Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar
AI InsightAncak kapsamlı taramalar sonucunda risalenin yalnızca tek bir nüshasına ulaşılırken bu nüshanın müellif tarafından temize çekilmiş nüsha olduğu tespit edilmiştir.
📌 3 Maddede Bu Makale
Özet
İslam medeniyetinde gelişip ortaya çıkan dil ilimlerinin en önemlilerinden biri aruz ilmidir. Teşekkülünü erken dönemlerde tamamlayan aruz ilmi zengin bir terminoloji ve literatüre sahiptir. Öyle ki ilmin kurucusu Halîl b. Ahmed’den sonra aruz hakkında çeşitli hacimlerde çok sayıda eser kaleme alınmıştır. Bu eserler içerisinde, şerh ve muhtasar olarak telif edilmiş birçok risale de yer almaktadır. Aruz risalelerinin bazısı daha önce yazılmış telifleri ve didaktik manzumeleri şerh etmeye odaklanırken bazısında da aruz ilminin konuları tartışmalardan arındırılarak muhtasar halde ele alınmıştır. Aruz konularını detaya girmeden özlü ve öğretici bir şekilde işleyen risalelerden bir tanesi Muhibbuddîn İbnu’l-İmâm’ın Tuhfetu’l-habîbi’l-melhûz bi ʿilmi’l-mîzân ve’l-ʿarûz adlı risalesidir. Hayatı hakkında çok fazla bilgi bulunmayan müellifin günümüze ulaşmayan başka bir eserinden ihtisar ederek hazırladığı bu eser, aruzun temel konularıyla ilgili özlü bilgiler vermektedir. Öyle ki müellif bazı temel terimleri izah ettikten sonra vezinleri meydana getiren tefʿilelere dair bilgi vermiş ve tefʿilelerin sayısı hakkındaki farklı görüşlere temas etmiştir. Ayrıca tefʿilelerde meydana gelen birer değişiklik olan zihaf ve illetlere değinerek tanımlarını zikretmiştir. Daha sonra her bir aruz bahrini ele alarak şiirlerle örneklendirmiştir. Risalede müellifi özgün kılan ve diğerlerinden ayıran birtakım hususlar bulunmaktadır. Sözgelimi, bahirlerin aruz ve darb sayılarına işaret etmek için ebced hesabından yararlanarak nazmettiği on altı beyit, zihaf ve illet isimlerinin kolay ezberlenmesi için nazmettiği beş beyit, bir ayetten iktibasta bulunduğu üç beyitlik mevâliyyâ ve hezec bahrinin tâm hali için tespit ettiği iki beyit, müellifin risalesini özgün kılan hususların başında gelmektedir. Aruz ilmine kıymetli katkıları bulunan müellifin bu risalesinin, tahkikli neşrinin yapılması suretiyle dijital literatüre kazandırılması hedeflenmiştir. Ancak kapsamlı taramalar sonucunda risalenin yalnızca tek bir nüshasına ulaşılırken bu nüshanın müellif tarafından temize çekilmiş nüsha olduğu tespit edilmiştir. Temize çekilmiş bu nüshanın okunaklı ve harekeli oluşu; her bir harf ve harekenin büyük önem taşıdığı aruz ilmine dair kaleme alınmış risalenin tahkikli neşri için önemli bir kolaylık sağlamıştır. Ancak özellikle şiir vezinleriyle ilgili bazı hususlarda tercih imkânı sunabilecek ikinci bir nüshanın bulunmayışı da bir eksiklik olarak kendini göstermiştir. Bu makalenin birinci bölümünü teşkil eden dirâse kısmında müellif ile risalesinin tanıtımına odaklanılarak risalenin içeriği, yöntemi ve kaynakları hakkında detaylı bilgiler sunulmuştur. İkinci bölümde ise risalenin tahkikli neşrine yer verilmiştir.
Abstract
One of the most significant linguistic sciences that developed and emerged within Islamic civilization is the discipline of ʿarūḍ (Arabic prosody). Having completed its formation in the early periods, the discipline of ʿarūḍ possesses a rich terminology and extensive literature. After its founder, Khalīl b. Aḥmad, numerous works of varying scope were written on this discipline. Among these works are many epistles composed either as commentaries (sharḥ) or abridgements (mukhtaṣar). Some of these ʿarūḍ epistles focus on explaining earlier works and didactic poems, while others concisely address the topics of ʿarūḍ by stripping them of lengthy discussions. One such concise and instructive epistle is Tuḥfat al-Ḥabīb al-Malḥūẓ bi ʿİlm al-Mīzān wa al-ʿArūḍ by Muḥibb al-Dīn Ibn al-Imām. The author, about whose life little information is available, prepared this work as an abridgement of another of his writings that has not survived to the present day. The epistle offers concise information on the fundamental topics of ʿarūḍ. Thus, after explaining some fundamental terms, the author provides information about the tafʿilahs that constitute the meters and touches upon the differing opinions regarding their number. He then proceeds to define ziḥāf and ʿillah, which represent modifications that occur in the tafʿilahs. Subsequently, he examines each metre (baḥr) of ʿarūḍ and illustrates them with poetic examples. The epistle also contains several distinctive features that make it unique among similar works. For instance, the author composed sixteen couplets employing abjad numerology to indicate the number of metres and beats in each baḥr; five couplets to facilitate the memorization of ziḥāf and ʿillah names; a three-couplet mawāliyā that includes a Qurʾānic verse; and two couplets that represent the complete form of the hazaj. These features stand out as remarkable aspects of the author’s originality. This study aims to introduce the author’s epistle—which makes valuable contributions to the discipline of ʿarūḍ—into the digital literature through a critical edition (taḥqīq). However, comprehensive research revealed that only a single manuscript copy of the work has survived, and this copy was found to be autographed and fair-copied by the author himself. The manuscript’s clarity and the presence of vowel markings (ḥarakāt) have facilitated the process of preparing a critical edition, which is especially important in a discipline where every letter and vowel bear significance. Nevertheless, the absence of a second copy, which might have provided alternative readings, particularly concerning metrical issues, represents a notable limitation. The first section of this article, the dirāsah (analytical study), focuses on introducing the author and his epistle, providing detailed information on its content, method, and sources. The second section presents the critical edition (taḥqīq) of the epistle itself.