Dergiler / İlahiyat / 2026 / Sayı: 16

ULÛMÜ’L-KUR’ÂN ANLAYIŞININ OSMANLI SON DÖNEMİ TEFSİR USULÜ YAZIMINA ETKİSİ: EL-MULTEḲAṬ FÎ USÛLİ’T-TEFSÎR’İN YAPISAL VE MUHTEVA ANALİZİ

AN EXAMINATION OF THE TRANSLATIONS OF QURANIC VERSES BY BABANZÂDE AHMED NAIM FROM THE PERSPECTIVE OF THE EXEGETICAL TRANSLATION METHOD

Sayfa
39–54
Yayın Tarihi
2026-06-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Konu başlıklarının mukayeseli analizi neticesinde, el-Multeḳaṭ’ın Zerkeşî’nin el-Burhân’ı ve özellikle Suyûtî’nin el-İtkân’ı ile mutlak bir tematik örtüşme sergilediği; dolayısıyla özgün bir yöntem arayışından ziyade bu klasik mirasın pedagojik bir muhtasarı niteliğinde tasarlandığı tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışmada Osmanlı’nın son dönemindeki kurumsal yenilenme teşebbüsleriyle geleneksel zihniyetin muhafazası arasındaki ikilem, Debreli Vildan Faik Bey (1853-1925) tarafından Medresetü’l-Mütehassisîn’de ders kitabı olarak okutulmak üzere kaleme alınan el-Multeḳaṭ fî usûli’t-tefsîr isimli yazma eser üzerinden incelenmiştir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Çalışmamız, aynı kurumsal çatıda üretilen ve etki gücü küçük de olsa anlama ve yorumlama ilkelerine odaklanan usul denemeleriyle kıyaslandığında el-Multeḳaṭ’ın özgün bir metodoloji sunamadığını savunmaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Konu başlıklarının mukayeseli analizi neticesinde, el-Multeḳaṭ’ın Zerkeşî’nin el-Burhân’ı ve özellikle Suyûtî’nin el-İtkân’ı ile mutlak bir tematik örtüşme sergilediği; dolayısıyla özgün bir yöntem arayışından ziyade bu klasik mirasın pedagojik bir muhtasarı niteliğinde tasarlandığı tespit edilmiştir.
🔬Tür:Deneysel Tarla Denemesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Tefsir · Osmanlı · Debreli Vildan Faik

Özet

Bu çalışmada Osmanlı’nın son dönemindeki kurumsal yenilenme teşebbüsleriyle geleneksel zihniyetin muhafazası arasındaki ikilem, Debreli Vildan Faik Bey (1853-1925) tarafından Medresetü’l-Mütehassisîn’de ders kitabı olarak okutulmak üzere kaleme alınan el-Multeḳaṭ fî usûli’t-tefsîr isimli yazma eser üzerinden incelenmiştir. Çalışmanın temel problemi, söz konusu metnin başlığında yer alan usul/metodoloji vurgusuna rağmen içerik tasarımı, kaynak ilişkileri ve tasnif hiyerarşisi bakımından bütünüyle klasik Kur’an ilimleri geleneğinin ansiklopedik envanter mantığına teslim olduğunu ortaya koymaktır. Konu başlıklarının mukayeseli analizi neticesinde, el-Multeḳaṭ’ın Zerkeşî’nin el-Burhân’ı ve özellikle Suyûtî’nin el-İtkân’ı ile mutlak bir tematik örtüşme sergilediği; dolayısıyla özgün bir yöntem arayışından ziyade bu klasik mirasın pedagojik bir muhtasarı niteliğinde tasarlandığı tespit edilmiştir. Eserde bazı istisnai kuramsal açılımlar hariç tutulursa literatürdeki rasyonel ve kurucu eleştirilerin dışlanması, Kur’an metnine dair niceliksel/aritmetik listelemelerin öne çıkarılması ve mutlak olarak envanterci bakış açısının tercihi gibi edilgen bir aktarım tarzının hakim olduğu belirlenmiştir. Çalışmamız, aynı kurumsal çatıda üretilen ve etki gücü küçük de olsa anlama ve yorumlama ilkelerine odaklanan usul denemeleriyle kıyaslandığında el-Multeḳaṭ’ın özgün bir metodoloji sunamadığını savunmaktadır. Sonuç olarak, Medresetü’l-Mütehassisîn gibi modern iddialı bir kurum bünyesinde gerçekleştirilen müfredat ve isim düzeyindeki yenilenmenin, incelenen eser örnekliğinde amacına ulaşamadığı görülmüştür. Eserin, rasyonel ve eleştirel bir metodoloji kurmak yerine klasik Kur’an ilimleri birikimini edilgen ve envanterci bir mantıkla tekrarlamaktan ibaret kaldığı; dolayısıyla bilimsel üretim ve yöntem boyutunda ihtiyaç duyulan özgün eleştirel araştırma kültürünü ikame edemediği tespit edilmiştir.

