Dergiler / İslam Tetkikleri Dergisi / 2026 / Cilt: 16 Sayı: 2

“Halife-i A‘zam” Kanuni Sultan Süleyman: Evrensel Osmanlı Hilafeti Meselesi

“The Great Caliph” Suleyman the Lawgiver: The Issue of the Universal Ottoman Caliphate

Tufan Buzpınar(İSTANBUL MEDİPOL ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-6748-6792
Sayfa
353–370
Yayın Tarihi
2026-09-30
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Selim’in oğlu ve halefi Kanuni Sultan Süleyman'ın kullandığını göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:ÖZ 1516-1517 yıllarında Arap topraklarının fethiyle Osmanlı sultanları Müslümanların en kutsal şehirlerinin en üst yöneticileri haline geldiler.
📊
Temel Bulgular & Veri:Selim (1512-1520), Hadimü’l-haremeyni’ş-şerîfeyn unvanını alan ilk padişah oldu.
💡
Sonuç & Katkı:Selim’in oğlu ve halefi Kanuni Sultan Süleyman'ın kullandığını göstermektedir.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Hilafet · Halifetullah · Hilafetü’l-kübrâ

Özet

ÖZ 1516-1517 yıllarında Arap topraklarının fethiyle Osmanlı sultanları Müslümanların en kutsal şehirlerinin en üst yöneticileri haline geldiler. Sultan I. Selim (1512-1520), Hadimü’l-haremeyni’ş-şerîfeyn unvanını alan ilk padişah oldu. Hz. Peygamber'in kutsal emanetlerini İstanbul'a gönderdi ve saltanatının geri kalanında Abbasi halifesi Mutevekkil’i başkent İstanbul’da tuttu. XVIII.yüzyılın ilk yıllarından itibaren dolaşmaya başlayan bir iddiaya göre, Halife Mütevekkil halifeliğin tüm haklarını resmen Sultan Selim'e devretti. Ancak, XX.yüzyılın başından itibaren, yapılan araştırmalar, I. Selim'in Mütevekkil’den halifelik haklarını devraldığı iddiasını destekleyen çağdaş bir kaynak tespit edememiştir. XVI.yüzyıl Osmanlı hilafeti meselesine dair sınırlı literatür, halife-i azam (evrensel halife) unvanını I. Selim’in oğlu ve halefi Kanuni Sultan Süleyman'ın kullandığını göstermektedir. Mevcut literatür, XVI.yüzyılın ilk yarısında halifelik meselesi üzerine önemli tartışmaların yaşandığını göstermektedir. Evrensel Osmanlı hilafeti iddiasına karşı en önemli itiraz kaynağı, halifeliği peygamberin kabilesine mensup kişilere hasreden "İmamlar/halifeler Kureyş'tendir." Kanuni Sultan Süleyman dönemi sadrazamlarından biri olan Lütfi Paşa, bu konudaki tartışmaların farkındaydı ve Ağustos 1554'te Halâsü’l-Ümme fî ma'rifeti’l-e‘imme adlı bir risale yazarak Osmanlı evrensel hilafet iddiasını meşrulaştırmaya çalıştı. Bu makale, özellikle I. Selim (1512-1520) ve Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566) dönemlerinde halifelik sorunuyla ilgili temel konuları ele alarak Osmanlı sultanlarının hilâfet-i kübrâ’ya nasıl, ne zaman ve neden hak iddia ettikleri sorusuna cevap vermeye çalışacaktır.

Abstract

With the conquest of the Arab lands in 1516-1517, the Ottoman sultans became the supreme rulers within the Muslim world. The Sultan Selim I (r.1512-1520) assumed the title of “Servitor of the Two Holy Sanctuaries” (Khadim al-Haramayn al-Sharifayn), sent the Prophet’s relics to İstanbul, and kept the Abbasid Caliph al-Mutawakkil at the capital during the rest of his reign. According to a claim which apparently began circulating in the first half of the eighteenth century, al-Mutawakkil officially transferred all rights to the caliphate to Sultan Selim. Since the beginning of the twentieth century, however, it has been established that there was no contemporary source supporting the claim that Selim I had received the caliphate from al-Mutawakkil. The limited literature on the question of caliphate in the sixteenth century indicates that it was Selim I’s son and successor, Suleyman, who assumed the title of universal caliph. The available literature suggests that there had been vivid discussions on the caliphate question in the first half of the sixteenth century. The main possible objection to the Ottoman claim to the caliphate was a hadith (prophetic tradition) which reserved the caliphate to members of the prophet’s tribe: “the imams (caliphs) are from the Quraysh”. Lutfi Pasha, who was one of the grand viziers during the reign of Suleyman the Magnificent, was well aware of discussions on this issue and tried to legitimise the Ottoman claim to the caliphate by writing a treatise called Halas al-Umma fî ma’rifa al-aimma in August 1554. This article will address the main issues related to the question of caliphate, especially during the reigns of Selim I (r. 1512-1520) and Suleyman the Lawgiver (r. 1520-1566), and will try to answer the question of how, when, and why the Ottoman sultans had claims to the great caliphate.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Buzpınar, T. (2026). “Halife-i A‘zam” Kanuni Sultan Süleyman: Evrensel Osmanlı Hilafeti Meselesi. İslam Tetkikleri Dergisi, Cilt: 16 Sayı: 2, 353–370. https://ajindex.com/articles/1668785

