KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / İlahiyat / 2026 / Sayı: 16

İMAM EŞ-ŞÂTIBÎ’NİN MEHÂRİC-İ HURÛF VE SIFATLARA YAKLAŞIMI İLE EL-CEZERİYYE METNİNİN MUKAYESE EDİLMESİ

A COMPARATIVE ANALYSIS OF IMAM AL-SHATIBI’S APPROACH TO ARTICULATION POINTS AND PHONETIC ATTRIBUTES WITH THE TEXT OF AL-JAZARIYYAH

Mehmet Ali Aydoğan(AYDIN ADNAN MENDERES ÜNİVERSİTESİ)0009-0007-8498-6098
Sayfa
131–157
Yayın Tarihi
2026-06-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu bağlamda söz konusu ihtilâflar, tecvid ilminin metodolojik zenginliğini ve ilmî derinliğini yansıtan tarihî birer tezahürdür.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Kur’an-ı Kerim’in nüzûlünden itibaren tahriften uzak kalmasında kitâbet ve şifahî gelenek içerisindeki tertîl disiplini belirleyici rol oynamıştır.
📊
Temel Bulgular & Veri:İmam eş-Şâtıbî’nin (ö. 590/1194) eş-Şâtıbiyye’si kırâat-ı seb‘a alanında temel kaynak kabul edilse de eserdeki “Mehâric-i Hurûf ve Sıfatlar” bölümü, eserin kırâat yönünün gölgesinde kalmış ve bütüncül bir çalışmaya tabi tutulmamıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Bu bağlamda söz konusu ihtilâflar, tecvid ilminin metodolojik zenginliğini ve ilmî derinliğini yansıtan tarihî birer tezahürdür.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Kırâat · Tecvid · eş-Şâtıbiyye

Özet

Kur’an-ı Kerim’in nüzûlünden itibaren tahriften uzak kalmasında kitâbet ve şifahî gelenek içerisindeki tertîl disiplini belirleyici rol oynamıştır. İslam eğitim geleneğinde hıfzı kolaylaştırmak amacıyla manzûm eserlerden geniş ölçüde yararlanılmış, bu durum tecvid ve kırâat ilminde de zengin bir literatür oluşturmuştur. İmam eş-Şâtıbî’nin (ö. 590/1194) eş-Şâtıbiyye’si kırâat-ı seb‘a alanında temel kaynak kabul edilse de eserdeki “Mehâric-i Hurûf ve Sıfatlar” bölümü, eserin kırâat yönünün gölgesinde kalmış ve bütüncül bir çalışmaya tabi tutulmamıştır. Özellikle İbnü’l-Cezerî (ö. 833/1429) sonrası gelişen literatür, eş-Şâtıbî’nin tecvid beyitlerinin ihmal edilmesine yol açmıştır. Bu çalışma, eş-Şâtıbiyye’deki mehâric-i hurûf ve sıfat konularını el-Cezeriyye metni ile mukayeseli olarak incelemeyi ve müelliflerin metodolojilerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Nitel araştırma yönteminin kullanıldığı çalışmada, kütüphane ve dijital platformlardaki temel kaynaklar ile şerhler taranarak analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda, her iki otoritenin harf mahrecleri ve sıfatları konusunda büyük ölçüde mutabık olduğu, ancak metodolojik ve ıstılâhî farklılıklar taşıdığı görülmüştür. eş-Şâtıbiyye akıcı ve ritmik nazım yapısıyla öne çıkarken, el-Cezeriyye daha sistematik ve öğretim merkezli bir yöntem benimsemiştir. Günümüz Kur’an öğretiminde İbnü’l-Cezerî merkezli yaklaşım hâkim olsa da eş-Şâtıbî’nin özgün katkılarının ortaya konulması literatürdeki boşluğu dolduracaktır. Bu bağlamda söz konusu ihtilâflar, tecvid ilminin metodolojik zenginliğini ve ilmî derinliğini yansıtan tarihî birer tezahürdür.

