Journals / Türkoloji / 2025 / Sayı: 124

SOCIAL AND POLITICAL TERMS IN THE KUL TIGIN INSCRIPTION

KÜL TİGİN YAZITINDA SOSYO-POLİTİK TERİMLER

Bakhtiyor Abdushukurov(Ali Şir Nevai Taşkent Devlet Özbek Dili ve Edebiyatı Üniversitesi)0000-0002-6964-0714
Journal
Türkoloji
Pages
1–20
Publication Date
2025-12-19
DOI
—
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

The findings demonstrate that the Kul Tigin inscription serves not only as a linguistic monument of the Old Turkic era but also as a valuable source for studying the socio-political worldview and cultural heritage of Turkic peoples.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:This article examines the formation, semantic features, and historical development of socio-political terms used in the Kul Tigin inscription.
📊
Key Findings & Data:The study conducts a comparative analysis between the terminology of the Kul Tigin monument and socio-political lexical units found in ancient Turkic written monuments such as the Turfan texts, Altun Yaruk, Irq Bitig, Qutadghu Bilig, Dīwān Lughāt al-Turk, Hibbat al-Haqāyiq, and Qisas al-Rabghuzi.
💡
Conclusion & Impact:The findings demonstrate that the Kul Tigin inscription serves not only as a linguistic monument of the Old Turkic era but also as a valuable source for studying the socio-political worldview and cultural heritage of Turkic peoples.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Eski Türk dili · runik yazıtlar · sözcük katmanı

Abstract

This article examines the formation, semantic features, and historical development of socio-political terms used in the Kul Tigin inscription. The study conducts a comparative analysis between the terminology of the Kul Tigin monument and socio-political lexical units found in ancient Turkic written monuments such as the Turfan texts, Altun Yaruk, Irq Bitig, Qutadghu Bilig, Dīwān Lughāt al-Turk, Hibbat al-Haqāyiq, and Qisas al-Rabghuzi. The author thoroughly analyzes words reflecting social organization, state governance, social strata, economic relations, and cultural life – including balïq, äl, bodun, ordu, tamğa, törü, qağan, tarqat, alp, altun, čïğay, qul, küŋ, and arqïš – focusing on their historical meanings, phonetic evolution, and presence in modern Turkic languages. The research reveals the stages of development of these lexical units from their archaic forms to the modern literary language, semantic shifts, processes of archaisation, and replacement by loanwords. The findings demonstrate that the Kul Tigin inscription serves not only as a linguistic monument of the Old Turkic era but also as a valuable source for studying the socio-political worldview and cultural heritage of Turkic peoples.

Özet

Bu makalede Kül Tigin yazıtında yer alan sosyo-politik terimlerin oluşumu, anlamsal özellikleri ve tarihî gelişimi incelenmektedir. Çalışmada Kül Tigin anıtındaki terminoloji, Turfan metinleri, Altun Yaruk, Irk Bitig, Kutadgu Bilig, Dîvȃnu Lugȃti't-Türk, Hibbat al-Hakayik ve Kısas-ı Rabguzi gibi eski Türk yazılı kaynaklarındaki sosyo-politik kelime hazinesiyle karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Yazar, toplumsal yapı, devlet yönetimi, sosyal tabakalar, ekonomik ilişkiler ve kültürel yaşamı yansıtan balïq, äl, bodun, ordu, tamğa, törü, qağan, tarqat, alp, altun, čïğay, qul, küŋ, arqïš gibi kelimelerin tarihî anlamlarını, fonetik değişimlerini ve çağdaş Türk dillerindeki izlerini ayrıntılı biçimde ele almaktadır. Araştırma, bu sözcüklerin arkaik biçimlerinden modern edebî dile kadar olan gelişim aşamalarını, anlamsal genişleme ve arkaikleşme süreçlerini, ayrıca ödünç kelimelerle yer değiştirme eğilimlerini ortaya koymaktadır. Çalışma, Kül Tigin yazıtının yalnızca Eski Türkçe dönemin dil anıtı değil, aynı zamanda Türk halklarının sosyo-politik düşüncesi ve kültürel mirasını incelemede değerli bir kaynak olduğunu göstermektedir.

