AI Summary & Key Takeaways
AI InsightThe findings indicate that al-Dabbāghī rejects al-Kūrānī’s view commonly expressed as “majbūrun fī’l-ikhtiyār” (“compelled in one’s choice”).
📌 3 Key Takeaways
Abstract
This study examines one of the salient debates in the seventeenth-century Ottoman intellectual milieu by analysing al-Dabbāghī’s defense of the theories of agency associated with Ṣadr al-Sharīʿa and al-Birgivī through his treatise al-Risāla al-Munjiyya. Its primary aim is to identify the late (mutaʾakhkhir) defensive line developed within the Ḥanafī–Māturīdī tradition in response to the criticisms advanced by Ibrāhīm al-Kūrānī, and to clarify the distinctive place of this line within the relevant literature. Although previous scholarship has addressed al-Kūrānī’s account of agency and al-Dabbāghī’s general kalām positions, the present article offers the first comprehensive analysis of this implicit controversy, in which al-Dabbāghī—without naming him explicitly—targets al-Kūrānī’s arguments and articulates a defense of the Ṣadr al-Sharīʿa–al-Birgivī trajectory. Employing systematic analysis and a comparative kalām method, the study closely examines al-Dabbāghī’s logical arguments. The findings indicate that al-Dabbāghī rejects al-Kūrānī’s view commonly expressed as “majbūrun fī’l-ikhtiyār” (“compelled in one’s choice”). By drawing on the theory of ḥāl, he grounds moral responsibility by ascribing the creation (khalq) of the act unconditionally to God, while attributing the direction and determination of action to the human agent. The study concludes that the Māturīdī “middle way” retained theoretical vitality in the Ottoman scholarly milieu and was animated by a marked concern to safeguard human freedom.
Özet
Bu çalışma, 17. yüzyıl Osmanlı düşünce dünyasının önemli tartışmalarından birini, Debbâğî’nin er-Risâletü’l-Münciye adlı risalesi üzerinden Sadrüşşerîa ve Birgivî’nin faillik teorilerini savunmasını ele almaktadır. Araştırmanın temel amacı, İbrâhim el-Kûrânî’nin yönelttiği eleştiriler karşısında Hanefî-Mâtürîdî geleneğin müteahhir dönemde geliştirdiği savunma çizgisini ve literatürdeki özgün konumunu belirlemektir. Literatürde Kûrânî’nin faillik anlayışı ve Debbâğî’nin genel kelâmî görüşleri üzerine çalışmalar bulunmakla birlikte, Debbâğî’nin isim vermeksizin Kûrânî’nin argümanlarını hedef alarak gerçekleştirdiği bu örtük tartışma ve Sadrüşşerîa–Birgivî müdafaası ilk kez bu çalışmada bütüncül bir yaklaşımla tahlil edilmektedir Çalışmada sistematik tahlil ve karşılaştırmalı kelâm yöntemi kullanılarak Debbâğî’nin mantıksal argümanları tetkik edilmiştir. Elde edilen bulgular, Debbâğî’nin Kûrânî’nin “mecbûrun fi’l-ihtiyâr” (seçiminde mecbur) şeklindeki yaklaşımını reddettiğini ortaya koymaktadır. Müellif, “hâl” teorisini esas alarak fiilin yaratılmasını (halk) mutlak olarak Allah’a, eylemin yönlendirilmesini ise kula nispet etmek suretiyle sorumluluğu temellendirmiştir. Sonuç olarak çalışma, Mâtürîdî kelâmının “orta yol” anlayışının Osmanlı ilmî muhitindeki teorik canlılığını ve insan özgürlüğünü koruma hassasiyetini tevsik etmektedir.