa, 385-004, 69a-84b. google scholar
  15. Berners, Dame Juliana. The Boke of Saint Albans: Containing Treatises on Hawking, Hunting, and Cote Armour. London: Elliot Stock, 1901. google scholar
  16. Bilge, Rıfat. “İstanbul Kütüphanelerinde Bulunan Bâznâmeler”, Türkiyat Mecmuası, 7-8/2 (1945): 69-182. google scholar
  17. Caferoğlu, Ahmet. “Türklerde Av Kültü ve Müessesesi”, VII. Türk Tarih Kongresi, Ankara 25-29 Eylül 1970 içinde, 169-175. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1972. google scholar
  18. el-Câhız, Ebû ‘Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb. “Câhız’ın et-Tebessur Bi’t-ticâre Adlı Risâlesi”, Çeviren Mahfuz Söylemez, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 42/1-4 (2001): 305-331. google scholar
  19. Çoruhlu, Yaşar. Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi. İstanbul: Seyran Kitap, 1995. google scholar
  20. Cummins, John. The Hound and the Hawk: The Art of Medieval Hunting. New York: St. Martin’s Press, 1988. google scholar
  21. Cuveynî, ‘Alâ’u’d-dîn ‘Atâ-Melik. Târîh-i Cihân-guşâ. 3 cilt. ber-esâs-i nüsha-yi ‘Allâme Muhammed-i Kazvînî, be-ihtimâm-i Ahmed Hâtemî. Tahran: Neşr-i ‘İlim, 1395/2016; Türkçeye Çeviren Mürsel Öztürk, Tarih-i Cihan-güşa. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2013. google scholar
  22. Dede Korkut (Dresden Nüshası: Metin, Dizin). Hazırlayan Sadettin Özçelik. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2016. google scholar
  23. Enamorado, Virgilio Martínez. “Falcons and Falconry in al-Andalus”, Studia Orientalia, 111 (2011): 159-183. google scholar
  24. Epstein, Hans J. “The Origin and Earliest History of Falconry”, The History of Science Society, 34/6 (1943): 497-509. google scholar
  25. Erdem, Sargon. “Av”, Diyanet İslam Ansiklopedisi. 4: 100-101. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991. google scholar
  26. Erdenebat, Ulambayar. “A Contribution to the History of Mongolian Falconry”, In Raptor and Human – Falconry and Bird Symbolism Throughout the Millennia on a Global Scale, Editor Karl-Heinz Gersmann and Oliver Grimm, 587-602. Kiel-Hamburg: Wachholtz Verlag, 2018. google scholar
  27. Ferîde Dânâyî. Ferheng-i nâmhâ-yi İrânî. Tahran: İntişârât-i Nigâh, 1364/1985. google scholar
  28. Frederick II. The Art of Falconry (De Arte Venandi cum Avibus). Translated by Casey A. Wood and F. Marjorie Fyfe. London: Stanford University Press, 1955. google scholar
  29. Giosafat Barbaro. Anadolu’ya ve İran’a Seyahat. Çeviren Tufan Gündüz. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2005. google scholar
  30. Hacıgökmen, Mehmet Ali. “Selçuklularda Av Merasimi ve Emir-i Şikarlar”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 43 (2018): 325-339. google scholar
  31. Hacıgökmen, Mehmet Ali. Türkiye Selçuklularında Avcılık. Konya: Kömen Yayınları, 2012. google scholar
  32. Hadjinicolaou, Yannis. The Art of Medieval Falconry. London: Reaktion Books, 2024. google scholar
  33. Harting, James Edmund. Bibliotheca Accipitraria: A Catalogue of Books, Ancient and Modern, Relating to Falconry, with Notes, Glossary, and Vocabulary. London: Bernard Quaritch, 1891. google scholar
  34. Harting, James Edmund. Hints on the Management of Hawks. London: Horace Cox, 1898. google scholar
  35. Hasan, İbrahim Hasan. İslâm Tarihi (Siyasi – Dini – Kültürel – Sosyal). 6 cilt. Çeviren İsmail Yiğit vd. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 1985. google scholar
  36. İbnu’l-Esîr, Ebu’l-Hasan ‘İzzu’d-dîn ‘Alî b. Muhammed. el-Kâ mil fi’t-Tâ rîh (İ slâ m Tarihi). 12 cilt. Çeviren Ahmet Ağırakça. İstanbul: Bahar Yayınları, 1991. google scholar
  37. İbnu’t-Tıktakâ. el-Fahrî (Devlet İdaresi, Halifeler, Vezirleri Tarihi, 632-1258). Çeviren Ramazan Şeşen. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2016. google scholar
