Journals / Türkoloji / 2026 / Sayı: 125

AN ANALYSIS OF SUFI PERSPECTIVES IN THE WORKS OF KHOJA AHMAD YASAWI AND MAWLANA

HOCA AHMED YESEVÎ VE MEVLÂNÂ’NIN ESERLERİNDEKİ TASAVVUFÎ GÖRÜŞLERİN ANALİZİ

Meiirbek Sambet(MARMARA ÜNİVERSİTESİ)0009-0006-1362-8894
Batyrzhan Temirkhanov(HOCA AHMET YESEVİ ULUSLARARASI TÜRK-KAZAK ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-7419-0335
Meiirbol Mutaliyev(ABAİ KAZAK ULUSAL PEDAGOJİK ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-5022-5799
Journal
Türkoloji
Pages
153–180
Publication Date
2026-03-18
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

The article concludes that the Sufi heritage of Yasawi and Rumi has served as a significant spiritual reference point across the entire Muslim world.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:This article provides a scholarly analysis of the Sufi worldview in the works of Khoja Ahmad Yasawi and Jalal al-Din Rumi.
📊
Key Findings & Data:The study highlights the role of both thinkers in shaping Sufi philosophy within Islamic civilization.
💡
Conclusion & Impact:The article concludes that the Sufi heritage of Yasawi and Rumi has served as a significant spiritual reference point across the entire Muslim world.
🔬Design:Modeling & Simulation
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Ahmed Yesevî · Mevlânâ · tasavvuf

Abstract

This article provides a scholarly analysis of the Sufi worldview in the works of Khoja Ahmad Yasawi and Jalal al-Din Rumi. The study highlights the role of both thinkers in shaping Sufi philosophy within Islamic civilization. Khoja Ahmad Yasawi’s Diwani Hikmat is shown to have influenced the spread of Sufi thought in the Turkic milieu, while Rumi’s Mathnawi and Diwan-i Kabir elevated Sufi teachings to a new level. The worldviews of both figures are characterized by the ideas of love between man and the Creator, spiritual purification, and the attainment of perfection. The authors argue that Sufi doctrine strengthens social harmony and unity, and that individual spiritual growth is directly linked to social stability. Yasawi’s teaching is examined as a civilizational model grounded in language, culture, and geography, whereas Rumi’s philosophy emphasizes the metaphysics of love and the method of spiritual guidance. The comparative analysis reveals the interrelation of their Sufi perspectives, underscoring their shared acceptance of the prophetic path as a model of spiritual perfection. The works of Yasawi and Rumi are also considered in connection with literature, music, culture, and the history of social thought. The influence of Turkic tradition on the Anatolian school of Sufism is discussed, along with the impact of Sufi practices on social relations. The article concludes that the Sufi heritage of Yasawi and Rumi has served as a significant spiritual reference point across the entire Muslim world.

Özet

Bu makalede Ahmed Yesevî ile Mevlânâ Celâleddîn Rûmî’nin eserlerindeki tasavvufî dünya görüşü bilimsel açıdan incelenmektedir. Araştırmada her iki düşünürün İslâm medeniyetinde tasavvuf felsefesinin oluşumundaki rolleri ortaya konulmaktadır. Ahmed Yesevî’nin Divân-ı Hikmet adlı eseri, Türk dünyasında tasavvufî düşüncenin yayılmasına etkili olduğu gösterilmektedir. Mevlânâ’nın Mesnevî ve Dîvân-ı Kebîr eserleri ise tasavvuf öğretisini yeni bir aşamaya yükseltmiştir. Her iki şahsiyetin dünya görüşü, insan ile Yaradan arasındaki aşk, ruhsal arınma ve kemale ulaşma fikirleriyle nitelendirilmektedir. Yazarlar, toplumsal barış ve birliğin tasavvufî öğreti sayesinde güçlendiğini, bireyin manevi gelişiminin ise toplumsal istikrarla doğrudan bağlantılı olduğunu vurgulamaktadır. Yesevî öğretisi dil, kültür ve coğrafya ilkelerine dayalı medeniyet projesi olarak değerlendirilirken, Mevlânâ’nın felsefesinde aşkın metafiziği ve manevi rehberlik yöntemi ön plana çıkmaktadır. Karşılaştırmalı analiz iki düşünürün tasavvufî bakış açıları arasındaki irtibatı ortaya koymakta ve her ikisinin de peygamberlik yolunu ruhsal olgunluğun modeli olarak kabul ettiği belirtilmektedir. Yesevî ile Mevlânâ’nın eserleri edebiyat, musiki, kültür ve toplumsal düşünce tarihi bağlamında ele alınmaktadır. Türk geleneğinin Anadolu tasavvuf mektebine etkisi ve tasavvufî pratiklerin sosyal ilişkilere yansıması incelenmektedir. Sonuç olarak, Yesevî ile Mevlânâ’nın tasavvuf mirasının bütün İslâm coğrafyasında önemli bir manevi referans noktası olduğu ortaya konulmaktadır.

