Dergiler / İslam Tetkikleri Dergisi / 2023 / Cilt: 13 Sayı: 2

Timurlu Dönemi Herat’ında Bir Müderris: Mesud Şirvânî’nin (ö. 905/1500) Entelektüel Biyografisine Doğru

A Teacher in Timurid Herat: An Intellectual Biography of Mas‘ūd Shirwānī

Yasin Apaydın(İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi)0000-0002-3880-0834
Sayfa
493–518
Yayın Tarihi
2023-09-28
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Hakkında yazılanlara bir alternatif olarak döneminde istinsah edilen yazma mecmualardan hareketle bir biyografi teklif ettiğimiz çalışmamızda, erken dönem kaynaklar ile sonraki dönem kaynakların birbirinden ayrışan ve kimi zaman ters düşen ifadelerinin yazma eserlerden elde edilen kodikolojik bulgularla tahkik edilip sunulması hedeflenmektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, biyografisi hakkında kısıtlı bilgilere sahip olduğumuz ve kendisine atfedilen birçok eser ile tanınan Mesud Şirvânî’nin entelektüel hayatına odaklanmaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu bağlamda Carullah koleksiyonu 1437 ve el-Mektebetü’l-Ezheriyye koleksiyonu 2224 numaralarda kayıtlı, Şirvânî’nin yaşadığı dönem ve mekânda, 9. yüzyıl Herat’ında istinsah edilen iki mecmua gündeme getirilmiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Hakkında yazılanlara bir alternatif olarak döneminde istinsah edilen yazma mecmualardan hareketle bir biyografi teklif ettiğimiz çalışmamızda, erken dönem kaynaklar ile sonraki dönem kaynakların birbirinden ayrışan ve kimi zaman ters düşen ifadelerinin yazma eserlerden elde edilen kodikolojik bulgularla tahkik edilip sunulması hedeflenmektedir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:İslam Felsefesi · Mesud Şirvânî · Mir Atâullah Hüseynî

Özet

Bu çalışma, biyografisi hakkında kısıtlı bilgilere sahip olduğumuz ve kendisine atfedilen birçok eser ile tanınan Mesud Şirvânî’nin entelektüel hayatına odaklanmaktadır. Hakkında yazılanlara bir alternatif olarak döneminde istinsah edilen yazma mecmualardan hareketle bir biyografi teklif ettiğimiz çalışmamızda, erken dönem kaynaklar ile sonraki dönem kaynakların birbirinden ayrışan ve kimi zaman ters düşen ifadelerinin yazma eserlerden elde edilen kodikolojik bulgularla tahkik edilip sunulması hedeflenmektedir. Bu bağlamda Carullah koleksiyonu 1437 ve el-Mektebetü’l-Ezheriyye koleksiyonu 2224 numaralarda kayıtlı, Şirvânî’nin yaşadığı dönem ve mekânda, 9. yüzyıl Herat’ında istinsah edilen iki mecmua gündeme getirilmiştir. Her ikisinde de Şirvânî’ye ait birçok eser yanında Şirvânî’nin, akrânı düşünürlerle kurduğu ilişkilere dair tarihi kayıtlar içeren metinler yer almaktadır. Özellikle Dâruşşifâ Medresesi’nde Şirvânî’nin müderris olarak atandığı gün vesilesiyle Mir Atâullah el-Hüseynî ile aralarında cereyan eden “mübâhase”, Şirvânî’nin kapalı kalan hayatına ışık tutması açısından önem arz etmektedir. Yazıda, Şirvânî’nin hayatı hakkında yazılan kısıtlı ve bazen yanıltıcı bilgi veren kimi araştırmalar da doğrudan mezkûr mecmualara ve Şirvânî ile tanışıklığı olan tanıklara müracaat edilerek sorgulanmıştır. Kaynaklar bu gözle tarandığında, Şirvânî için ilki irfânî, ikincisi ilmî olmak üzere iki yönlü bir entelektüel hayattan bahsetmek mümkündür. Bir taraftan Bâharzî’nin anlatısında öne çıkan, Molla Câmî’nin irşat halkasına dâhil olmuş ve onun manevi rehberliğinin sâdık bir takipçisi Şirvânî portresi; öte yandan, yazma mecmualarında karşımıza çıkan, tanım teorisi, lafızlar bahsi gibi mantığın tasavvur kısmına odaklanan irili ufaklı hâşiye ve talikatların müellifi Şirvânî’dir. Çalışmamızda Şirvânî’nin kimliğine yönelik Kâtip Çelebî’nin gündeme getirdiği Rûmî nisbesinin aslı sorgulanarak bu nisbe ile anılan düşünürlerin farklı kişiler olma ihtimali üzerinde durulmuştur. Hayatları ve eserleri hakkındaki bazı benzerliklerin bu yönde bir yanlış anlaşılmaya götürdüğü hususu vurgulanmıştır.

