SavedAdd your journal

Journals / Ardahan Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi / 2026 / Cilt: 8 Sayı: 1

Cognitive load and ethical deviations in financial reporting: A neurocognitive model proposition

Finansal raporlamada bilişsel yük ve etik sapmalar: Nörobilişsel temelli bir model önerisi

Zeliha Sünbül Koçak(BALIKESİR ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-6801-982X
Pages
82–102
Publication Date
2026-06-30
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

The model adds a complementary neurocognitive layer to existing behavioral and organizational explanations and provides testable propositions for future empirical research.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:The financial reporting process constitutes a multi-layered decision-making environment that requires not only technical knowledge but also intensive cognitive control, ethical judgment, and emotional self-regulation.
📊
Key Findings & Data:Within the scope of a systematic literature review conducted using Web of Science, Scopus, and Dergipark databases, findings from neuroscience, accounting ethics, and decision theory were integrated through an interdisciplinary synthesis.
💡
Conclusion & Impact:The model adds a complementary neurocognitive layer to existing behavioral and organizational explanations and provides testable propositions for future empirical research.
🔬Design:Review & Systematic Survey
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Finansal Raporlama · Bilişsel Çatışma · Duygusal Tükenme

Abstract

The financial reporting process constitutes a multi-layered decision-making environment that requires not only technical knowledge but also intensive cognitive control, ethical judgment, and emotional self-regulation. In this context, accounting professionals are exposed to chronic decision fatigue under conditions where managerial pressures, ethical dilemmas, and time constraints intersect. However, the neurocognitive mechanisms through which these conditions erode the quality of ethical decision-making have not yet been sufficiently addressed within a holistic model framework in the accounting literature. This study aims to fill this gap by explaining the interaction between cognitive load, emotional exhaustion, and ethical deviation based on neurocognitive theories. As a theoretical study focused on conceptual model development without empirical data, the research is designed using an abductive theory-building approach. Within the scope of a systematic literature review conducted using Web of Science, Scopus, and Dergipark databases, findings from neuroscience, accounting ethics, and decision theory were integrated through an interdisciplinary synthesis. The theoretical foundation of the model is based on Kahneman’s dual-process theory, Baumeister’s ego depletion model, Damasio’s somatic marker hypothesis, and Kouchaki and Smith’s time-based ethical deterioration framework. The findings suggest that cognitive load and depletion erode ethical decision quality through a cyclical and self-reinforcing process. This process is conceptualized as the Neurocognitive Ethical Deviation Model (NESM). The model adds a complementary neurocognitive layer to existing behavioral and organizational explanations and provides testable propositions for future empirical research.

Özet

Finansal raporlama süreci, teknik bilginin yanı sıra yoğun bilişsel denetim, etik muhakeme ve duygusal öz düzenleme gerektiren çok katmanlı bir karar ortamı oluşturmaktadır. Muhasebe meslek mensupları, yönetsel baskılar, etik ikilemler ve zaman kısıtlarının kesiştiği koşullar altında kronik bir karar yorgunluğuna maruz kalmakta; ancak bu durumun etik karar kalitesini hangi nörobilişsel mekanizmalar aracılığıyla aşındırdığı muhasebe literatüründe bütüncül bir model çerçevesinde henüz yeterince ele alınmamaktadır. Bu çalışma, söz konusu boşluğu gidermek amacıyla bilişsel yük, duygusal tükenme ve etik sapma arasındaki etkileşimi nörobilişsel kuramlar temelinde açıklamayı amaçlamaktadır. Ampirik veri içermeyen ve kavramsal model geliştirmeye odaklanan bu teorik çalışma, çıkarımsal kuram inşası yaklaşımıyla tasarlanmıştır. Web of Science, Scopus ve Dergipark veri tabanlarında gerçekleştirilen sistematik literatür taraması kapsamında nörobilim, muhasebe etiği ve karar kuramları alanlarından derlenen bulgular disiplinler arası sentez yoluyla bütünleştirilmiştir. Kahneman’ın çift süreçli karar kuramı, Baumeister’in ego tükenmesi modeli, Damasio’nun bedensel işaretleyici hipotezi ve Kouchaki ile Smith’in zaman temelli etik sapma yaklaşımı modelin kuramsal temelini oluşturmaktadır. Bilişsel yük ve tükenmenin etik karar kalitesini döngüsel ve kendini besleyen bir süreç içinde aşındırdığı ileri sürülmekte; bu süreç Nörobilişsel Etik Sapma Modeli (NESM) ile kavramsallaştırılmaktadır. Model, mevcut davranışsal ve örgütsel açıklama çerçevelerine tamamlayıcı bir nörobilişsel katman eklemekte ve gelecekteki ampirik çalışmalar için test edilebilir önermeler sunmaktadır.