🔖

Cite This Article

Abdushukurov, B. (2025). SOCIAL AND POLITICAL TERMS IN THE KUL TIGIN INSCRIPTION. Türkoloji, Sayı: 124, 1–20. https://ajindex.com/articles/1622232

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (64)

  1. Древнетюркский словарь. (1969). Древнетюркский словарь. Ленинград: Наука.
  2. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. (2006). Ўзбек тилининг изоҳли луғати (Т. II). Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси.
  3. Дадабаев, Х. (1991). Общественно-политическая и социально-экономическая терминология в тюркоязычных письменных памятниках XI–XIV вв. Тошкент: Ёзувчи.
  4. Қораев, С. (2005). Ўзбекистон вилоятлари топонимлари. Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси.
  5. Содиқов, Қ. (2006). Туркий ёзма ёдгорликлар тили: адабий тилнинг юзага келиши ва тикланиши. Тошкент: Тошкент давлат шарқшунослик институти.
  6. Рустамий, А. (2022). Сайланма. Туркий тил махзани (Ж. 2). Тошкент: Zilol buloq.
  7. Содиқов, Қ. (2020). Эски ўзбек адабий тили. Тошкент: Akademnashr.
  8. Бартольд, В. В. (1963). Сочинения (Т. II, Ч. I). Москва.
  9. Баскаков, А. Н. (1976). Тюркизмы-социальная терминология в «Слове о полку Игореве». В Turkologica. К 70-летию акад. А. Н. Кононова (с. 225–226). Москва.
  10. Дадабоев, Ҳ., Ҳамидов, З., & Холманова, З. (2007). Ўзбек адабий тили лексикаси тарихи. Тошкент: Фан.
  11. Менгес, К. (1979). Восточные элементы в «Слове о полку Игореве». Ленинград.
  12. Немет, Ю. (1976). К вопросу об аварах. В Turcologica (с. 299). Ленинград. ------
  13. Drevnetyurkskiy slovar. (1969). Drevnetyurkskiy slovar’. Leningrad: Nauka.
  14. O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. “O‘zbek tilining izohli lug‘ati” (2006). (T. II). Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.
  15. Dadabayev, X. (1991). Obshchestvenno-politicheskaya i sotsial’no-ekonomicheskaya terminologiya v tyurkoiazychnykh pis’mennykh pamyatnikakh XI–XIV vv. Toshkent: Yozuvchi.
  16. Qoraev, S. (2005). O‘zbekiston viloyatlari toponimlari. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.
  17. Sodiqov, Q. (2006). Turkiy yozma yodgorliklar tili: adabiy tilning yuzaga kelishi va tiklanishi. Toshkent: Toshkent davlat sharqshunoslik instituti.
  18. Rustamiy, A. (2022). Saylanma. Turkiy til maxzani (J. 2). Toshkent: Zilol buloq.
  19. Sodiqov, Q. (2020). Eski o‘zbek adabiy tili. Toshkent: Akademnashr.
  20. Bartold, V. V. (1963). Sochineniya (T. II, Ch. I). Moskva.
  21. Baskakov, A. N. (1976). Tyurkizmy – sotsial’naya terminologiya v «Slove o polku Igoreve». In Turkologica. K 70-letiyu akad. A. N. Kononova (s. 225–226). Moskva.
  22. Dadaboyev, H., Hamidov, Z., & Xolmanova, Z. (2007). O‘zbek adabiy tili leksikasi tarixi. Toshkent: Fan.
  23. Menges, K. (1979). Vostochnye elementy v «Slove o polku Igoreve». Leningrad.
  24. Nemet, Yu. (1976). K voprosu ob avarakh. In Turcologica (s. 299). Leningrad.
  25. Abbreviations
  26. АNATIL – Алишер Навоий асарлари тилининг изоҳли луғати. I-IV. Тошкент: Фан, 1983-1985.
  27. Аt-tuhfa – Изысканный дар тюркскому языку: Грамматический трактат ХIV в на арабском языке/Введение, лексико-грамматический очерк, перевод, грамматический указател. Э.И. Фазылова и М.Т. Зияевой. – Ташкент, 1978.
  28. DTS – Древнетиюркский словар. Л.: Наука, 1969.
  29. Jamoliddin Turkiy – Файзуллаева Ш.А. Исследование языка памятника ХIV в. “Китабу булғат ал-муштақ фи луғат ат –турк ва-л қифчақ” Джамалад – Дина ат-Турки: Дисс.канд. филол.наук. – Ташкент, 1969.
  30. IRTLYA – Историческое развитие лексики тюрских языков. М.: Изд-во АН ССР, 1961.
  31. KT – Рустамий А. Сайланма/2-жилд/ Туркий тил махзани/ Тошкент: Zilol buloq, 2022.
  32. MK – Маҳмуд Қошғарий, Девону луғотит-турк/Таржимон ва нашрга тайёрловчи С.М. Муталлибов. Т. I-III. – Тошкент: Фан, 1960-1963.