  38. İnalcık, Halil. “Dogh̲h􀁯and􀁯ji”, Encyclopaedia of Islam [new edition]. 2: 614-615. Leiden: E. J. Brill, 1991. google scholar
  39. İsakov, Abdrasul. Kırgız-Moğol İlişkileri (IX.-XV. Yüzyıllar). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2017. google scholar
  40. Kanar, Mehmet. Arapça-Türkçe Sözlük. Ankara: Say Yayınları, 2012. google scholar
  41. Kuşâcim, Ebu’l-Feth Muhammed b. Ahmed. el-Mesâyid ve’l-Metârid. Neşreden Muhammed Es‘ad Tallas. Bağdad: Dâru’l-Yakaza, 1954. google scholar
  42. Lansdell, Henry. Russian Central Asia, Including Kuldja, Bokhara, Khiva and Merv. 2 cilt. London: Sampson Low, 1885. google scholar
  43. el-Mes‘ûdî, ‘Alî b. el-Huseyn. Murûc ez-Zeheb (Altın Bozkırlar). Arapçadan Çeviren ve Notlandıran D. Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2017. google scholar
  44. Marco Polo. Dünyanın Hikaye Edilişi. Çeviren Işık Ergüden. İstanbul: İthaki Yayınları, 2003. google scholar
  45. Merȃgî, ʻAbdu’l-Hȃdî b. Muhammed b. İbrâhîm. Menȃfiʻ-yi hayavȃn (ez-karn-i heftom), nşr. Muhammed Rûşen. Tahran: Bonyâd‑i Mevkûfât-i Doktor Mahmûd Afşâr, 1388/2009. google scholar
  46. Mercier, Louis. La Chasse et les sports chez les Arabes. Paris: M. Rivière, 1927. google scholar
  47. Merçil, Erdoğan. “Selçuklular’da Av”, Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi, 8 (2018): 136-146. google scholar
  48. Moğolların Gizli Tarihi. Çeviren Mehmet Levent Kaya. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2011. google scholar
  49. Möller, Detlef. Studien zur mittelalterlichen arabischen Falknereiliteratur. Berlin: De Gruyter, 1965. google scholar
  50. Mu‘înu’d-dîn-i Natanzî. Muntehabu’t-tevârîh-i Mu‘înî (Anonîm-i İskender). Neşreden Jean Aubin. Tahran: Hayyâm, 1336/1957. google scholar
  51. Muhammed ʻAbbasî. Ferheng-i nâmhâ-yi İrânî. Tahran: İntişârât-i Bunyâd, 1357/1978. google scholar
  52. Necmu’d-dîn-i Dâye. Mirsâdü’l-ibâd (mine’l-mebde’ ile’l-meâd). Hazırlayan Halil Baltacı. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2021. google scholar
  53. Nesevî, Abû’l-Hasan ‘Alî b. Ahmed. Bâz-nâme. Neşreden ‘Alî Gerâvî. Tahran: Merkez-i Merdum Şinâsî-yi İrân, 1354/1975. google scholar
  54. Oggins, Robin S. The Kings and Their Hawks: Falconry in Medieval England. London: Yale University Press, 2004. google scholar
  55. el-‘Omerî, Şihâbu’d-dîn Ebu’l-‘Abbâs Ahmed b. Fazlullâh. Türkler Hakkında Gördüklerim ve Duyduklarım (Mesâliku’l-ebsâr fî memâliki’l-emsâr). Çeviren D. Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2014. google scholar
  56. Onay, İbrahim. “İslam Öncesi Türk Kültüründe Avcılığın Temelleri ve İktisadi, Askeri, Dini Değeri”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8/41 (2015): 516-525. google scholar
  57. Öney, Gönül. “İran Selçukluları ile Mukayeseli Olarak Anadolu Selçuklularında Atlı Av Sahneleri”, Anadolu, 11/121 (1967): 121-139. google scholar
  58. Özaydın, Abdülkerim. “Av/İslâm Tarihi”, Diyanet İslam Ansiklopedisi. 4: 101-104. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991. google scholar
  59. Özcan, Abdülkadir. “Şahincibaşı”, Diyanet İslam Ansiklopedisi. 38: 277-278. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010. google scholar
  60. Özcan, Abdülkadir. “Bâznâme”, Diyanet İslam Ansiklopedisi. 5: 284-285. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992. google scholar
  61. Özgüdenli, Osman G. Moğol İ ranında Gelenek ve Değişim: Gâ zâ n Han ve Reformları (1295-1304). İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2009. google scholar
  62. Polat, M. Said. “Göçebe Türklerde Avcılık”, Av ve Avcılık Kitabı içinde, Editör E. G. Naskali ve H. O. Altun, 55-63. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2008. google scholar
  63. Reşîdu’d-dîn Fazlullâh. Câmi‘u’t-tevârîh. 4 cilt. Neşreden Muhammed Rûşen ve Mustafâ Mûsevî. Tahran: Neşr-i Alborz, 1373/1994. google scholar