Abstract

This study focuses on the intellectual life of Mas‘ūd Shirwānī, who has been known and recognized for his work, yet information about him is limited. As an alternative to works written about him, we propose an intellectual biography based on the handwritten majmuas of his period. The article suggests the two manuscripts recorded in Jārullāh collection, namely, numbers 1437 and 2224 (in the al-Maktaba al-Azhariyya collection), which were copied in the same place and period as those of Shirwānī’s life, namely, Timurid Herat in the ninth century. Both contain many works written by Shirwānī as well as important text and information about his relationship with contemporary thinkers. In particular, elucidating mubahasa, which occurred between Shirwānī and Mīr Atāullāh alHusaynī on the occasion of a former appointment as a teacher at the Dār al-shifā, is important in terms of Shirwānī’s intellectual life. When considering the portrait drawn in Bāharzī’s Maqāmāt, which has been neglected by Shirwānī biographies, we encounter a devoted follower of the spiritual guidance of Mullā Jāmī,who was included in the circle of Mullā Jāmī’s irshād. Alternatively, Shirwānī is the author of a number of commentaries and taliqats found in manuscript collections that focus on the part of conception of logic such as the theory of definition and the discussion of expressions. This study questions the origin of the epithet Rūmī, which was brought up by Kātip Çelebī regarding Shirwānī’s identity, and emphasizes the possibility that the thinkers referred to by this epithet were different people.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Apaydın, Y. (2023). Timurlu Dönemi Herat’ında Bir Müderris: Mesud Şirvânî’nin (ö. 905/1500) Entelektüel Biyografisine Doğru. İslam Tetkikleri Dergisi, Cilt: 13 Sayı: 2, 493–518. https://doi.org/10.26650/iuitd.2023.1296135

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (44)

