Dergiler / Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi / 2026 / Cilt: 13 Sayı: 5

Ay’ın Hareketlerini Hesaplamak ve Ölçmek: Ptolemaios’tan El Bettânî’ye Kuram ve Gözlem

Calculating and Measuring the Movements of the Moon: Theory and Observation from Ptolemy to al Battānī

Burcu Tombul(ANKARA SOSYAL BİLİMLER ÜNİVERSİTESİ, İSLAMİ İLİMLER FAKÜLTESİ, FELSEFE VE DİN BİLİMLERİ BÖLÜMÜ)0000-0002-4872-7781
Hasan Özalp(ANKARA SOSYAL BİLİMLER ÜNİVERSİTESİ, İSLAMİ İLİMLER FAKÜLTESİ, FELSEFE VE DİN BİLİMLERİ BÖLÜMÜ, İSLAM FELSEFESİ ANABİLİM DALI)0000-0002-1487-9509
Sayfa
—
Yayın Tarihi
2026-11-20
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bulgular, iki model arasındaki farkın yalnızca teknik ayrıntılarda değil, model ile gözlem arasındaki ilişkinin kurulma biçiminde de ortaya çıktığını göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Antik ve Orta Çağ astronomisinde Ay’ın hareketi, en karmaşık matematiksel problemlerden biri olarak kabul edilmiştir.
📊
Temel Bulgular & Veri:İnceleme, geometrik düzenekler, oran ilişkileri, merkez kaymaları ve tutulma kayıtları temelinde yürütülmüştür.
💡
Sonuç & Katkı:Bulgular, iki model arasındaki farkın yalnızca teknik ayrıntılarda değil, model ile gözlem arasındaki ilişkinin kurulma biçiminde de ortaya çıktığını göstermektedir.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Ptolemaios · El Bettânî · Ay modeli

Özet

Antik ve Orta Çağ astronomisinde Ay’ın hareketi, en karmaşık matematiksel problemlerden biri olarak kabul edilmiştir. Ay’ın hem boylamsal hem enlemsel devinimleri, tutulmalarla ilişkili konumsal düzensizlikleri ve Güneş’e olan göreli konumuna bağlı değişimleri, tek merkezli ve tekdüze bir modelle açıklanamayacak ölçüde çok katmanlı bir yapı sergilemektedir. Bu çalışma, Ptolemaios’un Almagest’te ortaya koyduğu Ay kuramı ile el Bettânî’nin Kitâbü’z Zîci’s Sâbî’de geliştirdiği hesaplama sistemini, birincil kaynaklara dayalı tarihsel karşılaştırmalı yöntem kullanılarak incelemektedir. İnceleme, geometrik düzenekler, oran ilişkileri, merkez kaymaları ve tutulma kayıtları temelinde yürütülmüştür. Bulgular, iki model arasındaki farkın yalnızca teknik ayrıntılarda değil, model ile gözlem arasındaki ilişkinin kurulma biçiminde de ortaya çıktığını göstermektedir. Ptolemaios’ta geometrik yapı belirleyici konumda iken, el Bettânî’de sistematik gözlem verileri hesaplama pratiğinde daha belirgin bir rol üstlenmiştir. Bu durum, klasik astronomide kuram ile gözlem arasındaki ilişkinin zaman içinde yoğunlaştığını göstermektedir. Bu çerçevede, Ay’ın konumunu belirleyen matematiksel varsayımların tarihsel sürekliliği de belirginleşmektedir. Hesap tablolarının kuramsal açıklamaları uygulanabilir sonuçlara dönüştürmedeki işlevi ise bu sürekliliğin hesaplama boyutunu ortaya koymaktadır. Çalışma, Türkçe literatürde sınırlı sayıda ele alınan Ptolemaios–el Bettânî karşılaştırmasını doğrudan birincil kaynaklar üzerinden yürüterek alana katkı sağlamaktadır.

Abstract

In ancient and medieval astronomy, the movement of the Moon was considered one of the most complex mathematical problems. The Moon’s longitudinal and latitudinal movements, the positional irregularities associated with eclipses, and the changes depending on its position relative to the Sun display a multi layered structure that a single centred, uniform model cannot explain. This study examines Ptolemy’s lunar theory in the Almagest and al Battānī’s computational system in the Zīj al Ṣābiʾ through a historical comparative method based on primary sources. The analysis focuses on geometric mechanisms, proportional relationships, eccentric displacements, and eclipse records. The findings show that the two models differ not only in technical details but also in how the relationship between model and observation is established. While geometric structure is decisive in Ptolemy’s work, systematic observational data play a more prominent role in al Battānī’s computational practice. This indicates that the relationship between theory and observation in classical astronomy intensified over time. In this context, the historical continuity of the mathematical assumptions determining the Moon’s position also becomes evident, while the role of computational tables in turning theoretical explanations into applicable results shows its computational dimension. Drawing on primary sources, the study contributes to a comparison rarely addressed in Turkish scholarship.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Tombul, B., Özalp, H. (2026). Ay’ın Hareketlerini Hesaplamak ve Ölçmek: Ptolemaios’tan El Bettânî’ye Kuram ve Gözlem. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, Cilt: 13 Sayı: 5. https://ajindex.com/articles/1670652

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (9)

  1. al Battānī. (1899). Al Battānī sive Albatenii Opus astronomicum: Ad fidem codicis Escurialensis arabice editum, latine versum, adnotationibus instructum a Carolo Alphonso Nallino (C. A. Nallino, Ed., Pars III: Textus arabicus). Prostat apud U. Hoeplium.
  2. Kennedy, E. S. (1956). A survey of Islamic astronomical tables. Transactions of the American Philosophical Society, 46(2), 123–177.
  3. Lindberg, D. C. (2007). The beginnings of Western science (2. bs.). University of Chicago Press.
  4. Neugebauer, O. (1975). A history of ancient mathematical astronomy. Springer.
  5. Ptolemy. (1984). Ptolemy’s Almagest (G. J. Toomer, Çev.). Duckworth. (Orijinal eser yaklaşık 150’de yayımlandı)
  6. Saliba, G. (2007). Islamic science and the making of the European Renaissance. MIT Press.
  7. Unat, Y. (2006). Battânî ve Zîc i Sâbî adlı astronomi eseri. I. Uluslararası Katılımlı Bilim, Din ve Felsefe Tarihinde Harran Okulu Sempozyumu içinde (C. 1, s. 347–368). Harran Üniversitesi.
  8. Uymaz, T. (2015). Ptolemaios ve Kopernik astronomisinin karşılaştırılması ve yeni astronomi temelleri [Doktora tezi]. Ankara Üniversitesi. YÖK Tez.
  9. van Dalen, B. (2007). Battānī: Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Jābir ibn Sinān al Battānī al Ḥarrānī al Ṣābiʾ. T. Hockey vd. (Ed.), The biographical encyclopedia of astronomers içinde (s. 101–103). Springer. https://doi.org/10.1007/978-0-387-30400-7_124