AI Summary & Key Takeaways
AI InsightUltimately, the findings of this study aim to contribute to the literature by drawing attention to the culture of criticism in the late Ottoman period through textual criticism, demonstrating the interaction between scholars, clarifying the developmental stages of Naqd al-kalām and emphasizing the importance of comparative reading of different editions.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
This article investigates the culture of criticism within the late-period Ottoman kalām literature, focusing on the critiques directed by Çerkeşīzāde Mehmed Tevfik (d. 1901) toward Sirri Pasha’s (d. 1895) work titled Naqd al-kalām. This article is delimited to the critiques directed by Mehmed Tevfik toward the content of Sirri Pasha’s Naqd al-kalām regarding the topics of ruʾyatullāh and miracles. Other subjects of criticism were addressed in the first study of this series. However, within the existing literature, neither these specific critiques nor their transformative impact on the development of Naqd al-kalām have been analyzed in a dedicated manner. Furthermore, one encounters negative scholarly assessments regarding the qualitative nature of Mehmed Tevfik’s criticisms. The article aims to resolve the confusion in the literature regarding the target of the critiques. Descriptive, content, and comparative analysis methods have been followed in the study. Initially, the 1302 edition of Naqd al-kalām and Mehmed Tevfik’s critiques are described, incorporating block quotations to preserve the original scholarly discourse. Subsequently, Mehmed Tevfik’s critiques are analyzed from content-related and conceptual perspectives. The findings and contentions are then compared with Sirri Pasha’s previously authored Sharḥ-i ʿAqāʾid Tercemesi and other editions of Naqd al-kalām. Through this approach, a multifaceted intertextual research is conducted on the causes of the criticisms, the validity of Mehmed Tevfik’s arguments, the stance exhibited by Sirri Pasha following the critiques, and its potential implications. The investigation reveals that the confusion in the literature stems from the fact that the prefaces of different copies of Mehmed Tevfik's treatise describe the work being criticized as either Naqd al-kalām or Sharḥ-i ʿAqāʾid Tercemesi. It has been determined that this inconsistency has been reflected in library catalog data, subsequently leading to discrepancies and misunderstandings in the writings of contemporary researchers. The study concludes that while Mehmed Tevfik’s criticisms regarding source usage were largely misplaced, he was justified in his linguistic and logical objections, which Sirri Pasha took into significant consideration for corrections. It is observed that Sirri Pasha exhibited various attitudes, such as completely removing the relevant content, making phraseological corrections, or sometimes making no changes that would address the core of the criticism. Regarding a critique on the subject of miracles, it is emphasized that Sirri Pasha may have implicitly criticized Mehmed Tevfik in return. It should also be noted that although Mehmed Tevfik’s critiques were clearly influential in the evolution of Naqd al-kalām, no content was found indicating that Sirri Pasha explicitly acknowledged this influence. It can be posited that Sirri Pasha’s lack of an overt reference to Mehmed Tevfik is linked to his temperament; biographical accounts note that although he sought opinions on his writings, he often found it difficult to endure direct criticism calmly. One of the significant findings of this article is that Mehmed Tevfik possessed a high level of kalām culture and a profound mastery of sources; therefore, the negative scholarly assessments regarding his critiques appear to be far from accurate. Ultimately, the findings of this study aim to contribute to the literature by drawing attention to the culture of criticism in the late Ottoman period through textual criticism, demonstrating the interaction between scholars, clarifying the developmental stages of Naqd al-kalām and emphasizing the importance of comparative reading of different editions.