🔖

Cite This Article

Sambet, M., Temirkhanov, B., Mutaliyev, M. (2026). AN ANALYSIS OF SUFI PERSPECTIVES IN THE WORKS OF KHOJA AHMAD YASAWI AND MAWLANA. Türkoloji, Sayı: 125, 153–180. https://doi.org/10.59358/ayt.1873824

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (35)

  1. Абжалов, С., & Темірханов, Б. (2023). Абайдың отыз сегізінші қара сөзі желісінде діни сауаттылық мәселесі. Eurasian Journal of Religious Studies, 35(3). https://doi.org/10.26577//EJRS.2023.v35.i3.r3
  2. Can, Ş. (2017). Mevlânâ: hayatı, şahsiyeti ve fikirleri. 11. Baskı. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
  3. Cebecioğlu, E. (2009). Mevlânâ söyleşileri. İstanbul.
  4. Gürer, Betül (2017). Ahmed Yesevî’nin Dîvân-ı Hikmeti ekseninde tasavvufî düşüncede ilâhî aşk. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 80, Kış, s. 36.
  5. Kalın, İbrahim (2017). Hoca Ahmed Yesevî, Hüküm ve Hikmet. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 80, Kış, s. 11.
  6. Karamustafa, A. T. (2017). “Yesevîlik, melametîlik, kalendarîlik, vefâîlik ve Anadolu tasavvufunun kökenleri sorunu”. Hoca Ahmed Yesevî Seçme Makaleler. Ankara: Merkez Repro Basım Yayın.
  7. Kemikli, B. (2018). Mülk-i İrfan, Anadolu’da irfanın inşası. Şehir ve Kültür, Sayı 43, Şubat, s. 32.
  8. Kenjetay, D. (2018). Hoca Ahmed Yesevî: hayatı ve tarihî önemi. kul Hoca Ahmed Yesevî, (Ed.) N. Hasan. Ankara: Ahmed Yesevî Üniversitesi Yayınları.
  9. Kozha, M., Abzhalov, S., & Temirkhanov, B. (2025). Ahmet Yesevi mezarının etrafındaki eski yapılarla ilgili görüşler ve yeni bulgular. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 114, 55–64. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1424948
  10. Köprülü, M. F. (2014). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar. İstanbul: Alfa Yayınları.
  11. Mevlânâ (2017). Mesnevî. Haz. Hicabi Kırlangıç. Ankara: Hece Yayınları.
  12. Öke, M. K. (2016). Dervişin sema defteri. İstanbul: Sufi Yayınları.
  13. Nacakcı, Z. & Canbay A. (2017). Hoca Ahmet Yesevî Öğretisinin Türk Müzik Kültürüne Yansımaları. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 80, Kış, s. 66.
  14. Saifunov, B., Tolegenov, M., & Zhanykulov, N. (2025). The madhhabian tendency of Ahmad Yassawi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 114, 273–292. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1559619.
  15. Saifunov, B., & Sambetov, Z. (2023). Ahmed Yesevî hakkında bibliyografik araştırma. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 105, 279–299. https://izlik.org/JA78XJ76HY
  16. Темирханов, Б., Муталиев, М., & Каракулак, М. (2026). Қожа Ахмет Ясауи бейнесінің «Қазақ» газетіндегі көрінісі. Asian Journal "Steppe Panorama", 13(1), 36-45. https://doi.org/10.51943/2710-3994_2026_13_1_36-45
