Journals / Tahkik İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi / 2025 / Sayı: 16

Critical Edition and Analysis of Muḥibb al-Dīn Ibn al-Imām’s Epistle Named Tuḥfat al-Ḥabīb al-Malḥūẓ bi ʿİlm al-Mīzān wa al-ʿArūḍ

Muhibbuddîn İbnu’l-İmâm’ın Tuhfetu’l-Habîbi’l-Melhûz bi ʿİlmi’l-Mîzân ve’l-ʿArûz Adlı Risalesinin Tahkik ve Tahlili

Halis Dişci(Necmettin Erbakan Üniversitesi)0000-0002-0620-5870
Pages
155–218
Publication Date
2025-12-30
DOI
—
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

The second section presents the critical edition (taḥqīq) of the epistle itself.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:One of the most significant linguistic sciences that developed and emerged within Islamic civilization is the discipline of ʿarūḍ (Arabic prosody).
📊
Key Findings & Data:Subsequently, he examines each metre (baḥr) of ʿarūḍ and illustrates them with poetic examples.
💡
Conclusion & Impact:The second section presents the critical edition (taḥqīq) of the epistle itself.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Arap Dili ve Belagatı · Aruz · Tahkik

Abstract

One of the most significant linguistic sciences that developed and emerged within Islamic civilization is the discipline of ʿarūḍ (Arabic prosody). Having completed its formation in the early periods, the discipline of ʿarūḍ possesses a rich terminology and extensive literature. After its founder, Khalīl b. Aḥmad, numerous works of varying scope were written on this discipline. Among these works are many epistles composed either as commentaries (sharḥ) or abridgements (mukhtaṣar). Some of these ʿarūḍ epistles focus on explaining earlier works and didactic poems, while others concisely address the topics of ʿarūḍ by stripping them of lengthy discussions. One such concise and instructive epistle is Tuḥfat al-Ḥabīb al-Malḥūẓ bi ʿİlm al-Mīzān wa al-ʿArūḍ by Muḥibb al-Dīn Ibn al-Imām. The author, about whose life little information is available, prepared this work as an abridgement of another of his writings that has not survived to the present day. The epistle offers concise information on the fundamental topics of ʿarūḍ. Thus, after explaining some fundamental terms, the author provides information about the tafʿilahs that constitute the meters and touches upon the differing opinions regarding their number. He then proceeds to define ziḥāf and ʿillah, which represent modifications that occur in the tafʿilahs. Subsequently, he examines each metre (baḥr) of ʿarūḍ and illustrates them with poetic examples. The epistle also contains several distinctive features that make it unique among similar works. For instance, the author composed sixteen couplets employing abjad numerology to indicate the number of metres and beats in each baḥr; five couplets to facilitate the memorization of ziḥāf and ʿillah names; a three-couplet mawāliyā that includes a Qurʾānic verse; and two couplets that represent the complete form of the hazaj. These features stand out as remarkable aspects of the author’s originality. This study aims to introduce the author’s epistle—which makes valuable contributions to the discipline of ʿarūḍ—into the digital literature through a critical edition (taḥqīq). However, comprehensive research revealed that only a single manuscript copy of the work has survived, and this copy was found to be autographed and fair-copied by the author himself. The manuscript’s clarity and the presence of vowel markings (ḥarakāt) have facilitated the process of preparing a critical edition, which is especially important in a discipline where every letter and vowel bear significance. Nevertheless, the absence of a second copy, which might have provided alternative readings, particularly concerning metrical issues, represents a notable limitation. The first section of this article, the dirāsah (analytical study), focuses on introducing the author and his epistle, providing detailed information on its content, method, and sources. The second section presents the critical edition (taḥqīq) of the epistle itself.