🔖

Cite This Article

Koçak, Z. S. (2026). Cognitive load and ethical deviations in financial reporting: A neurocognitive model proposition. Ardahan Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Cilt: 8 Sayı: 1, 82–102. https://doi.org/10.58588/aru-jfeas.1810889

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (58)

  1. Aguilera, R. V., & Ruiz Castillo, M. (2025). Toward an updated corporate governance framework: Fundamentals, disruptions, and future research. BRQ Business Research Quarterly, 28(2), 336-348. https://doi.org/10.1177/23409444251320399
  2. Altınbay, A. (2022). Muhasebe meslek mensuplarının etik iklim algısının işgören performansı ve iş doyumu ile ilişkisi. Ekev Akademi Dergisi, 90, 1–18. https://izlik.org/JA46ZG36BD
  3. Anthropic. (2025). Claude (Claude Sonnet 4.6) (Büyük dil modeli). https://www.anthropic.com
  4. Association of Chartered Certified Accountants. (2024). Global ethics survey: Ethical challenges in the accounting profession. https://stories.accaglobal.com/the-new-era-of-ethical-challenges/what-did-we-find/index.html
  5. Balconi, M., Angioletti, L., & Crivelli, D. (2020). Neuro-empowerment of executive functions in the workplace: The reason why. Frontiers in Psychology, 11, 1519. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.01519
  6. Bansal, M. (2024). Earnings management: a three-decade analysis and future prospects. Journal of Accounting Literature, 46(4), 630–670. https://doi.org/10.1108/JAL-10-2022-0107
  7. Baran, E. & Başkan, T. D. (2021). Muhasebe meslek mensuplarının etik dışı davranış sergilemelerinin nedenleri: Literatür incelemesi. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(2), 470–506. https://doi.org/10.54558/jiss.976281
  8. Başerer Yıldırım, D. (2025). Abdüktif (çıkarımsal) akıl yürütmenin örnekler çerçevesinde sunumu. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 24(3), 1054–1075. https://doi.org/10.17755/esosder.1552403
  9. Baumeister, R. F., Bratslavsky, E., Muraven, M., & Tice, D. M. (1998). Ego depletion: Is the active self a limited resource? Journal of Personality and Social Psychology, 74(5), 1252–1265. https://doi.org/10.1037/0022-3514.74.5.1252
  10. Brennan, N., & Solomon, J. (2008). Corporate governance, accountability and mechanisms of accountability: An overview. Accounting, Auditing & Accountability Journal, 21(7), 885–906. https://doi.org/10.1108/09513570810907401
  11. Büyükyılmaz, O., & Gürkan, S. (2014). Mesleki tükenmişliğin muhasebe meslek mensuplarının etik tutumları üzerindeki etkisi. Mali Çözüm Dergisi, 24(124).
  12. Celayir, D. (2020). Kaliteli finansal raporlamada muhasebe meslek etiğinin önemi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 30(1), 199–210. https://doi.org/10.18069/firatsbed.635703
  13. Çetin, Z. (2025). Muhasebe meslek mensuplarında iş-aile çatışması ve mesleği bırakma niyeti: Duygusal tükenme ve kariyer memnuniyetinin düzenleyici aracılık rolü. Mali Çözüm Dergisi, 35(188), 521–556.
  14. Cropanzano, R., Rupp, D. E., & Byrne, Z. S. (2003). The relationship of emotional exhaustion to work attitudes, job performance, and organizational citizenship behaviors. Journal of Applied Psychology, 88(1), 160–169. https://doi.org/10.1037/0021-9010.88.1.160
  15. Damasio, A. R. (1994). Descartes’ error: Emotion, reason, and the human brain. Putnam.
  16. Demirkıran, H. (2010). Finansal raporlamanın güvenilirliğinin sağlanmasında bağımsız denetimin rolü: Bir uygulama (Yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi.
  17. Dubois, A., & Gadde, L. E. (2002). Systematic combining: An abductive approach to case research. Journal of Business Research, 55(7), 553–560. https://doi.org/10.1016/S0148-2963(00)00195-8