Abstract

In this article, the tension between the institutional reform claims implemented in the late Ottoman period and the preservation of the deeply rooted madrasa tradition is examined through the sample of al-Multaqat fi Usul al-Tafsir, an unfinished manuscript written by Debreli Vildan Faik Bey to be taught as course material in Medresetü’l-Mütehassisîn. The main problem of the study is to reveal that despite the emphasis on method/methodology in its title, the text in question completely surrendered to the encyclopedic inventory logic of the classical Quranic sciences tradition in terms of content design, resource relations, and classification hierarchy. As a result of the comparative analysis of the subject headings, it has been determined that al-Multaqat exhibits an absolute thematic overlap with Zarkashi's al-Burhan and especially Suyuṭi's al-Itqan, and was thus designed as a pedagogical compendium of this classical heritage rather than a search for an original method. It has been concluded that, except for some exceptional theoretical openings, a passive mode of transmission prevails in the work, such as the exclusion of rational and constructive criticisms in the literature, the highlighting of quantitative-arithmetic listings regarding the Quranic text, and the preference for the inventory perspective whenever the two sources clash. Compared to other methodological attempts produced under the same institutional roof, which focused on the principles of understanding and interpretation despite their limited impact, it is argued that al-Multaqat fails to offer an original methodology. Consequently, it is deduced that the modernization at the level of curriculum and naming, even within an ambitiously modern institution like Medresetü’l-Mütehassisîn, was not sufficient to offer originality in terms of academic production, mentality, and methodology; and a critical culture of research and method that would ensure the contextual transformation of education could not be substituted

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Batman, M. M. (2026). ULÛMÜ’L-KUR’ÂN ANLAYIŞININ OSMANLI SON DÖNEMİ TEFSİR USULÜ YAZIMINA ETKİSİ: EL-MULTEḲAṬ FÎ USÛLİ’T-TEFSÎR’İN YAPISAL VE MUHTEVA ANALİZİ. İlahiyat, Sayı: 16, 39–54. https://doi.org/10.62188/ilahiyat.1959181

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (45)