  64. Reşîdu’d-dîn Fazlullâh. Târîh-i mubârek-i Gâzânî. Neşreden Karl Jahn. Âbâdân: Neşr-i Porseş, 1388/2009. google scholar
  65. Ruysbroeckli Willem. Mengü Han’ın Sarayına Yolculuk 1253-1255. Çeviren Zülal Kılıç. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2010. google scholar
  66. Salman, Ahmet. “Selçuklu Anadolusu’nda Av ve Avcılık (1075-1318”. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul 2022. Ulusal Tez Merkezi (742914). google scholar
  67. Sárközi, Alice. “A Mongolian Hunting Ritual”, Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 25 (1972): 191-208. google scholar
  68. Schafer, Edward H. “Falconry in T’ang Times”, T’oung Pao, 46/3(5) (1958): 191-208. google scholar
  69. Schmidt, Hermann. Die Terminologie der deutschen Falknerei. Freiburg im Breisgau: C. A. Wagners, 1909. google scholar
  70. Shaw, Robert. Visits to High Tartary, Yārkand, and Kāshghar. London: John Murray, 1871. google scholar
  71. Sinor, Denis. Inner Asia and its Contacts with Medieval Europe. London: Variorum Reprints, 1977. google scholar
  72. Smets, An and Baudouin Van den Abeele. “Medieval Hunting”, In A Cultural History of Animals in the Medieval Age, Editor Brigitte Resl, 59-79. Oxford-New York: Berg, 2007. google scholar
  73. Spuler, Bertold. İran Moğolları: Siyaset, İdare ve Kültür İlhanlılar Devri, 1220-1350. Çeviren Cemal Köprülü. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2011. google scholar
  74. Sümer, Faruk. Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri-Boy Teşkilatı-Destanları. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1972. google scholar
  75. Şemîs Şerîk Emîn. Ferheng-i istilâhât-i dîvânî-yi dovrân-i Mogûl. Tahran: Pejûheşgâh-i ‘Ulûm-i İnsânî ve Mutâla’ât-i Ferhengî, 1391/2012. google scholar
  76. Husâmu’d-devle, Tîmûr Mîrzâ. The Bāz-nāma-yi Nāsirī: A Persian Treatise on Falconry. Translated by Lieut.-Colonel D. C. Philott. London: Bernard Quaritch, 1908. google scholar
  77. Turan, Osman. Türkiye Selçukluları Hakkında Resmî Vesikalar: Metin Tercüme ve Araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1958. google scholar
  78. Türkmen, Mustafa Nuri. “Osmanlıda Av Seferleri”, Acta Turcica, 1/1 (2019): 22-32. google scholar
  79. Üsâme b. Münkız. The Book of Contemplation: Islam and the Crusades (Kitâbu’l-İʿtibâr). Translated by Paul M. Cobb. Londra: Penguin Books, 2008. google scholar
  80. Uyar, Mustafa. İlhanlı (İran Moğolları) Devleti’nin Askerî Teşkilatı: Ortaçağ Moğol Ordularında Gelenek ve Dönüşüm. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2025. google scholar
  81. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti’nin Saray Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1984. google scholar
  82. Viré, François. “Bayzara”, Encyclopaedia of Islam (New Edition). 1: 1152-1155. Leiden: E. J. Brill, 1986. google scholar
  83. Viré, François. “Le traité de l'art de volerie (Kitāb al-Bayzara) Rédigé vers 385/995 par le Grand-Fauconnier du calife fāṭimide al-ʿAzīz bi- llāh”, Arabica, 12/1 (1965): 1-26. google scholar
  84. Yürekli, Tülay. “Memlûkler Döneminde Kilâbzîler ve Av Köpekleri”, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 30 (2018): 236-244. google scholar
  85. Yürekli, Tülay. “Büyük Selçuklularda ve Memlûklerde Av”, Kerkük Çok Irak Değil Prof. Dr. Eşref Buharalı’ya Armağan: Türk Tarihine Dair Yazılar II içinde, Editör Alpaslan Demir, Tuba Kalkan ve Eralp Erdoğan,723-732. Ankara: Gece Kitaplığı, 2017. google scholar
  86. Zeydân, Corcî. İslâm Uygarlıkları Tarihi. 2 cilt. Notlandıran ve Çeviren Nejdet Gök. İstanbul: İletişim Yayınları, 2015. google scholar
  87. Ziyâu’d-dîn İbnu’l-Esîr. Resâilü Ziyaeddin İbnü’l-Esîr (Zengi-Eyyubî Döneminden Kalma Bir Münşeat Mecmuası). Hazırlayan Nadir Özkuyumcu. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2019. google scholar