  1. Acer, Abdurrahman. İbnü’l-Arabî Takipçisi Olarak Abdurrahman Câmî ve Şerhu Fusûsi’l-Hikem’i: Tahkik ve İnceleme. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019. google scholar
  2. Aykaç, Mehmet. “Cemâl el-Hüseynî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 7/303-304. Ankara: TDV Yayınları, 1993. google scholar
  3. Bulut, Ali. Belagat: Meani-Beyan-Bedi‘. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2021. google scholar
  4. Bâharzî, Kemâleddin. Molla Câmî’den Ali Şîr Nevâyî ve Sultan Baykara’ya Şahitliklerim. çev. Veysel Başçı. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2016. google scholar
  5. Binbaş, İlker Evrim. IntellectualNetworks in TimuridIran: Sharaf Al-Dîn ‘Alî Yazdı andtheIslamicate Republic of Letters. Cambridge: Cambridge University Press, 2016. google scholar
  6. Devvânî, Celâleddin. Hâşiye ‘alâ Hâşiyeti’ş-Şemsiyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah, 1437/107a-110b. google scholar
  7. Devvânî, Celâleddin. Risâle fî İsbâti’l-vâcib. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah, 1437/74b-93b. google scholar
  8. Eshenkulova, Kishimjan. Timurlular Devri Medrese Eğitimi ve Ulûm el-Evâil. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2001. google scholar
  9. Farmani, Naqibullah. İslam Medeniyetinde Herat. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 2019. google scholar
  10. Fazlıoğlu, İhsan. “Osmanlı Felsefe-Biliminin Arkaplanı: Semerkand Matematik Astronomi Okulu”. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 14 (2003). 1-66. google scholar
  11. el-Fetâvâ’l-hindiyye. 6 cilt. Bulak: el-Matbaatü’l-Kübrâ’l-Emîriyye, 1310. google scholar
  12. Güney, Adem. Kemâlüddîn Mes‘ud B. Hüseyin Eş- Şirvânî’nin (905/1500) Şerhu Âdâbi’s-semerkandî Adlı Eserinin Tahkik ve Değerlendirmesi. Sakarya: Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010. google scholar
  13. Handmîr, Giyâsüddin. Târih-i Habîbü’s-Siyer. nşr. Debîr Siyâkî. Tahran: İntişârât-ı Hayyâm, 1380. google scholar
  14. Hüseynî, Atâullah b. Mahmud. Hâşiye ‘alâ merâtibi’n-nefs. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, 2224/30a-39a. google scholar
  15. Hüseynî, Mîr Atâullah. Hâşiye (‘alâ bahsi) mu‘arrifi’l-mu‘arrif. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Cârullah, 1437/237b-244b. google scholar
  16. Hüseynî, Mir Atâullah. Hâşiye ‘alâ bahsi’l-mu‘arrif. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah, 1255/133b-140a. google scholar
  17. Kaplangöz, Zahit. Kemaleddin Mesud Şirvânî’nin Şerhu’r-risâleti’l-vaz‘iyye’si ve Mîr Ebu’l-Bekâ b. Abdülbâki’nin Hâşiyesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021. google scholar
  18. Kâtip Çelebi. Keşfü’z-zunûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. tsh. M. Şerefettin Yaltkaya - Kilisli Rifat Bilge. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 1941. google scholar
  19. Kâtip Çelebi. Süllemü’l-vüsûl ilâ tabakâti’l-fuhûl, nşr: Mahmud Abdülkadir el-Arnaut. İstanbul: IRCICA Yayınları, 2010. google scholar
  20. Musevitebâr, Seyyid Asgar - Esedbeygi, Erdeşir. “Berresi-i Karkerdhâ-yi Muhtelif-Müderrisân-ı Devre-i Timûrî Der Herât”. Pezuheşnâme-yi Horasân-ı Bozorg 47 (2022). 45-62. google scholar
  21. Nevâî, Ali Şîr. Mecâlisü’n-nefâyis, haz. Kemal Eraslan. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2001. google scholar
  22. Ökten, Ertuğrul. “Bir Timurlu Münşisi Neyi İnşa Eder? İhtiyar b. Gıyâsüddin’in Esâsü’l-İktibâs’ı Üzerine Bir İnceleme”. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 26/50 (2021), 45-88. google scholar
  23. Ökten, Ertuğrul I. Jami (817-898/1414-1492) His Biography And Intellectual Influence in Herât. The University of Chicago, Department of History, Doktora Tezi, 2007. google scholar
  24. Özturan, Mehmet. Islam Mantık Geleneğinde Tanım Teorisi Eleştirilerine Bir Giriş: Tam Tanım Kendisiyle Tanım Mıdır?. Nazariyat 4/3 (2018). 83-114. google scholar
  25. Rouayheb, Khaled. “Two Fourteenth-Century Islamic Philosophers: Ibn Mubârakshâh al-Bukhân and Mullâzâde al-Kharziyânî”. Oriens 48 (2020). 345-366. google scholar
  26. Rûmî, Mesud. Hâşiye ‘alâ Şerhi Hidâyeti’l-Hikme. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, 2395/1b-103b. google scholar
  27. Rumlû, Hasan, Ahsenü’t-tevârih. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Nuruosmaniye, 3317/1b-284a. google scholar
  28. Rumlû, Hasan. Ahsenü’t-tevârîh. trc. Oktay Efendiyev. Kastamonu: Uzanlar Matbaası, 2017. google scholar
  29. Subtelny, Maria Eva. “A Timurid Educational and Charitable Foundation: The Ikhlâşiyya Complex of 'Alî Shîr Navâ’î in 15th-Century Herat and Its Endowment.” Journal of the American Oriental Society, 1 (1991), 38-61. https://doi.org/10.2307/603748 google scholar
  30. Şahin, Mustafa- Sadakat, Berdi. “Câm ve Herât’ın Büyük Müderrislerinden Mevlâna Celâleddin-i Kâyinî’nin Yusuf-ı Ehil’e Verdiği Arapça Icâzetnâmenin Tercümesi”. Tarihin Peşinde: Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırma Dergisi 11 (2014). 199-209. google scholar
  31. Şahin, Mustafa. Orta Çağda Herat Bölgesi. Tokat: Gazi Osman Paşa Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013. google scholar
  32. Şirvânî, Mesud. Hâşiye ‘alâ mebâhis’l-mechûli’l-mutlak. el-Mektebetü’l-Ezheriyye, 2224/45a-72b. google scholar
  33. Şirvânî, Mesud. Hâşiye ‘ale’l-Metâli‘. Tahran: Meclis-i Şûrâ-yı İslâmî, 10024/1b-147b. google scholar
  34. Şirvânî, Mesud. Hâşiye ber Şerh-i Âdâb. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah, 1437/46b-67b. google scholar
  35. Şirvânî, Mesud. Hâşiye-i Feyyâz. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah, 1437/207a-211b. google scholar Şirvânî, Mesud. Hâşiye-i mebhas-ı küllî ve cüzî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah, 1437/189b-206b. google scholar
  36. Şirvânî, Mesud. Hâşiyetü mebhasi’l-meçhûli’l-mutlak. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah, 1437/1b-45a. google scholar
  37. Şirvânî, Mesud. Havâşî ‘alâ bahsi’l-mu‘arrif min kitâbi Şerhi’t-Tevâli‘. Amasya: Amasya İl Halk Kütüphanesi, 1849/17b-29a. google scholar
  38. Şirvânî, Mesud. Havâşi’l-Metâli‘. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, 2224. google scholar
  39. Şirvânî, Mesud. Şerhu Âdâbi’s-Semerkandî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, 4433/1b-24b. google scholar
  40. Şirvânî, Mesud. Şerhu’l-Âdâbi’s-Semerkandiyye. thk. Mervân eş-Şâzelî. Kuveyt: Dâru’z-Ziyâ, 2020. google scholar
  41. Şirvânî, Risâle fî Selâseti Ebhâs. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah, 1437/187a-188a. google scholar
  42. Tahrânî, Aga Büzürg. ez-Zerîa ilâ tesânîfi’ş-Şî‘â. Beyrut: Dâru’l-Ezvâ, ts. google scholar
  43. Tosun, Necdet. Bahâeddin Nakşbend. İstanbul: İnsan Yayınları, 2015. google scholar
  44. Uslu, Recep. “Herat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/215-218. Ankara: TDV Yayınları, 1998. google scholar