  33. NF – Нахджул – фарадис//Фазылов Э.Староузбекский язык. Хорезмийские памятники ХIVвека. Т. I-II. – Ташкент: Фан, 1966-1971.
  34. RSL – Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. I-IV. СПб, 1893-1911.
  35. Тafsir – Бороков А.К. Лексика среднеазиатского тефсира ХII-ХIII ВВ.-М.: Изд-во восточной лит-ры, 1963.
  36. To‘n – Рустамий А. Сайланма/2-жилд/ Туркий тил махзани/ Тошкент: Zilol buloq, 2022.
  37. SHT – Абулғозий. Шажарайи турк. Тошкент: Чўлпон, 1992.
  38. ESTYA – 1) Севортян Э.В. Этимологический словар тюркских языков: Обшетюркские и межтюркские основы на гласные. М.: Наука, 1974.
  39. Севортян Э.В. Этимологические словар тюркских языков: Обшетюркские и межтюркские основа на букву “Б”. М.: Наука, 1978.
  40. Севортян Э.В. Этимологические основы на буквы “В”, “Г”, “Д”. М.: Наука, 1980.
  41. O‘I – Бегматов Э. Ўзбек исмлари. – Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2006-2008.
  42. O‘TIL – Ўзбек тилининг изоҳли луғати. I-V. Т.: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2007.
  43. O‘XSHL – Ўзбек халқ шевалари луғати. Тошкент: Фан, 1971.
  44. QR – 1) Рабғузий. Қиссаси Рабғузий. I-II. Тошкент: Ёзувчи, 1990-1991.
  45. Nasirud-din bin burhayud-din din Rabquz. Kisasul-Enbiya. II. Dizin. Aysu Ata. Ankara, 1997.
  46. ANATIL – Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug‘ati. I–IV. Toshkent: Fan, 1983–1985.
  47. At-tuhfa – Izyskannyy dar tyurkskomu yazyku: Grammaticheskiy traktat XIV v. na arabskom yazyke / Vvedenie, leksiko-grammaticheskiy ocherk, perevod, grammaticheskiy ukazatel’. E. I. Fazylova va M. T. Ziyayeva. Toshkent, 1978.
  48. DTS – Drevnetyurkskiy slovar’. Leningrad: Nauka, 1969.
  49. Jamoliddin Turkiy – Fayzullaeva Sh. A. Issledovanie yazyka pamyatnika XIV v. “Kitabu bulγat al-mushtaq fi lug‘at at-turk va-l qifchoq” Jamal ad-Dina at-Turki: Diss. kand. filol. nauk. Toshkent, 1969.
  50. IRTLYA – Istoricheskoe razvitie leksiki tyurkskikh yazykov. – Moskva: Izd-vo AN SSSR, 1961.
  51. KT – Rustamiy A. Saylanma. 2-jild. Turkiy til maxzani. – Toshkent: Zilol buloq, 2022.
  52. MK – Mahmud Qoshg‘ariy. Devonu lug‘otit-turk. Tarjimon va nashrga tayyorlovchi S. M. Mutallibov. T. I–III. Toshkent: Fan, 1960–1963.
  53. NF – Nakhjul-faradis. // Fazylov E. Starouzbekskiy yazyk. Khorezmyskie pamyatniki XIV veka. T. I–II. – Toshkent: Fan, 1966–1971.
  54. RSL – Radlov V. V. Opyt slovarya tyurkskikh narechiy. I–IV. Sankt-Peterburg, 1893–1911.
  55. Tafsir – Borokov A. K. Leksika sredneaziatskogo tefsira XII–XIII vv. Moskva: Izd-vo vostochnoi literatury, 1963.
  56. To‘n – Rustamiy A. Saylanma. 2-jild. Turkiy til maxzani. – Toshkent: Zilol buloq, 2022.
  57. SHT – Abulg‘oziy. Shajarayi turk. Toshkent: Cho‘lpon, 1992.
  58. ESTYA – Sevortyan E. V. Etimologicheskiy slovar’ tyurkskikh yazykov: Obshchetyurkskie i mezhtyurkskie osnovy na glasnye. Moskva: Nauka, 1974; Sevortyan E. V. Etimologicheskiy slovar’ tyurkskikh yazykov: Obshchetyurkskie i mezhtyurkskie osnovy na bukvu “B”. Moskva: Nauka, 1978; Sevortyan E. V. Etimologicheskiy slovar’ tyurkskikh yazykov: Obshchetyurkskie i mezhtyurkskie osnovy na bukvy “V”, “G”, “D”. Moskva: Nauka, 1980.
  59. O‘I – Begmatov E. O‘zbek ismlari. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006–2008.
  60. O‘TIL – O‘zbek tilining izohli lug‘ati. I–V. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2007.
  61. O‘XSHL – O‘zbek xalq shevalari lug‘ati. Toshkent: Fan, 1971.
  62. QR – Rabg‘uziy. Qissasi Rabg‘uziy. I–II. – Toshkent: Yozuvchi, 1990–1991.
  63. Nasirud-din bin Burhayud-din din Rabquz. Kisasul-Enbiya. II. Dizin. Aysu Ata. – Ankara, 1997.
  64. АNATIL – Алишер Навоий асарлари тилининг изоҳли луғати. I-IV. Тошкент: Фан, 1983-1985.