AI Summary & Key Takeaways
AI InsightIn conclusion, the theological views of Ibn Abī Zayd al-Qayrawānī reflect an effort to maintain balance between Salafī discourse and Ashʿarī reasoning.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
This article examines the theological views of Ibn Abī Zayd al-Qayrawānī (d. 386/996), one of the leading Mālikī jurists and scholars of uṣūl in the Maghrib, with particular attention to his position between Salafism and Ashʿarism. Ibn Abī Zayd not only played a pioneering role in the systematization of the Mālikī tradition in North Africa but also emerged as a strong figure defending the creed of Ahl al-Sunnah against theological disputations. This study, focusing on his life, works, and thought, is conducted on the basis of both classical sources and modern scholarship. The theological views presented in the introduction of his Risāla have, throughout history, been claimed on the one hand by Salafī groups and, on the other hand, have exhibited noteworthy parallels with the Ashʿarī tradition. For this reason, Ibn Abī Zayd’s theological legacy functions as a bridge between Salafī discourse and the Ashʿarī approach. Particularly the section on the principles of faith in the Risāla, the most famous work of Ibn Abī Zayd al-Qayrawānī, has been published independently over time as separate editions under the titles Muqaddimat al-Risāla or ʿAqīdat al-Salaf. This section, which succinctly compiles the doctrinal tenets of Ahl al-Sunnah wa’l-Jamāʿa, attracted the attention of Salafī groups and was appropriated by them. Indeed, to this day, the text continues to be studied with various commentaries (shurūḥ) and remains in use as a textbook in numerous madrasas. Ibn Abī Zayd’s theological outlook rests upon principles that resonate with Salafī convictions, yet it also shows considerable convergence with the prevailing theological frameworks of his time, especially Ashʿarism. This indicates that his thought cannot be confined to a rigidly Salafī framework; rather, it demonstrates fidelity to the legacy of the Salaf while maintaining a more flexible line. According to Ibn Abī Zayd, faith (īmān) is constituted by the affirmation of the heart, the confession of the tongue, and the actions of the limbs. Faith increases through obedience and decreases through sin; however, such diminution does not annul faith altogether, and a sinful Muslim does not leave the fold of Islam. In this respect, he adopts a middle course between the Kharijites, who pursued an uncompromising takfīr, and the Murjiʾa, who divorced deeds entirely from faith. His stance on the issue of istiṯnāʾ (“excepting oneself in matters of faith”) reflects the same moderation, combining submission with humility and thereby emphasizing its ethical dimension. His acceptance of God’s so-called “affirmative attributes” (ṣifāt khabariyya) -such as istiwaʾ, “hand,” and “face”- without figurative interpretation (taʾwīl) marks him as maintaining a Salafī disposition. At the same time, his positions on the eternality of God’s speech, his understanding of predestination (qadar), and his affirmation of eschatological tenets (samʿiyyāt) reveal significant overlap with foundational Ashʿarī doctrines. For example, in addressing the subject of qadar, he expounds upon God’s knowledge, will, inscription, and creation, thereby aligning himself with the broader mainstream of both Salafī and Ashʿarī thought. Ibn Abī Zayd underscores love for the Companions (ṣaḥāba) as an essential component of faith and maintains that their disputes should not be raised. This stance may also be comment as a theological and political position against the backdrop of the strong Shīʿī-Fāṭimid propaganda of his time. Concerning eschatological matters, he insists on the unquestioned affirmation of realities such as the punishment of the grave, the bridge (ṣirāṭ), the pool (ḥawḍ), the scale (mīzān), the descent of Jesus, and the appearance of the Dajjāl. In this respect, his outlook reflects the literalist sensitivity of the Salafī tradition. Ibn Abī Zayd’s approach to Sufism is also noteworthy. While rejecting excessive claims to sainthood (karāmāt) lacking scriptural or rational foundation, he does not deny the possibility of miracles altogether. This position further illustrates the temperance characteristic of his thought, extending even into the field of taṣawwuf. In conclusion, the theological views of Ibn Abī Zayd al-Qayrawānī reflect an effort to maintain balance between Salafī discourse and Ashʿarī reasoning. Accordingly, he may be regarded as a scholar who, within the history of Islamic thought, served as a bridge between the legacy of the Salaf and the systematic elaborations of the Khalaf.