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (74)

  1. Abu-Husayn, Abdulrahim (ed.). 1516 The Year that Changed the Middle East. Beirut: American University of Beirut Press, 2021.
  2. Akgündüz, Ahmet. Osmanlı Kanunnâmeleri IV: Kanunî Sultan Süleyman Devri Kanunnâmeleri. İstanbul: Fey Vakfı Yayınları, 1992.
  3. Aksoy, Hasan. “Müeyyedzâde Abdurrahman Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/483-485. Ankara: TDV Yay., 2020.
  4. Akyıldız, Ali. Kral Öldü Yaşasın Kral: Osmanlı’da Cülus, Veraset ve Meşruiyet. İstanbul: Timaş Tarih, 2021.
  5. Anay, Harun. Celaleddin Devvani: Hayatı, Eserleri, Ahlak ve Siyaset Düşüncesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi,1994.
  6. Ardıç, Nurullah. “Genealogy or Asabiyya? Ibn Khaldun between Arab Nationalism and the Ottoman Caliphate”. Journal of Near Eastern Studies 71/2 (2012), 315-324.
  7. Arnold, Thomas W. The Caliphate. London: Routledge and Kegan Paul, 1965.
  8. Atçıl, Abdurrahman. Erken Modern Osmanlı İmparatorluğu’nda Âlimler ve Sultanlar. çev. Gürzat Kami. İstanbul: Klasik Yayınları, 2019.
  9. Ateş, Süleyman. “İrşâdü’l-Akli’s-Selîm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 22/456–458. Ankara: TDV Yayınları, 2000.
  10. Atik, Kayhan. Lutfi Paşa ve Tevârih-i Âl-i Osman. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları 2001.
  11. Bakhit, Muhammad Adnan. The Ottoman Province of Damascus in the Sixteenth Century. Beirut: Librairie du Liban, 1982.
  12. Bakkal, Ali. “Ebû Bekir’in Halîfe Seçilmesinde ‘İmamlar Kureyş’tendir’ Hadîsinin Rolü Üzerine”. İSTEM: İslâm San’at, Tarih, Edebiyat ve Mûsikîsi Dergisi 3/6 (2005), 87–104.
  13. Banister, Mustafa. The Abbasid Caliphate of Cairo, 1261-1517. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2021.
  14. Barkan, Ömer Lütfi. XV ve XVI’ıncı Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Zirai Ekonominin Hukuki ve Malî Esasları. 1. Tıpkıbasım, Istanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 2001.
  15. Barthold, Vasili V. “Halife ve Sultan”, haz. İsmail Kara, Hilafet Risaleleri. III, 289-316. İstanbul: Klasik Yayınları 2003.
  16. Bostan, İdris. Osmanlı Akdenizi. İstanbul: Küre Yay., 2017.
  17. Buzpınar, Ş. Tufan. “On the Emergence of the Ottoman Caliphate in the Sixteenth Century”. 1516 The Year that Changed the Middle East. ed. Abdulrahim Abu-Husayn. 27–44. Beirut: American University of Beirut Press, 2021.
  18. Casale, Giancarlo. The Ottoman Age of Exploration. Oxford: Oxford University Press, 2010.
  19. Çulpan, Cevdet. “İstanbul Süleymaniye Camii Kitabesi”. Kanuni Armağanı. 291–299. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2001.
  20. Demir, Müddessir. “İmametin Kureyşe Aidiyeti ile İlgili Tartışmaların Fıkıh ve Siyaset Düşüncesindeki Yansımaları: Kureyşîlik Şartına Alternatif Yorumlar”, Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 29/57 (2024/2), 25-81.
  21. Demir, Uğur. Osmanlı Hilafetinin İlk Asırları. İstanbul: Yeditepe Yay., 2019.
  22. Demirtaş, Funda. Celâl-Zâde Mustafa Çelebi, Tabakatü’l-Memâlik ve Derecâtü’l-Mesâlik. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
  23. Ebussuûd Efendi, İrşâdü’l-akli’s-selîm ilâ mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm. I, thk. Mehmet Taha Boyalık vd. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2021.
