Journals / Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi / 2025 / Cilt: 65 Sayı: 2

GRAMMAR TERMS IN HABIB-E ESFAHANI’S PERSIAN GRAMMAR BOOKS

HABÎB-İ İSFAHÂNÎ’NİN FARSÇA DİL BİLGİSİ KİTAPLARINDAKİ GRAMER TERİMLERİ

Gökhan Çetinkaya(Kırıkkale Üniversitesi)0000-0001-6208-7867
Pages
1115–1148
Publication Date
2025-12-21
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

In this respect, the grammar terms he used in the aforementioned grammar books were determined in the study, and first of all, the Turkish equivalent of each term, if any, was given, followed by Isfahani's explanation and examples of the term.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Since the thirteenth century AD, many works have been written in Anatolia for the purpose of learning and teaching Persian, such as Persian verse and prose dictionaries, grammar books, commentaries, reading books and conversation guides.
📊
Key Findings & Data:In Anatolia, where Persian was so popular, many books on Persian grammar were also written and published with explanations in Arabic, Turkish and Persian.
💡
Conclusion & Impact:In this respect, the grammar terms he used in the aforementioned grammar books were determined in the study, and first of all, the Turkish equivalent of each term, if any, was given, followed by Isfahani's explanation and examples of the term.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Mîrzâ Habîb-i İsfahânî · Habîb Efendi · Destûr-i Suhen

Abstract

Since the thirteenth century AD, many works have been written in Anatolia for the purpose of learning and teaching Persian, such as Persian verse and prose dictionaries, grammar books, commentaries, reading books and conversation guides. In Anatolia, where Persian was so popular, many books on Persian grammar were also written and published with explanations in Arabic, Turkish and Persian. One of the authors who wrote books on Persian grammar in Istanbul in the nineteenth century was Mirza Habib-e Esfahani. Of Iranian origin and known more in Turkey as Mirza Habib Efendi and Habib Efendi, was Mirza Habib-e Esfahani saw the interest of the society in Persian when he came to Istanbul; realizing that there was no comprehensive grammar book for teaching Persian, he wrote his first work in this field, Dastur-e Sokhan. With this work he published, he introduced the word destûr, meaning grammar, to Persian as a term. Later, he published four more books, Dasturca, Dabestan-e Parsi, Rahnama-ye Farsi and Khulasa-ye Rahnama-ye Farsi. All these books were prepared for students who wanted to learn Persian in Istanbul, and later these works became sources for Persian grammar books in terms of methods, definitions and terms. In this respect, the grammar terms he used in the aforementioned grammar books were determined in the study, and first of all, the Turkish equivalent of each term, if any, was given, followed by Isfahani's explanation and examples of the term.

Özet

Anadolu’da miladi on üçüncü yüzyıldan itibaren Farsçanın öğrenilmesi ve öğretilmesi amacıyla Farsça manzum ve mensur sözlükler, dil bilgisi kitapları, şerhler, okuma kitapları ve konuşma kılavuzları gibi pek çok eser telif edilmiştir. Farsçanın bu denli rağbet gördüğü Anadolu’da Farsça dil bilgisi hakkında da Arapça, Türkçe ve Farsça açıklamalı olarak çok sayıda kitap telif edilerek neşredilmiştir. On dokuzuncu yüzyılda İstanbul’da Farsça dil bilgisine dair kitap telif eden müelliflerden birisi de Mîrzâ Habîb-i İsfahânî’dir. İran asıllı olan ve Türkiye’de daha çok Mîrzâ Habîb Efendi ve Habîb Efendi ismiyle anılmış olan Mîrzâ Habîb-i İsfahânî, İstanbul’a geldiğinde toplumun Farsçaya olan rağbetini görmüş; Farsça öğretmek için derli toplu bir dil bilgisi kitabının olmadığını fark ederek bu alanda ilk eseri olan Destûr-i Suhen’i telif etmiştir. Yayınladığı bu eser ile dil bilgisi, gramer anlamına gelen destûr kelimesini terim olarak Farsçaya kazandırmıştır. Daha sonra Destûrçe, Debistân-ı Pârsî, Rehnumâ-yı Fârisî ve Hulâsa-yi Rehnumâ-yı Fârisî adıyla dört kitap daha yayınlamıştır. Tüm bu kitaplar İstanbul’da Farsça öğrenmek isteyen öğrenciler için hazırlanmış ve daha sonra bu eserler Farsça dil bilgisi kitaplarına yöntem, tanım ve terim bakımından kaynaklık etmiştir. Bu bakımdan çalışmada onun bahsi geçen dil bilgisi kitaplarında kullandığı gramer terimleri tespit edilerek, her bir terimin öncelikle varsa Türkçe karşılığı sonrasında İsfahânî’nin terim hakkındaki izahı ve örneklerine yer verilmiştir.