Özet

İslam medeniyetinde gelişip ortaya çıkan dil ilimlerinin en önemlilerinden biri aruz ilmidir. Teşekkülünü erken dönemlerde tamamlayan aruz ilmi zengin bir terminoloji ve literatüre sahiptir. Öyle ki ilmin kurucusu Halîl b. Ahmed’den sonra aruz hakkında çeşitli hacimlerde çok sayıda eser kaleme alınmıştır. Bu eserler içerisinde, şerh ve muhtasar olarak telif edilmiş birçok risale de yer almaktadır. Aruz risalelerinin bazısı daha önce yazılmış telifleri ve didaktik manzumeleri şerh etmeye odaklanırken bazısında da aruz ilminin konuları tartışmalardan arındırılarak muhtasar halde ele alınmıştır. Aruz konularını detaya girmeden özlü ve öğretici bir şekilde işleyen risalelerden bir tanesi Muhibbuddîn İbnu’l-İmâm’ın Tuhfetu’l-habîbi’l-melhûz bi ʿilmi’l-mîzân ve’l-ʿarûz adlı risalesidir. Hayatı hakkında çok fazla bilgi bulunmayan müellifin günümüze ulaşmayan başka bir eserinden ihtisar ederek hazırladığı bu eser, aruzun temel konularıyla ilgili özlü bilgiler vermektedir. Öyle ki müellif bazı temel terimleri izah ettikten sonra vezinleri meydana getiren tefʿilelere dair bilgi vermiş ve tefʿilelerin sayısı hakkındaki farklı görüşlere temas etmiştir. Ayrıca tefʿilelerde meydana gelen birer değişiklik olan zihaf ve illetlere değinerek tanımlarını zikretmiştir. Daha sonra her bir aruz bahrini ele alarak şiirlerle örneklendirmiştir. Risalede müellifi özgün kılan ve diğerlerinden ayıran birtakım hususlar bulunmaktadır. Sözgelimi, bahirlerin aruz ve darb sayılarına işaret etmek için ebced hesabından yararlanarak nazmettiği on altı beyit, zihaf ve illet isimlerinin kolay ezberlenmesi için nazmettiği beş beyit, bir ayetten iktibasta bulunduğu üç beyitlik mevâliyyâ ve hezec bahrinin tâm hali için tespit ettiği iki beyit, müellifin risalesini özgün kılan hususların başında gelmektedir. Aruz ilmine kıymetli katkıları bulunan müellifin bu risalesinin, tahkikli neşrinin yapılması suretiyle dijital literatüre kazandırılması hedeflenmiştir. Ancak kapsamlı taramalar sonucunda risalenin yalnızca tek bir nüshasına ulaşılırken bu nüshanın müellif tarafından temize çekilmiş nüsha olduğu tespit edilmiştir. Temize çekilmiş bu nüshanın okunaklı ve harekeli oluşu; her bir harf ve harekenin büyük önem taşıdığı aruz ilmine dair kaleme alınmış risalenin tahkikli neşri için önemli bir kolaylık sağlamıştır. Ancak özellikle şiir vezinleriyle ilgili bazı hususlarda tercih imkânı sunabilecek ikinci bir nüshanın bulunmayışı da bir eksiklik olarak kendini göstermiştir. Bu makalenin birinci bölümünü teşkil eden dirâse kısmında müellif ile risalesinin tanıtımına odaklanılarak risalenin içeriği, yöntemi ve kaynakları hakkında detaylı bilgiler sunulmuştur. İkinci bölümde ise risalenin tahkikli neşrine yer verilmiştir.

🔖

Cite This Article

Dişci, H. (2025). Critical Edition and Analysis of Muḥibb al-Dīn Ibn al-Imām’s Epistle Named Tuḥfat al-Ḥabīb al-Malḥūẓ bi ʿİlm al-Mīzān wa al-ʿArūḍ. Tahkik İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi, Sayı: 16, 155–218. https://ajindex.com/articles/1547806

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (55)