Özet
Bu metin, geç dönem Osmanlı kelâm literatüründeki eleştiri kültürünü, Çerkeşîzâde Mehmed Tevfik'in (ö. 1901), Sırrı Paşa’nın (ö. 1895) Nakdü’l-kelâm adlı eserine yönelttiği tenkitler odağında incelemektedir. Makale Sırrı Paşa’ya ait Naḳdü’l-kelām isimli eserin rüʾyetullāh ve mucize konusundaki içeriklerine Mehmed Tevfik’in getirdiği eleştirilerle sınırlandırılmıştır. Eleştirilen diğer konular, tenkitlerin konu edildiği serinin ilk çalışmasında ele alınmıştır. Ancak literatürde ne bu eleştiriler ne de bunların Naḳdü’l-kelām’ın gelişimi üzerindeki etkisi özel olarak analiz edilmiştir. Dahası, literatürde Mehmed Tevfik’in eleştirilerinin niteliğine dair olumsuz değerlendirmelere de rastlanmaktadır. Eleştirilerin muhatabını konumlandırma hakkında literatürde görülen karışıklığı aşmayı amaçlayan makalede betimsel, içerik ve karşılaştırmalı analiz yöntemleri izlenmiştir. İlk olarak, Naḳdü’l-kelâm’ın 1302 baskısı ve Mehmed Tevfik’in eleştirileri, orijinal ilmi söylemi korumak adına blok alıntılara yer verilerek betimlenmiştir. Ardından, Mehmed Tevfik’in eleştirileri içerik ve kavramsal perspektiflerden analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular ve iddialar; Sırrı Paşa’nın daha önce kaleme aldığı Şerh-i Akāid Tercemesi ve Naḳdü’l-kelâm’ın diğer baskılarıyla karşılaştırılmıştır. Bu yöntem ile eleştirilerin sebepleri, Mehmed Tevfik’in tenkitlerinin haklılık payı, tenkit sonrası Sırrı Paşa’nın sergilediği tutum ve muhtemel sonuçları üzerine çok yönlü metinler arası bir araştırma yürütülmektedir. Bu inceleme sonunda literatürdeki karışıklığın Mehmed Tevfik’in risalesinin farklı nüshalarının girişinde tenkit yöneltilen eseri nitelerken bazen Naḳdü’l-kelām bazen de Şerḥ-i ʿAḳāʾid Tercemesi şeklinde ifade edilmesinden kaynaklandığı, bu durumun katalog bilgilerine yansıyıp oradan da çağdaş araştırmacıların yazılarındaki farklılıklara ve yanlış anlaşılmalara yol açtığı tespit edilmiştir. Mehmed Tevfik’in özellikle kaynak kullanımıyla ilgili eleştirisinin yerinde olmadığı, buna karşın dilbilimsel ve mantıksal itirazlarında ise haklı olduğu ve tashih önerilerini Sırrı Paşa’nın büyük oranda dikkate aldığı görülmüştür. Sırrı Paşa’nın bazen ilgili içerikleri tamamen kaldırma, ibare açısından düzeltme yapma bazen de eleştirisinin özünü ortadan kaldıran herhangi bir değişiklik yapmama gibi tutumlar sergilediği müşahede edilmiştir. Mucize konusundaki bir eleştiride ise Sırrı Paşa’nın Mehmed Tevfik’i örtük bir şekilde tenkit etmiş olabileceği vurgulanmıştır. Mehmed Tevfik’in tenkitlerinin Naḳdü’l-kelām’ın tekâmülünde etkili olduğu açık olmasına rağmen Sırrı Paşa’nın bu duruma temas ettiği herhangi bir içeriğin dikkatimizi çekmediğini de belirtmek gerekir. Sırrı Paşa’nın eserleri hakkında görüşleri beklediği ancak buna rağmen kendisine yöneltilen eleştiriler karşısında sakinliğini koruyamadığına dair biyografik veriler dikkate alındığında, Mehmed Tevfik’e yönelik açık bir ifade ile yer vermemiş olmasının bu karakteri ile ilişkili olabileceği ileri sürülebilir. Makalenin önemli bulgularından biri, Mehmed Tevfik’in yüksek düzeyde bir kelâm kültürüne ve derin bir kaynak hâkimiyetine sahip olduğudur; dolayısıyla onun eleştirilerine yönelik olumsuz yorumların gerçeklikten uzak olduğu görülmektedir. Çalışmanın bulgularının, Osmanlı son dönemine dair eleştiri kültürüne metin eleştirisi boyutuyla dikkat çekerek ilim adamları arasındaki etkileşimi göstermesi, Naḳdü’l-kelām’ın gelişimini açıklığa kavuşturması, nüsha takibinin ehemmiyetini vurgulaması gibi yönlerden literatüre katkı sunması hedeflenmektedir.