🔖

Cite This Article

Çetinkaya, G. (2025). GRAMMAR TERMS IN HABIB-E ESFAHANI’S PERSIAN GRAMMAR BOOKS. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, Cilt: 65 Sayı: 2, 1115–1148. https://doi.org/10.33171/dtcfjournal.2025.65.2.15

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (35)

  1. Ahmet Cevdet Paşa. (1876). Kava'id-i Türkiyye. İstanbul: Matbaa-i Amire.
  2. Ahmet Cevdet Paşa. (2004). Medhal-i Kavâ‘id. (N. Özkan, Haz.) Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  3. Ahmet C evdet P aşa, & F uat P aşa. ( 2000). Kava'id-i Osmâniyye. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  4. Alparslan, A. (1996). Habib Efendi. İslâm Ansiklopedisi (C. 14. s. 370). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  5. Ateş, A. ve Tarzi, A. (1962). Farsça Grameri (Gramer, Arûz, Metinler, Sözlük ve Bibliyografya). İstanbul: İstanbul Edebiyat Fakültesi Basımevi.
  6. Azereng, A. (1387/2008). Habîb-i İsfahânî. Dânişnâme-yi Cihân-ı İslâm içinde (s. 544- 545). Tahran.
  7. Çetinkaya, G. (2020, Aralık). Mîrzâ Habb-i İsfahânî'nin Farsça Dil Bilgisi Kitapları. Erdem İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 79, 63-96.
  8. Çetinkaya, G. (2022). Anadolu Sahasında Yazılmış Farsça Dil Bilgisi Kitapları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  9. Çetinkaya, G. (2023). Mîrzâ Habîb-i İsfehânî'nin Farsça Okuma Kitapları. Uluslararası Farsça Konuşan Ülkeler Filoloji Sempozyumu, (s. 471-474). Malatya.
  10. Çiftçi, H. (2013). Uygulamalı Farsça Grameri (Gramer-Metin-Sözlük). Erzurum: Eser Ofset.
  11. Dilaçar, A. (1971). Gramer: Tanımı, Adı, Kapsamı, Türleri, Yöntemi, Eğitimdeki Yeri ve Tarihçesi. Belleten, 19, 84-145.
  12. Durmuş, İ. (2006). Nahiv. İslam Ansiklopedisi (C. 32, s. 300-306). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  13. Efşâr, İ. (1339/1961). Mîrzâ Habîb-i İsfahânî. Yağma, 13(10), 491-497.
  14. Emre, A. C. (2004). Türkçe Sarf ve Nahiv Eski Lisân-ı Osmânî Sarf ve Nahiv. (G. Sağol, E. Şahin ve N. Yıldız, Haz.) Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  15. Humâʾî, C. (1377/1998). Destûr-i Zebân-i Fârsî. Mukaddime-yi Lugatnâme-yi Dihhudâ içinde (s. 114-148). Tahran: Dânişgâh-i Tahrân.
  16. İsfahânî, M. H. (1309/1891). Hulâsa-yi Rehnumâ-yı Fârisî. İstanbul: Matbaa-yı Osmâniye.
  17. İsfahânî, M. H. (1309/1891). Rehnümâ-yı Fârisî. İstanbul: Matbaa-yı Osmâniyye.
  18. İsfahânî, M. H. (1308/1890). Debistân-ı Pârsî. İstanbul: Mahmud Bey Matbaası.
  19. İsfahânî, M. H. (1303/1885). Destûrçe. İstanbul: Mihran Matbaası.
  20. İsfahânî, M. H. (1289/1872). Destûr-i Suhen. İstanbul: İzzet Efendi Matbaası.
  21. Kenan, T. (2004). Kavâid-i Lisân-ı Türkî. (L. Karahan ve Ü. Gürsoy, Haz.) Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  22. Kanar, M. (2010), Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Say Yayınları.
  23. Kılıç, H. (2009). Sarf. İslam Ansiklopedisi (C. 36, s. 136-137). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  24. Korkmaz, Z. (2017). Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  25. Öztürk, M. (2013). Farsça Dilbilgisi. Ankara: Murat Kitabevi.
  26. Öztürk, N. (2022). 1876-1923 Yılları Arasında Anadolu Sahasında Yayımlanan Dil Bilgisi Kitaplarındaki Terimlerin Karşılaştırması. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  27. Parlatır, İ. (2014). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınevi.
  28. Rasim, A. (1306/1890). Amelî ve Nazarî Talim-i Lisân-ı Osmanî. İstanbul: Kitapçı Arakel.
  29. Rıfat, M. M. (1311/1893). Hâce-i Lisân-ı Osmânî. İstanbul: Kasbar Matbaası.
  30. Rıfat, M. M. (2013). Mükemmel Osmanlı Sarfı. (F. Tamkoç, Haz.) Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  31. Sabit, S. (1884). Sarf-ı Osmani. İstanbul: Matbaa-yı Osmaniyye.
  32. Sami, Ş. (2009). Nev-Usûl Sarf-ı Türkî. (F. Hamit, Haz.) Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  33. Şahinoğlu, M. N. (1997), Farsça Grameri Sarf ve Nahiv. İstanbul: Kitabevi.
  34. Topaloğlu, A. (2019). Karşılaştırmalı Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Dergâh Yayınları.
  35. Yıldırım, N. (2015). Farsça Dilbilgisi. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.