  1. Atîk, Abdulazîz. ʿİlmu’l-arûz ve’l-kâfiye. Beyrut: Dâru’n-Nehdati’l-ʿArabiyye, 1987.
  2. Bağcı, Abdullah Esat. Ebu’l-Bahr el-Hattî ve Şiirleri. Konya: Palet Yayınları, 2024.
  3. Bağdâdî, İsmâil Paşa. Hediyyetu’l-ʿârifîn esmâu’l-muellifîn ve âsâru’l-musannifîn. 2 Cilt. İstanbul: Matbaʿatu Vekâleti’l-Maʿârif, 1951.
  4. Bağdâdî, İsmâil Paşa. Îzâhu’l-meknûn fî’z-zeyli alâ Keşfi’z-zunûn. thk. Şerefettin Yaltkaya - Kilisli Rıfat Bilge. 2 Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı, 1945.
  5. Cevherî, Ebû Nasr İsmail b. Hammâd. Arûzu’l-Varaka. thk. Sâlih Cemâl Bedevî. Mekke: Matbûʿâtu Nâdî Mekkete’s-Sekâfî, 1985.
  6. Dişci, Halis. Aruz İlmi Öğretiminde Manzum Eser Geleneği. Konya: Çizgi Kitabevi, 2025.
  7. Ebu’l-Ceyş el-Endelusî, Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed. Arûzu’l-Endelusî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 6200.
  8. Ebû Firâs el-Hamdânî, el-Hâris b. Saîd b. Hamdân. Dîvânu Ebî Firâs el-Hamdânî. Beyrut: Mektebetu’d-Duktûr Mervân el-Atiyye, 1944.
  9. Fettahoğlu, Yeşim. “İbrahim bin Ya’kûb el-Gümüşhanevî’nin Zehretü’l-’Arûz Adlı Risalesi’nin Tahkiki”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 34 (2019), 340-361.
  10. Güzelhisârî, Muhammed b. Hamza Aydınî. Risâle fî ʿilmi’l-ʿarûz. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Kılıç Ali Paşa, 667.
  11. Habeşî, Abdullah Muhammed. Muʿcemu’l-mevdûʿâti’l-matrûka fi’t-te’lîfi’l-islâmî ve beyânu mâ ullife fîhâ. Abu Dabi: Hey’etu Ebû Zabî li’s-Sekâfe ve’t-Turâs, 3. Basım, 2009.
  12. Hamîs, Mahmûd Muhammed Abdulmevlâ. “Zâhiretu’t-teşâbuh beyne’l-buhûri’l-ʿarûziyye”. el-İnsâniyyât 38 (2012), 123-196.
  13. Hanefî, eş-Şeyh Celâl. el-Arûz: Tehzîbuhu ve iʿâdetu tedvînih. Bağdat: Matbaʿatu’l-ʿÂnî, 1978.
  14. Hazrecî, Abdullah b. Muhammed Ziyâuddîn. “Metnu’l-Hazreciyye”. Mecmûʿun min muhimmâti’l-mutûni’l-mustaʿmele. 295-300. Mısır: el-Matbaʿatu’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1313.
  15. İbn Cinnî, Ebu’l-Feth Osmân. Kitâbu’l-ʿarûz. thk. Ahmed Fevzî el-Heyb. Kuveyt: Dâru’l-Kalem, 1. Basım, 1987.
  16. İbn Vâsıl el-Hamevî, Muhammed b. Sâlim. ed-Durru’n-nadîd fî şerhi’l-Kasîd. thk. Muhammed ʿÂmir Ahmed Hasan. Minye, 1987.
  17. İbnu’d-Demâmînî, Ebû Abdillah Bedruddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Ömer el-Mahzûmî el-İskenderî. el-ʿUyûnu’l-ğâmize ʿalâ habâya’r-Râmize. thk. el-Hassânî Hasan Abdullâh. Kahire: Mektebetu’l-Hânecî, 1. Basım, 1973.
  18. İbnu’l-İmâm, Muhibbuddîn Ebu’l-Fazl Muhammed b. Ahmed. Tuhfetu’l-habîbi’l-melhûz bi ʿilmi’l-mîzân ve’l-ʿarûz. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, 1963.
  19. İsnevî, Cemâluddîn Abdurrahîm b. el-Hasen b. Ali. Nihâyetu’r-râğıb fî şerhi Arûzi İbni’l-Hâcib. thk. Şaʿbân Salâh. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1. Basım, 1989.
  20. Kâtib Çelebi, Mustafa b. Abdullâh Hâcî Halîfe. Keşfu’z-zunûn an esâmi’l-kutub ve’l-funûn. 10 Cilt. Beyrut: Muessesetu’l-Furkân li’t-Turâsi’l-İslâmî, 1. Basım, 2021.