  18. Festinger, L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Stanford University Press.
  19. Gibbins, M., Richardson, A., & Waterhouse, J. (1990). The management of corporate financial disclosure: Opportunism, ritualism, policies, and processes. Journal of Accounting Research, 28(1), 121–143. https://doi.org/10.2307/2491219
  20. Gibbins, M., Salterio, S., & Webb, A. (2001). Evidence about auditor–client management negotiation concerning client’s financial reporting. Journal of Accounting Research, 39(3), 535–563. https://doi.org/10.1111/1475-679X.00027
  21. Gioia, D. A., Corley, K. G., & Hamilton, A. L. (2013). Seeking qualitative rigor in inductive research. Organizational Research Methods, 16(1), 15–31. https://doi.org/10.1177/1094428112452151
  22. Glaser, B., & Strauss, A. (1967). The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research. Hawthorne, NY: Aldine de Gruyter.
  23. Gökgöz, A. (2012). Küresel finansal krizin muhasebe temelli nedenleri bağlamında kurumsal yönetim ve etik. Atatürk Üniversitesi İİBF Dergisi, 26(3–4), 313–331.
  24. Golonka, K., Mojsa-Kaja, J., Popiel, K., Marek, T., & Gawlowska, M. (2017). Neurophysiological markers of emotion processing in burnout syndrome. Frontiers in Psychology, 8, 2155. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2017.02155
  25. Greene, J. D., Sommerville, R. B., Nystrom, L. E., Darley, J. M., & Cohen, J. D. (2001). An fMRI investigation of emotional engagement in moral judgment. Science, 293(5537), 2105–2108. https://doi.org/10.1126/science.1062872
  26. Grodal, S., Anteby, M., & Holm, A. L. (2021). Achieving rigor in qualitative analysis. Academy of Management Review, 46(3), 591–612. https://doi.org/10.5465/amr.2018.0482
  27. Güneş, M. & Yalçın, N. (2023). Muhasebe meslek mensuplarının etik ideoloji ve adalet yaklaşımı: İstanbul örneği. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(2), 509–523. https://izlik.org/JA69SF83UE
  28. Güven, B., & İbrahimoğlu, Ö. (2023). Zihinsel yorgunluk ile klinik karar verme ilişkisi. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Hemşirelik Dergisi, 5(3), 237–244. https://doi.org/10.48071/sbuhemsirelik.1330883
  29. Haig, B. D. (2018). An abductive theory of scientific method. In Method matters in psychology (pp. 35–64). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-01051-5
  30. Hunt, N. C., Curtis, M. B., & Rixom, J. M. (2022). Financial priming, psychological distance, and recognizing financial misreporting as an ethical issue: The role of financial reporting responsibility. Accounting, Organizations and Society, 102, 101349. https://doi.org/10.1016/j.aos.2022.101349
  31. Ishaque, M. (2020). Cognitive approach to accounting professionals’ decision-making behaviour. Accounting Forum, 44(1), 64–98. https://doi.org/10.1080/01559982.2019.1583303
  32. Janis, I. L., & Mann, L. (1977). Decision making: A psychological analysis of conflict, choice, and commitment. Free Press.
  33. Janiszewski, C., & Van Osselaer, S. M. J. (2022). Abductive theory construction. Journal of Consumer Psychology, 32(1), 175–193. https://doi.org/10.1002/jcpy.1280
  34. Jones, T. M. (1991). Ethical decision making by individuals in organizations. Academy of Management Review, 16(2), 366–395. https://doi.org/10.2307/258867
  35. Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.
  36. Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu. (2019). Finansal raporlamaya ilişkin kavramsal çerçeve. https://www.kgk.gov.tr
  37. Karaca, B. R., & Oğuzhan, G. (2023). Zihinsel iş yükü ile tükenmişlik arasındaki ilişki: Sağlık çalışanları örneği. Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi Sağlık Bilimleri ve Araştırmaları Dergisi, 5(2), 100–109. https://doi.org/10.46413/boneyusbad.1161161