  17. Шаймұрат Н. (2021). Мәулана Жәлал-ад-дин Руми туралы дерек көздері. Bulletin of LN Gumilyov Eurasian National University. Philology Series, 135(2), 22-31. https://doi.org/10.32523/2616-678X-2021-135-2-22-31
  18. Yesevî, H. A. (2018). Divân-ı Hikmet. Haz. Hayati Bice. Ankara.
  19. Yesevî, H. A. (1993). Dîvân-ı Hikmet’ten Seçmeler. Haz. Kemal Eraslan. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
  20. References Abzhalov, S., & Temirkhanov, B. (2023). The problem of religious literacy in the thirty-eighth word of edification of Abai. Eurasian Journal of Religious Studies, 35(3), 28–39. https://doi.org/10.26577//EJRS.2023.v35.i3.r3
  21. Can, S. (2017). Mevlana: hayatı, şahsiyeti ve fikirleri. 11. Baskı. İstanbul: Ötüken Neşriyat
  22. Cebejioglu, E. (2009). Mevlana soyleshileri. Istanbul.
  23. Gurer, B. (2017). Ahmed Yesevi’nin Divan-ı Hikmeti ekseninde Tasavvufi Düşüncede ilahi Aşk. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 80, Kış, s. 36.
  24. Kalın, I. (2017). Hoca Ahmed Yesevi, hüküm ve hikmet. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, S. 80, Kış, s. 11.
  25. Karamustafa, A. T. (2017). “Yesevilik, melametilik, kalenderilik, vefailik ve Anadolu tasavvufunun kokenleri sorunu”. Hoca Ahmed Yesevi Sechme Makaleler. Ankara: Merkez Repro Basin Yayın.
  26. Kemikli, B. (2018). Mulk-i Irfan, Anadolu’da Irfan’ın İnşası. Şehir ve Kültür, Sayı 43, Şubat, s. 32.
  27. Kenjetay, D. (2018). Hoca Ahmed Yesevi: hayatı ve tarihi önemi. Kul Hoca Ahmed Yesevi, (Ed.) N. Hasan. Ankara: Ahmed Yesevi Üniversitesi Yayınları.
  28. Koprulu, M. F. (2014). Türk edebiyatinda ilk mutasavvıflar. İstanbul: Alfa Yayınları.
  29. Mevlana. (2017). Mesnevi. Haz. Hijabi Kirlangich. Ankara: Hece Yayınları.
  30. Oke, Mim Kemal (2016). Dervisin Sema Defteri. Istanbul: Sufi Yayınları.
  31. Saifunov, B., & Sambetov, Z. (2023). Ahmed Yesevî Hakkında Bibliyografik Araştırma. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 105, 279–299. https://izlik.org/JA78XJ76HY
  32. Temirkhanov, B., Mutaliyev, М., & Karakulak, М. (2026). The Image of Khoja Akhmet Yassawi in the “Kazakh” Newspaper. Asian Journal "Steppe Panorama", 13(1), 36-45. https://doi.org/10.51943/2710-3994_2026_13_1_36-45
  33. Shaimurat N. (2021). Мaulana Zhalal-аd-din Rumi turali derek közderi. Bulletin of LN Gumilyov Eurasian National University. Philology Series, 135(2), 22-31. https://doi.org/10.32523/2616-678X-2021-135-2-22-31
  34. Yesevî, H. A. (1993). Dîvân-ı Hikmet’ten seçmeler. Haz. Kemal Eraslan. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
  35. Nacakcı, Z. Canbay, A. (2017). Hoca Ahmet Yesevî Öğretisinin Türk Müzik Kültürüne Yansımaları. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 80, Kış, s. 66.