  21. Kehhâle, Ömer Rıza. Muʿcemu’l-muellifîn. 15 Cilt. Beyrut: Mektebetu’l-Musennâ - Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, ts.
  22. Kumillâî, Muhammed Hıfzurrahmân b. Muhibburrahmân. el-Budûru’l-madiyye fî terâcimi’l-Hanefiyye. 23 Cilt. Kahire: Dâru’s-Sâlih, 2. Basım, 2018.
  23. Mahallî, Emînuddîn Muhammed b. Ali. Şifâu’l-ğalîl fî ʿilmi’l-Halîl. thk. Şaʿbân Salâh. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1. Basım, 1991.
  24. Matlûb, Ahmed. Muʿcemu’l-mustalahâti’l-belâğiyye ve tatavvurihâ. Beyrut: Mektebetu Lubnân Nâşirûn, 2007.
  25. Meczûb, Abdullah b. et-Tayyîb b. Ahmed b. Muhammed. el-Murşid ilâ fehmi eşʿâri’l-ʿArab. 5 Cilt. Kuveyt: Dâru’l-Âsâri’l-İslâmiyye, 1989.
  26. Mohammadi, Mohammad. Osmanlı Dönemi Arap Edebiyatında Bir Portre İbn Matuk ve Şiirleri. Konya: Palet Yayınları, 2024.
  27. Özdemir, Abdurrahman. “Aruz İlmi”. İslâm Medeniyetinde Dil İlimleri: Tarih ve Problemler. ed. İsmail Güler. 357-424. İstanbul: İSAM Yayınları, 1. Basım, 2015.
  28. Polat, Salahattin. Metin Tenkidi. İstanbul: MÜİF Yayınları, 2010.
  29. Safiyyuddîn el-Hillî, Ebu’l-Mehâsin Abdulazîz b. Serâyâ b. Alî et-Tâî. Dîvânu Safiyyiddîn el-Hillî. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
  30. Söylemez, Muhammed Ali. Aruz Telif Geleneğinde el-Hatîb et-Tebrizî el-Vâfî fi'l-Aruz ve'l-Kavafî Üzerine Bir İnceleme. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2023.
  31. Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs. Dîvânu’ş-Şâfiʿî. thk. Muhammed Abdulmunim Hafâcî. Kahire: Mektebetu’l-Kulliyyâti’l-Ezheriyye, 2. Basım, 1985.
  32. Şûşterî, Muhammed İbrahim Halîfe. “Zâhiretu’t-teşâbuhi’l-îkâʿî beyne’l-buhûri’ş-şiʿriyye: dirâsetu mevredeyni min mevâridihâ”. Fasliyyetu İdâ’âti’n-Nakdiyye 23 (2016), 9-28.
  33. Tebrîzî, Ebû Zekeriyyâ Yahya b. Ali b. Muhammed el-Hatîb. el-Kâfî fi’l-arûz ve’l-kavâfî. thk. el-Hassânî Hasan Abdullah. Kahire: Mektebetu’l-Hânecî, 3. Basım, 1994.
  34. Yavaş, Fatih. “Bir Urcûze Örneği Olarak Ebü’l-Abbâs el-Hilâlî’nin Nasihatnamesi”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 24/2 (2024), 466-493.
  35. Yaʿkûb, Emîl Bedîʿ. el-Muʿcemu’l-mufassal fî ʿilmi’l-arûz ve’l-kâfiye ve funûni’ş-şiʿr. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1991.
  36. Yılmaz, Okan Kadir. İSAM Tahkikli Neşir Kılavuzu. İstanbul: İSAM Yayınları, 4. Basım, 2023.
  37. Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Mahmud b. Ömer. el-Kıstâs fî ʿilmi’l-arûz. thk. Fahruddîn Kabâve. Beyrut: Mektebetu’l-Maʿârif, 2. Basım, 1989.
  38. Bâbânî el-Bağdâdî, İsmâîl b. Muhammed Emîn b. Mîr Selîm. Hediyyetü’l-Ârifîn Esmâü’l-Müellifîn ve Âsâru’l-Musannifîn. İstanbul: Vekâletü’l-Meârifi’l-Celîle fî Matbaatihâ’l-Behiyye, 1370/1951.
  39. Büstî, Ebü’l-Feth Alî b. Muhammed b. el-Hüseyn b. Yûsuf b. Muhammed b. Abdülazîz. Dîvânu Ebi’l-Fethi’l-Büstî. thk: Deriyye el-Hatîb ve Lutfî es-Sakkāl, Dımaşk: Mecmaü’l-Lüğati’l-Arabiyye, 1410/1989.