  38. Kaya, H. P., & Uzay, Ş. (2018). Hileli finansal raporlama ve bağımsız denetçinin sorumluluğu. Muhasebe Bilim Dünyası Dergisi, 20, 721–740.
  39. Kayhan, M. G., & Çakmak, A. F. (2020). İhbar niyeti ve planlanmış davranış teorisi. ODÜ Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 10(3), 762–775. https://doi.org/10.48146/odusobiad.759637
  40. Kouchaki, M., & Smith, I. H. (2014). The morning morality effect. Psychological Science, 25(1), 95–102. https://doi.org/10.1177/0956797613498099
  41. Kurt, G., Okan, P., & Başer, F. (2010). Muhasebe meslek mensubu olabilecek öğrencilerin meslek etiği konusundaki algılama ve eğilimlerinin belirlenmesi. Muhasebe ve Vergi Uygulamaları Dergisi, 3(1), 1–20.
  42. Maslach, C., & Jackson, S. E. (1981). The measurement of experienced burnout. Journal of Occupational Behavior, 2(2), 99–113. https://doi.org/10.1002/job.4030020205
  43. Moore, C., Detert, J. R., Treviño, L. K., Baker, V. L., & Mayer, D. M. (2012). Moral disengagement and unethical organizational behavior. Personnel Psychology, 65(1), 1–48.https://doi.org/10.1111/j.1744-6570.2011.01237.x
  44. OpenAI. (2025). ChatGPT (GPT-4o) (Büyük dil modeli). https://www.openai.com
  45. Peirce, C. S. (1931). Collected papers of Charles Sanders Peirce (Vols. 1–6). Harvard University Press.
  46. Pochon, J. B., Riis, J., Sanfey, A. G., Nystrom, L. E., & Cohen, J. D. (2008). Functional imaging of decision conflict. Journal of Neuroscience, 28(13), 3468–3473. https://doi.org/10.1523/JNEUROSCI.4195-07.2008
  47. Rachmawati, A., Kuang, T. M., Kwang En, T., Meythi, M., & Marpaung, E. I. (2025). Building financial reporting quality through ethics, authenticity, and leadership: a study in Indonesia. Cogent Business & Management, 12(1), 2523414. https://doi.org/10.1080/23311975.2025.2523414
  48. Rahmani, F., & Leifels, K. (2018). Abductive grounded theory. Construction Management and Economics, 36(10), 565–583. https://doi.org/10.1080/01446193.2018.1449954
  49. Rest, J. R. (1986). Moral development. Praeger.
  50. Shepherd, D. A., & Sutcliffe, K. M. (2011). Inductive top-down theorizing. Academy of Management Review, 36(2), 361–380. https://doi.org/10.5465/AMR.2011.59330952
  51. Sterling, R. R. (1970). On theory construction and verification. The Accounting Review, 45(3), 444–457.
  52. Temelli, F., & Şendurur, U. (2018). Muhasebe meslek mensuplarında tükenmişlik. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22(1), 375–406.
  53. Trevino, L. K., Weaver, G. R., & Reynolds, S. J. (2006). Behavioral ethics in organizations. Journal of Management, 32(6), 951–990. https://doi.org/10.1177/0149206306294258
  54. Tutar, S. (2018). Finansal fair-play kriterleri ve muhasebe manipülasyonu. International Journal of Entrepreneurship and Management Inquiries, 2(3), 126–138.
  55. Usul, H., & Sünbül Koçak, Z. (2024). Nöromuhasebe. Gazi Kitabevi.
  56. Uzunlar, H., & Özer Kaya, D. (2023). Öğrenme, problem çözme ve karar vermenin sinir bilimi. Celal Bayar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 10(1), 45–53. https://doi.org/10.34087/cbusbed.1052912
  57. Vohs, K. D., Baumeister, R. F., Schmeichel, B. J., Twenge, J. M., Nelson, N. M., & Tice, D. M. (2008). Making choices impairs subsequent self-control: A limited-resource account of decision making, self-regulation, and active initiative. Journal of Personality and Social Psychology, 94(5), 883–898. https://doi.org/10.1037/0022-3514.94.5.883
  58. Yaşar, O. (2019). Yönetici kararları ve bilişsel esneklik. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 18(71), 1176–1194. https://doi.org/10.17755/esosder.491522