Özet
Bu makale, Mağrib bölgesinin önde gelen Mâlikî fakihlerinden ve usûl âlimlerinden olan İbn Ebû Zeyd el-Kayrevânî’nin (ö. 386/996) itikadî görüşlerini Selefîlik ve Eş‘arîlik arasındaki konumunu merkeze alarak incelemektedir. İbn Ebû Zeyd, Kuzey Afrika’daki Mâlikî geleneğin sistemleşmesinde öncü bir isim olmakla kalmamış, aynı zamanda kelâmî tartışmalar karşısında Ehl-i Sünnet inancını müdafaa eden güçlü bir şahsiyet olarak dikkat çekmiştir. Onun hayatı, eserleri ve düşünceleri etrafında gelişen bu inceleme, hem klasik kaynaklar hem de modern literatür üzerinden yürütülmektedir. İbn Ebî Zeyd’in Risâle’sinin mukaddimesinde ortaya koyduğu akidevî görüşler, tarih boyunca bir yandan Selefî çevreler tarafından sahiplenilmiş, diğer yandan da Eş‘arî gelenekle dikkate değer paralellikler arz etmiştir. Bu nedenle İbn Ebû Zeyd’in kelâmî mirası, Selefî söylem ile Eş‘arî yaklaşım arasında bir köprü işlevi görmektedir. Özellikle İbn Ebû Zeyd el-Kayrevânî’nin en meşhur eseri olan Risâle’nin inanç esaslarına dair bölümü, zaman içerisinde bağımsız olarak “Muḳaddimetü’r-Risâle” veya “ʿAkîdetü’s-Selef” adıyla müstakil baskılarla yayılmıştır. Bu bölüm, Ehl-i Sünnet ve’l-Cemâat’in itikâdi görüşlerini özlü biçimde toplaması bakımından Selefî çevrelerin dikkatini çekmiş ve onlar tarafından sahiplenilmiştir. Nitekim günümüzde de söz konusu metin, farklı şerhlerle açıklanmakta ve çeşitli medreselerde ders kitabı olarak okutulmaya devam etmektedir. İbn Ebû Zeyd’in kelâmî görüşleri, Selefî inanç yapısının temel ilkelerine dayanmakla birlikte, yaşadığı dönemin hâkim kelâmî yapılarıyla –özellikle Eş‘arîlik– yer yer örtüşen bir karakter arz etmektedir. Bu durum, onun düşüncesinin yalnızca katı bir Selefîlik çerçevesinde değerlendirilemeyeceğini; aksine, Selef geleneğine sadık kalırken daha esnek bir çizgiye sahip olduğunu göstermektedir. İbn Ebû Zeyd’e göre iman; kalbin tasdiki, dilin ikrarı ve organların ameliyle oluşmaktadır. İman, itaate bağlı olarak artar, günah işlemekle azalmaktadır. Ancak bu azalma, imanın bütünüyle yok olmasına yol açmamakta; günahkâr bir Müslüman iman dairesinden çıkmamaktadır. Nitekim Haricîlerin tekfirci tavrına ve Mürcie’nin ameli imandan tamamen soyutlayan yaklaşımına karşı, orta yolu tercih eden bir anlayış benimsemektedir. İman konusunda “istisna” meselesine dair tutumu da benzer bir itidali yansıtmaktadır; kişiye hem teslimiyet hem de tevazu önererek ahlâkî boyutu öne çıkarmaktadır. Allah’a nispet edilen “istivâ”, “el”, “yüz” gibi haberî sıfatların te’vilsiz kabul edilmesi, onun Selefî bir tutum içerisinde olduğunu gösteren unsurlar arasında yorumlanmaktadır. Bununla birlikte Allah’ın kelâmının ezelîliği, kader anlayışı, sem‘iyyât gibi konulardaki görüşleri, Eş‘arî doktrinin temel kabulleriyle önemli ölçüde örtüşmektedir. Nitekim kader bahsinde Allah’ın ilmi, iradesi, yazması ve yaratması çerçevesinde meseleyi açıklaması, dönemin Selefi ve Eş’ari genel çizgisiyle uyumludur. İbn Ebû Zeyd, sahabe sevgisini imanın bir gereği olarak vurgulamaktadır, onların ihtilaflarını gündeme taşımanın uygun olmadığını ifade etmektedir. Bu yaklaşım, özellikle Şiî-Fâtımî propagandalarının güçlü olduğu bir dönemde siyasî ve itikadî bir tavır olarak da okunabilir. Ahiret ahvaline dair meselelerde ise kabir azabı, sırat, havz, mizan, nüzûl-i Îsâ ve Deccal gibi meseleleri, tartışmasız kabul edilmesi gereken iman esasları olarak değerlendirmektedir. Bu yönüyle onun düşüncesi, Selefî geleneğin literalist duyarlılığını taşımaktadır. Öte yandan İbn Ebû Zeyd’in tasavvufa yönelik eleştirileri de dikkat çekicidir. Keramet iddialarını, özellikle dinî ve aklî temelden yoksun olan aşırı söylemleri reddetmiş; fakat keramet olgusunu bütünüyle inkâr etmemiştir. Bu tavır, onun mutedil yaklaşımının tasavvuf sahasında da sürdüğünü göstermektedir. Sonuç olarak, İbn Ebû Zeyd el-Kayrevânî’nin itikadî görüşleri, Selefî söylem ile Eş‘arî düşünce arasında bir denge arayışını yansıtmaktadır. Bu nedenle İbn Ebû Zeyd, İslam düşünce tarihinde Selef ile Halef arasında köprü kuran bir âlim olarak değerlendirilebilir.