  24. Emecen, Feridun M. “Hilafetin Devri Meselesi: Şaban-ı Şifaî ve Şehrizâde Mehmed Said’in Görüşleri Üzerine Yorumlar.” Mehmet İpşirli Armağanı. ed. F. M. Emecen vd. 561–574. İstanbul: Timaş Yayınları, 2013.
  25. Emecen, Feridun M. Yavuz Sultan Selim. İstanbul: Kapı Yayınları, 2021.
  26. Emecen, Feridun M. Osmanlı Klasik Çağında Hilafet ve Saltanat. İstanbul: Kapı Yayınları, 2020.
  27. Emecen, Feridun M. Kanuni Sultan Süleyman ve Zamanı. Ankara, TTK Yayınları, 2022.
  28. Emecen, Feridun M. “Sultan Süleyman ve Hilafet: 1524”. 45-57. ed. M. Fatih Çalışır vd. Kanûnî Sultan Süleyman ve Dönemi. İstanbul: İbn Haldun Üniversitesi Yay., 2020.
  29. Feridun Ahmed Bey, Münşeatü’s-Selâtîn, I, 2. baskı, İstanbul: y.y, 1274.
  30. Evliya Çelebi Seyahatnamesi, 10. kitap, haz. Seyit Ali Kahraman vd. İstanbul: Yapı Kredi Yay., 2007.
  31. Furat, Ayşe Zişan. “Scholars in Exile: Egyptian ʿUlamaʾ in Istanbul after the Conquest of Egypt”. 1516 The Year that Changed the Middle East. ed. Abdulrahim Abu-Husayn. 233-249. Beirut: American University of Beirut Press, 2021.
  32. Genç, Vural. “16.Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlılar ile Safeviler Arasında Yaşanan Dinî ve Siyasî Polemikler”. Osmanlı Araştırmaları. 57 (2021), 81-130.
  33. Gibb, Hamilton A. R. “Lutfi Paşa on the Ottoman Caliphate”. Oriens 15 (1962), 287–295.
  34. Fatih Sultan Mehmed, Kanunnâme-i Âl-i Osman. haz. Abdülkadir Özcan. İstanbul: Kitabevi, 2003.
  35. Hasan Beyzâde Ahmed. Hasan Bey-Zâde Tarihi. II. ed. Ş. Nezihi Aykut. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2004.
  36. Hatiboğlu, Mehmed Said. Hilafetin Kureyşliliği: İslam’da İlk Siyasi Kavmiyetçilik. Ankara: Kitâbiyât, 2005.
  37. Holt, P. M. “Some Observations on the ʿAbbasid Caliphate of Cairo.” Bulletin of the School of Oriental and African Studies 47/3 (1984), 501–507.
  38. İbn Haldun, Mukaddime, 1, çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2011.
  39. İbn İyas, Yavuz’un Mısır’ı Fethi ve Mısır’da Osmanlı İdaresi (Bedâyi’ü’z-zuhûr’un 5. cildinin çevirisi), çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2016.
  40. İbn Haldun, Mukaddime, I. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2011.
  41. İmamoğlu, A. Taha. Özkan Öztürk. “İslam Siyaset Düşüncesi Açısından Zıllullâh Hadisi ve İşârî Yorumları”. Rumeli İslâm Araştırmaları Dergisi 12 (2023), 52-78.
  42. Imber, Colin. “Canon and Apocrypa in Early Ottoman History. In Studies in Ottoman History in Honour of Professor V. L. Menage. ed. C. Heywood and C. Imber. 117–137. Istanbul: The Isis Press, 1994.
  43. Imber, Colin. Ebuʾs-suʿud: The Islamic Legal Tradition. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1997.
  44. İnalcık, Halil. Devlet-i ‘Aliyye. I. Istanbul: İş Bankası Yayınları, 2011.
  45. İnalcık, Halil. The Middle East and the Balkans under the Ottoman Empire. Bloomington: Indiana University Press, 1993.
  46. İnalcık, Halil. “State, Sovereignty and Law During the Reign of Süleymân”. Süleymân the Second and His Time. Ed. Halil İnalcık - Cemal Kafadar. 59–92. Istanbul: The Isis Press, 1993.
  47. İpşirli, Mehmet. “Lutfi Paşa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/234-236. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay., 2003.