Abstract

The preservation of the Qur'an from alteration since its revelation has been determined by the maintenance of the tartil discipline within both written and oral traditions. In Islamic educational history, poetic treatises (manzumah) were widely utilized to facilitate memorization, fostering a rich literature in tajwid and qira'at. Although Imam al-Shatibi’s (d. 590/1194) al-Shatibiyyah is recognized as a foundational source in the seven recitations (qira'at al-sab'ah), its section on the articulation points and attributes of letters (makharij al-huruf wa-al-sifat) has been overshadowed by the work's prominence in qira'at and has lacked a holistic analysis. Notably, the dominant tajwid literature following Ibn al-Jazari (d. 833/1429) led to the neglect of al-Shatibi's verses on this subject. Using a qualitative research method, this study aims to conduct a comparative analysis of the makharij al-huruf and sifat topics in al-Shatibiyyah alongside Ibn al-Jazari's al-Jazariyyah, outlining their respective methodologies through a comprehensive review of primary sources and commentaries. The study concludes that while both authorities largely agree on the articulation and attributes of letters, they differ in methodological approaches and technical terminology. Al-Shatibiyyah stands out for its rhythmic structure, whereas al-Jazariyyah adopts a more systematic, pedagogy-centered approach. Given the prevalence of the Ibn al-Jazari-centered approach in contemporary Qur'anic instruction, evaluating al-Shatibi's unique contributions fills a significant scholarly gap, reflecting the methodological richness and intellectual depth of tajwid history.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Aydoğan, M. A. (2026). İMAM EŞ-ŞÂTIBÎ’NİN MEHÂRİC-İ HURÛF VE SIFATLARA YAKLAŞIMI İLE EL-CEZERİYYE METNİNİN MUKAYESE EDİLMESİ. İlahiyat, Sayı: 16, 131–157. https://doi.org/10.62188/ilahiyat.1894726

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (33)