  1. Abay, Muhammed. “Osmanlı Döneminde Yazılan Tefsir ile İlgili Eserler Bibliyografyası: Tefsirler, Haşiyeler, Sûre Tefsirleri, Tercümeler”. Dîvân İlmi Araştırmalar 4/6 (1999/1), 249-303.
  2. Ağbal, Davut. İbn Arabî’de İşârî Tefsir. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017.
  3. Ahmed b. Hanbel. Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel Müsned-i Ahmed b. Hanbel. 6 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
  4. Akk, Halid Abdurrahman. Usûlü’t-tefsîr ve kavâiduh. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 2007.
  5. Ateş, Süleyman. Yüce Kur’an’ın Çağdaş Tefsiri. 11 Cilt. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 1998.
  6. Baş, Erdoğan. “Kur’ân İlimlerinin Doğuşu ve Tarihi Gelişimi”. Kur’ân ve Tefsir Araştırmaları III. ed. Bilal Gökkır vd. İstanbul: Ensar Yayınları, 2002.
  7. Batman, Mustafa Murat. “İlmî ve İçtimâî Şahsiyetiyle Son Dönem Osmanlı Müderrislerinden Vildan Faik Bey”. Kalemname 5/10 (Aralık 2020), 472–496.
  8. Bayram, Abdullah. “Kur’ân İlimlerinin Gelişim ve Etkileşim Süreçlerinin Zaman ve Mekân Faktörleri Bağlamında Değerlendirilmesi”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 40 (Haziran 2018), 72-110. https://dergipark.org.tr/en/pub/sduifd/article/397607.
  9. Bekiroğlu, Harun. el-Burhân ve el-İtkân Adlı Eserlerin Tefsir Metodolojisi Bakımından Değerlendirilmesi. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
  10. Bekiroğlu, Harun. Tefsir Metodoloji Açısından el-Burhân ve el-İtkân. Ankara: Araştırma Yayınları, 2013.
  11. Bergamalı Ahmet Cevdet Bey. Tefsir Usûlü ve Tarihi. haz. Mustafa Özel. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2002.
  12. Birışık, Abdülhamit. “Ulûmü’l-Kur’ân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 12 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/ulumul-kuran.
  13. Bulut, Ali. “Kur’ân Filolojisiyle İlgili Üç İlim Dalı”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (OMÜİFD) 12/12-13 (Nisan 2001), 391-408. https://izlik.org/JA67RT36EX
  14. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: TDV Yayınları, 2007.
  15. Cündioğlu, Dücane. “Çağdaş Tefsir Tarihi Tasavvurunun Kayıp Halkası: Osmanlı Tefsir Mirası”. İslamiyat 2/4 (Ankara 1999), 35-58.
  16. Debreli, Vildan Faik Bey. el-Multeḳaṭ fî usûli’t-tefsîr. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hüdâi Efendi Bölümü, No: 126, 36 yk.
  17. Demirci, Muhsin. “Kur’ân Vahyinin Nuzûl Keyfiyeti ve Korunması”. Diyanet İlmî Dergi Kur’ân Özel Sayısı 46/1 (Ocak 2010), 25-48.
  18. Ebül’ulâ, Mardin. Huzur Dersleri. İstanbul: İstanbul Hukuk Fakültesi Yayınları, 1951.
  19. Erünsal, İsmail E. Türk Kütüphaneleri Tarihi II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988.
  20. Gökkır, Necmettin - Yılmaz, Necdet. “Osmanlı Arşivlerinde Kur’an ve Tefsir Konulu Belgeler”. Osmanlı Toplumunda Kur’an Kültürü ve Tefsir Çalışmaları -1-. ed. Bilal Gökkır vd. İstanbul: İlim Yayma Vakfı Kur’an ve Tefsir Akademisi, 2011.
  21. Görener, İbrahim. “Kur’ân İlimlerinin Tefsir Usûlünün Bir Yöntem Çağrıştırması Sorunu”. Bilimname 17/6 (2009), 9-23.
  22. Güldöşüren, Arzu. “Arnavutluk’tan İstanbul’a Bir Âlim Portresi: Debreli Vildan Faik Efendi”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 48 (Haziran 2015), 117-148. https://doi.org/10.15370/muifd.62531.
  23. Hûlî, Emin. Kur’ân Tefsirinde Yeni Bir Metod. çev. Mevlüt Güngör. İstanbul: Kur’an Kitaplığı, 1995.
  24. İbn Haldun, Ebu Zeyd Veliyyüddin Abdurrahman b. Muhammed. Mukaddime. Beyrut: Dâru Sadr, 2004.
  25. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn. Mukaddimetu’t-tefsîr. Riyad: Darü'l-Asîme, 1991.
  26. İpşirli, Mehmet. “Medrese”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/327-333. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
  27. İzgi, Cevat. Osmanlı Medreselerinde İlim. 2 Cilt. İstanbul: İz Yayıncılık, 1997.
  28. Kâfiyeci, Ebû Abdullah. et-Teysîr fî Kavâidi ‘İlmi’t-Tefsîr. Riyad: 1999.
  29. Maşalı, Mehmet Emin. “Osmanlı Dönemi Tefsir Usûlü Çalışmaları”. Başlangıçtan Günümüze Türklerin Kur’an Tefsirine Hizmetleri. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2012.
  30. Mertoğlu, M. Suat. Osmanlı’da İkinci Meşrutiyet Sonrası Modern Tefsir Anlayışı - Sırat-ı Müstakim Sebilürreşad Dergisi Örneği: 1908-1914. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
  31. Özel, Mustafa. “Debreli Vildân Fâik ve el-Multeķât fî Usûli’t-Tefsîr”. İslâmiyât 2/4 (Ekim-Aralık 1999), 223-226.
  32. Öztürk, Mustafa. Osmanlı Tefsir Mirası. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2012.
  33. Öztürk, Mustafa. Tefsir Tarihi Araştırmaları. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2005.
  34. Sâbûnî, Muhammed Ali. et-Tıbyân fî ulûmi’l-Kur’ân. İstanbul: Yasin Yayıncılık, 2008.
  35. Salih, Subhi. Mebâhis fî ulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1985.
  36. Sapanca, Cüneyt. Osmanlıda Tefsir Usûlü Çalışmaları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
  37. Suyûtî, Celaleddin Abdurrahman. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2004.
  38. Temizer, Aydın. “Osmanlı Dönemi Türk Tefsir Ekolünde Huzur Dersleri”. Osmanlı Döneminde Tefsir. ed. Hidayet Aydar vd. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2018.
  39. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1973.
  40. Yaka, Eyüp. “Debreli Vildan Fâik Efendi’nin (1853-1925) Tavdîhu’l-Mübhemât fî mâ Verade fi’l-Kur’ân mine’l-Kelimât Adlı Eserinin Değerlendirilmesi”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 44 (Haziran 2020/1), 171-189. https://izlik.org/JA67GC52KK.
  41. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’ân Dili. 8 Cilt. İstanbul: Eser Neşriyat, 1979.
  42. Yıldız, Sakıp. “Bergamalı Cevdet Bey”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 20 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/bergamali-cevdet.
  43. Zerkeşî, Ebû Abdullah Bedreddin. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’an. thk. Mustafa Abdulkadir Ata. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2001.
  44. Zerzûr, M. Adnan. Ulûmü’l-Kur’an. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1991.
  45. Zürkânî, Muhammed Abdulazîm. Menâhilü’l-irfân fî ulûmi’l-Kur'ân. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2004.