  48. Jahja, Muharem. Lutfi Paşa’nın “Halâsu’l-Ümmeti fî Ma‘rifeti’l-E’immeti” Risâlesinin Tahkik, Tahlil ve Tercümesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2003.
  49. Kafadar, Cemal vd. “Abdussamed Diyarbekrî”. Historians of the Ottoman Empire. Erişim 23 Mayıs 2026. www.ottomanhistorians.com
  50. Kavak, Özgür. “Halâsü’l-Ümme’den Necâtü’l-Ümme’ye Osmanlı Siyaset Düşüncesinin Süreklilik Arz Eden Meselelerine Dair Birkaç Not”. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 27/52 (2022/1), 27-70.
  51. Kemal Paşa-Zâde, Tevarih-i Âl-i Osman, X. defter, haz. Şefaettin Severcan. Ankara: TTK Yay., 1996.
  52. Kınalızâde Ali Çelebi. Ahlâk-ı Alâ’î (İnceleme- Çeviri yazı- Tıpkıbasım), haz. Mustafa Koç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2014.
  53. Köksal, Asım Cüneyd. Fıkıh ve Siyaset: Osmanlılarda Siyaset-i Şer’iye. İstanbul: Klasik, 2016.
  54. Köksal, Asım Cüneyd. Lutfi Paşa. İstanbul: İlke Yayıncılık, 2017.
  55. Küçükaşçı, Mustafa S. “Emeviler ve Hilafet”, ed. Mustafa S. Küçükaşçı vd. Geçmişten Günümüze Hilafet. 55-114. İstanbul: İlem Yay., 2019.
  56. Lellouch, Benjamin. Les Ottomans en Égypte. Paris: Peeters, 2006.
  57. Lutfi Paşa, Halâsü’l-Ümme fî Ma‘rifeti’l-E’imme, Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Revan Köşkü Bölümü, Demirbaş no. 644.
  58. Mahmud, Seyyid Muhammed es-Seyyid. XVI. Asırda Mısır Eyâleti. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1990.
  59. Moudden, Abderrahmane. “The Idea of the Caliphate between Moroccans and Ottomans: Political and Symbolic Stakes in the 16th and 17th Century-Maghrib”. Studia Islamica 82 (1995), 103–112.
  60. Öz, Tahsin. “Murat I. İle Emîr Süleyman’a Ait İki Vakfiye”. Tarih Vesikaları. 4/1 (1941), 241-244.
  61. Özcan, Abdülkadir. “Münşeâtü’s-Selâtîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/20–22. Ankara: TDV Yayınları, 2006.
  62. Özel, Ahmet. “Kaysûnîzâde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 25/105-107. Ankara: TDV Yay., 2022.
  63. Özen, Şükrü. “Mâtürîdî ve Siyaset: Hilâfetin Kureyşîliği Meselesi”. İmâm Mâtürîdî ve Mâtürîdîlik. 524-548. İstanbul: M.Ü İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları 2012.
  64. Öztürk, N., ed. Düsturnâme-i Enveri. Istanbul: Kitabevi, 2003.
  65. Seyyid, Eymen Fuâd. “Nehrevâlî, Kutbüddin el-Mekkî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/547-48. Ankara: TDV Yay., 2006.
  66. Sümer, Faruk. “Yavuz Selim Halîfeliği Devraldı mı?”. Belleten. LVI/217 (Aralık 1992), 675-701.
  67. Şeşen, Ramazan. “Selâhaddîn-i Eyyûbî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 34/337–340. Ankara: TDV Yayınları, 2009.
  68. Turan, Namık Sinan. Hilafet: Erken İslâm Tarihinden Osmanlı’nın Son Yüzyılına. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yay., 2017.
  69. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Kitabeler. İstanbul: Devlet Matbaası, 1929.
  70. Veinstein, Gilles. “Les Origines du Califat Ottoman”. Les Annales de l’Autre Islam. 2 (1994), 25–36.
  71. Yavuz, Hulusi. Osmanlı Devleti ve İslamiyet. İstanbul: İz Yayıncılık, 1991.
  72. Yavuz, Şevki Yusuf. “Akaidü’n-Nesefi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 2/ 217–219. Ankara: TDV Yayınları, 1989.
  73. Yılmaz, Hüseyin. Caliphate Redefined: The Mystical Turn in Ottoman Political Thought. Princeton: Princeton University Press, 2018.
  74. Yiğit, İsmail. Memlûkler. İstanbul: Kayıhan Yay., 2021.