  40. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd el-Fârâbî. Tâcü’l-Lüğa ve Sıhâhu’l-Arabiyye. thk: Ahmed Abdülğafûr Attâr, Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1407/1987.
  41. Hamevî, Şihâbuddîn Ebû Abdillâh Yâkūt b. Abdillâh er-Rûmî. Mu’cemü’l-Üdebâ (İrşâdü’l-Erîb ilâ Ma’rifeti’l-Edîb). thk: İhsân Abbâs, Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1414/1993.
  42. Hamevî, Şihâbuddîn Ebû Abdillâh Yâkūt b. Abdillâh er-Rûmî. Mu’cemü’l-Büldân. Beyrut: Dâru Sâdır, 1995.
  43. Hemedânî, el-Hâris b. Saîd b. Hamdân et-Tağlibî er-Rebîî Ebû Firâs. Dîvânu Ebî Firâsi’l-Hemedânî. Beyrut: Mektebetü’d-Doktor Mervân el-Atıyye, 1944.
  44. Hillî, Abdülazîz b. Serâyâ b. Alî b. Ebi’l-Kāsım Safiyyüddîn. Dîvânu Safiyyiddîni’l-Hillî. Beyrut: Dâru Sâdır, t.y.
  45. İbâdî, Alî b. Zeyd Hammâd b. Zeyd et-Temîmî. Dîvânu Adiyy b. Zeyd el-İbâdî. thk: Muhammed Cebbâr el-Mu’aybid, Bağdad: Şeriketü Dâri’l-Cumhûriyye li’n-Neşr ve’t-Tab’, 1385/1965.
  46. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Kinânî. Dîvânu Şeyhi’l-İslâm İbn Hacer el-Askalânî. thk: Firdews Nûr Alî Hüseyn, Kahire: Dâru’l-Fadîle, t.y.
  47. İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm b. Ebî Bekr el-Bermekî el-İrbilî. Vefeyâtü’l-A’yân ve Enbâü Ebnâi’z-Zamân. thk: İhsân Abbâs, Beyrut: Dâru Sâdır, t.y.
  48. Kehhâle, Ömer b. Rızâ b. Muhammed Râğıb b. Abdilğanî ed-Dımaşkī. Mu’cemü’l-Müellifîn. Beyrut: Mektebetü’l-Müsennâ - Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, t.y.
  49. Kīrâtî, İbrâhîm b. Abdillâh b. Muhammed b. Asker et-Tâî Bürhânüddîn. el-Müntehab min Dîvâni Bürhâniddîn el-Kīrâtî. Riyad: Mektebetü Câmiati’l-İmâm Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye, Yazma No: 8833.
  50. Mağribî el-Endelüsî, Ebü’l-Hasen Alî b. Mûsâ b. Saîd. el-Muğrib fî Hulâ’l-Mağrib. thk: Şevkī Dayf, Kahire: Dâru’l-Meârif, 1955.
  51. Seâlibî, Abdülmelik b. Muhammed b. İsmâîl Ebû Mansûr. Yetîmetü’d-Dehr fî Mehâsini Ehli’l-Asr. thk: Müfîd Muhammed Kumayhâ, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1403/1983.
  52. Sehâvî, Şemsüddîn Ebü’l-Hayr Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed. el-Makāsıdü’l-Hasene fî Beyâni Kesîrin mine’l-Ehâdîsi’l-Müştehire ale’l-Elsine. thk: Muhammed Osmân el-Haşt, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 1405/1985.
  53. Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. el-Abbâs b. Osmân İbnu’ş-Şâfi’ el-Hâşimî. Dîvânu’ş-Şâfiî. thk: ed-Doktor Muhammed Abdülmün’im Hafâcî, Kahire: Mektebetü’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, 1405/1985.
  54. Tarafe b. el-Abd, Tarafe b. el-Abd b. Süfyân b. Sa’d el-Bekrî el-Vâilî. Dîvânu Tarafe b. el-Abd. thk: Mehdî Muhammed Nâsıruddîn, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1423/2002.
  55. Ziriklî, Hayruddîn b. Mahmûd b. Muhammed b. Alî b. Fâris ed-Dımaşkī. el-A’lâm. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1423/2002.