  1. Akaslan, Yaşar. “Didaktik Manzûmeler Vasıtasıyla Tecvid Öğretimi”. Usul İslam Araştırmaları 34/34 (Ekim 2020), 255-285. https://doi.org/10.56361/usul.686530.
  2. Besse, Mahmûd Alî. Fethu’l-mecîd: Şerhu Kitâbi’l-‘amîd fî ‘ilmi’t-tecvid. thk. Muhammed es-Sâdık Kamhâvî. Kahire: Dâru’l-Akîde, 2004.
  3. Bişr, Kemal. ‘İlmü’l-asvât. Mısır: Dârü Ğarîb, 2000.
  4. Ebû Şâme, Abdurrahman b. İsmail b. İbrahim. İbrâzü’l-meʿânî min Hirzi’l-emânî. thk. İbrâhim ‘Atve ‘Avad. Kahire: Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1982.
  5. ed-Dabba‘, Ali Muhammed. İrşâdü’l-mürîd ilâ maksûdi’l-kasîd fi’l-kırâ’âti’s-seb‘. Mısır: Dârü’s-Sahâbe, 2006.
  6. el-Cureysî, Muhammed Ali Nasîr. Nihâyetü’l-kavli’l-mufîd fî ‘ilmi’t-tecvid. thk. Abdurraûf Saîd. Kahire: Mektebetü’s-Safâ, 1999.
  7. el-Kâdı, Abdulfettah b. Abdülganî. el-Vâfî fî şerhi’ş-Şâtıbiyye. Suriye: Dârü’l-Gavsânî, 2018.
  8. el-Kârî, Molla Ali. el-Minahu’l-fikriyye fî şerhi’l-Mukaddimeti’l-Cezeriyye, thk. Üsâme Atâyâ. Şam: Dârü’l-Gavsânî li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 2012.
  9. el-Kudat, Muhammed İsam Müflih. el-Vâzıh fî ahkâmi’t-tecvîd. rev. Ahmed Hâlid Şükrî ve Ahmed Hamad el-Kudat. Ürdün: Dâru’n-Nefâis, ts.
  10. el-Kurş, Cemâl b. İbrâhîm. Dirâsetü’l-mehâric ve’s-sıfât. Mısır: Mektebetü Tâlibi’l-‘İlm, 2012.
  11. er-Râzî, Zeynüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebî Bekr b. Abdilkâdir el-Hanefî. Muhtâru’s-Sıhah. thk. Yûsuf eş-Şeyh Muhammed. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘Asriyye - ed-Dârü’n-Nemûzeciyye, 1999.
  12. er-Ruaynî, Kâsım b. Fîrruh b. Halef eş-Şâtıbî. Hirzü’l-emânî ve vechü’t-tehânî fi’l-kırâ’âti’s-seb‘. thk. Muhammed Temîm ez-Zu‘bî. Suriye: Dârü’l-Gavsânî, 2010.
  13. es-Sehâvî, Alemüddîn Alî b. Muhammed. Fethu’l-vasîd fî şerhi’l-Kasîd (Şerhu’ş-Eş-Şâtıbiyye). thk. Ahmed Adnân ez-Zü‘bî. Kuveyt: Mektebetü Dâri’l-Beyân, 2002.
  14. es-Sehâvî, Ali b. Abdussamed el-Mısrî. el-Manzûmetü’s-Sehâviyye. Mısır: Mektebetü Evlâdi’ş-Şeyh li’t-Türâs, ts.
  15. Hamed, Ğânim Kaddûrî. ed-Dirâsâtü’s-savtiyye ‘inde ‘ulemâi’t-tecvid. ‘Ammân: Dâru ‘Ammâr, 2007.
  16. Husarî, Mahmûd Halîl. Ahkâmü kırâ’ati’l-Kur’âni’l-Kerîm. nşr. Muhammed Talha Bilâl Minyâr. Cidde: el-Mektebetü’l-Mekkiyye - Dâru’n-Neşri’l-İslâmiyye, 1996.
  17. İbnü’l-Cezerî, Şemseddin Ebü’l-Hayr Muhammed b. Muhammed b. Yûsuf. el-Mukaddimetü’l-Cezeriyye. thk. Eymen Rüşdi Süveyd. Medine: Dârü’l-Gavsânî, 2006.
  18. İbnü’l-Cezerî, Şemseddin Ebü’l-Hayr Muhammed b. Muhammed b. Yûsuf. et-Temhîd fî ‘ilmi’t-tecvid. thk. Ali Hüseyin el-Bevvâb. Riyad: Mektebetü’l-Ma‘ârif, 1405/1985.
  19. İbnü’l-Cezerî, Şemseddin Ebü’l-Hayr Muhammed b. Muhammed b. Yûsuf. en-Neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabba‘. Beyrut: Dârü'l-Kütübi’l-‘İlmiyye, ts.
  20. İbnü’l-Kâsıh, Ebü’l-Kâsım Alî b. Osmân. Sirâcü’l-karîi’l-mübtedî ve tezkiretü’l- mukrii’l-müntehî. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâ’. Mısır: Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1373/1954.
  21. Kehhâle, Ömer Rıza. Mu‘cemü’l-müellifîn: Terâcimü musannifî’l-kütübi’l-‘Arabiyye. Beyrut: Mektebetü’l-Müsennâ-Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî. ts.
  22. Ketabonline (Dijital İslâmî İlimler Kütüphanesi) “PDF: Abdülhâdî Abdullah Hamitû, el-İmâm Ebü’l-Kâsım eş-Şâtıbî: Dirâse ‘an kasîdetihi Hirzi’l-emânî fi’l-kırâ’ât”. Erişim 20 Ocak 2026. https://ketabonline.com/ar/books/54978
  23. Küçük, Cemil. “Kur’ân Harflerinin Sıfatları (Sıfat-ı Hurûf)”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/7 (Aralık2017), 63-77.
  24. Muhammed Kâdî, “ed-Dirâsâtü’s-Savtiyye ‘inde ‘Ulemâi’t-Tecvid ve ‘İlmi’l-Esvât: Mehâricü’l-Hurûf Nemûzecen”. Maaref Academic Review 17 (Kasım 2015).
  25. Mushafları İnceleme ve Kırâat Kurulu “PDF: Yaşar Kurt, Kur’ân Tilavetinde Mehâric-i Hurûf”. Erişim 19 Ocak 2026. https://share.google/4LbMPtHvIUoFGALfZ
  26. Sâçaklızâde, Muhammed b. Ebî Bekr el-Mar‘aşî. Cehdü’l-mukil. thk. Gânim Kaddûrî el-Hamed. ‘Ammân: Dâru’l-Ammâr, 2004.
  27. Sâçaklızâde, Muhammed b. Ebî Bekr el-Mar‘aşî. Tertîbü’l-‘ulûm. thk. Muhammed b. İsmâîl es-Seyyid Ahmed. Beyrut: Dâru’l-Besâiri’l-İslâmiyye, 1408/1988.
  28. Sâlim, Mahmûd. Fethu rabbi’l-beriyye şerhu Mükaddimeti’l-Cezeriyye. Dimeşk: Dârü’l-Gavsânî, 2007.
  29. Süleyman el-Cemzûrî, Tühfetü’l-atfâl. Mısır: Mektebetü Tâlibi’l-‘İlm, 2011
  30. Süveyd, Eymen Rüşdî. et-Tecvidü’l-musavver. Şam: Mektebetü’l-Gavsânî li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 2009.
  31. Şuʻle, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. Kenzü’l-meʻânî şerhu Hirzi’l-emânî. thk. Zekeriyyâ Umeyrât. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2001.
  32. Topuzoğlu, Tevfik Rüştü. “Urcûze” Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi, Erişim 23 Mart 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/recez
  33. Yeşildağ, Adem. Kur’ân-ı Kerîm Kırâatı Çerçevesinde Arap Harfleri Fonetiği. Ankara: İlahiyatyayın, 2022.