KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD) / 2025 / Sayı: 43

OSMANLI MAHKEMESİNDE ÜÇ HAK: KISAS, DİYET YA DA SULH

Retaliation, Blood-money or Settlement: Three Rights on offer in Ottoman Judicial Courts

Mustafa Demir(GAZİANTEP ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-1952-6235
Sayfa
101–122
Yayın Tarihi
2025-11-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Anahtar kelimeler: Kısas, diyet, sulh, muslihun, katil, merhem baha (melhem baha), siyaset cezası.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Şeriata göre kısas, maktulün varislerinin ya da kısas mümkün olan yaralamalarda mağdurun hakkı olarak görülmekte ve hak sahibinin tercihine kalmaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu makale Osmanlı toplumunda, 16. yüzyıldan itibaren Tanzimat dönemine kadar olan süreçte varislerin kısas, diyet ya da sulh arasındaki tercih hakkına dairdir.
💡
Sonuç & Katkı:Anahtar kelimeler: Kısas, diyet, sulh, muslihun, katil, merhem baha (melhem baha), siyaset cezası.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Kısas · diyet · sulh

Özet

Şeriata göre kısas, maktulün varislerinin ya da kısas mümkün olan yaralamalarda mağdurun hakkı olarak görülmekte ve hak sahibinin tercihine kalmaktadır. Kasıtlı katil vakalarında ve askeriye karşı olan saldırılarda devlet saldırganı kısasen siyaset etmektedir. Bu durumda maktulün varisinin diyet haricinde tercih hakkı yokmuş gibi görünmektedir. İslam hukuku varise, kısas haricinde bir bedel karşılığında sulh, diyet, ya da bilabedel sulh seçimleri de sunmaktadır. Osmanlı kadı sicillerinde görülen kısasın tercih edilmediği durumlarda varislerle yapılan diyet pazarlıkları, yüzyıllar boyu standart olmayan diyet bedeline işaret etmektedir. Muslihunun toplumsal gerginlikleri azaltmaktaki rolü yadsınamaz ise de söz konusu katil davaları olduğunda muslihunun eylemi fazlasıyla bireysel motivasyonlara dayanmaktadır. Bu makale Osmanlı toplumunda, 16. yüzyıldan itibaren Tanzimat dönemine kadar olan süreçte varislerin kısas, diyet ya da sulh arasındaki tercih hakkına dairdir. Anahtar kelimeler: Kısas, diyet, sulh, muslihun, katil, merhem baha (melhem baha), siyaset cezası.

Abstract

According to the Shari’ah, retaliation is considered as one of the three options within the rights of the heirs of the deceased or, in the case of injuries, the rights of the victim and is left within the discretion of the claimant. In cases of intentional homicide and attacks against the askeri class, the state unilaterally retaliates against the aggressor. In such cases, the heir of the victim was left only with the choice to claim blood-money. Islamic law offers the heir the choice of settlement for a price other than retaliation, that is the payment of blood money, or settlement without any price. In particular, as seen in Ottoman kadi registers the blood-money negotiations with the heirs, point out to a non-standardized system. While the role of the negotiators (muslihun) in alleviating social tensions is undeniable, in murder cases, it seems that their actions were very much based on individual motivations. This article based on court cases from the 16th century to the Tanzimat period, discusses the right of heirs to choose between retaliation, receiving blood-money or settlement without any monetary price. Keywords: Retaliation, blood-money, settlement, muslihun, murder, price of ointment (melhem baha), punishment siyaseten.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Demir, M. (2025). OSMANLI MAHKEMESİNDE ÜÇ HAK: KISAS, DİYET YA DA SULH. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), Sayı: 43, 101–122. https://doi.org/10.20427/turkiyat.1590820

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (75)

  1. İslami Araştırmalar Merkezi (İSAM) Kadı Sicilleri Arşivi
  2. İstanbul Kadı Sicilleri
  3. Balat Mahkemesi Şeriyye Sicili 18 (BAŞS 18)
  4. Beşiktaş Mahkemesi Şeriyye Sicili 2 (BŞS 2)
  5. Galata Mahkemesi Şeriyye Sicili 1 (GŞS 1)
  6. Rumeli Kazaskerliği ve Sadareti Şeriyye Sicili 1 (RKŞS 1)
  7. Yeniköy Mahkemesi Şeriyye Sicili 1 (YŞS 1)
  8. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Osmanlı Arşivi (BOA)
  9. Adliye (ADL) 76/ 4563
  10. Ayıntab Şeriyye Sicili (AŞS) 2
  11. Bab-ı Âli Evrak Odası (BEO) 19/1375; 581/43547
  12. Bab-ı Asafi (A.)
  13. Cevdet (C)
  14. Divan-ı Hümayun Mühimme Defterleri ( DVN.MHM.d ) 7; 22; 24; 31; 34; 35; 42; 46; 49; 61; 72
  15. Hatt-ı Hümayun (HAT) 15/ 584
  16. İradeleri (i) 44/55; 46/213; 53/79
  17. Mabeyn-i Hümayun Evrakı (MB)
  18. Meclis-i Vala Evrakı (MKT.MVL) 100/80
  19. Meşihat (MŞHT)
  20. Sadaret (A.)
  21. Topkapı Saray Müzesi Arşivi (TS.MA) e. 530/ 54; 1049/41; 1051/30; 1075/20; 1288/64
  22. Basılı Arşiv Malzemesi
  23. Kuran, T. (Ed.). (2010). Mahkeme Kayıtları Işığında 17. Yüzyıl İstanbul’unda Sosyo-Ekonomik Yaşam (C. 3) (N. B. Kavaklı Birdal ve M. S. Birdal, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
  24. Yılmaz, C. (Ed.). (2008). İstanbul Kadı Sicilleri Üsküdar Mahkemesi 1 Numaralı Sicil (H.919-927 / M. 1513-1521) (C. 1) (B. Aydın ve E. Tak, Çev.). İSAM.
  25. Yılmaz, C. (Ed.). (2011). İstanbul Kadı Sicilleri Rumeli sadareti Mahkemesi 56 Numaralı Sicil (H. 1042-1043/M. 1633) (F. Recep, S. Atay ve M. Akman, Çev.). İstanbul: İSAM.
  26. Yılmaz, C. (Ed.).(2019a). İstanbul Kadı Sicilleri İstanbul Mahkemesi 10 Numaralı Sicil (H. 1072-1073 / M. 1661- 1663) (C. 51) (Y. Karaca ve M. Akman, Çev.). İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş Yayınları.
  27. Yılmaz, C. (Ed.). (2019b). İstanbul Kadı Sicilleri İstanbul Mahkemesi 22 Numaralı Sicil (H. 1107-1108 / M. 1695- 1697) (C. 57) (A. Coşkun ve M. Akman, Çev.). İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş Yayınları.
  28. Yılmaz, C. (Ed.). (2019c). İstanbul Kadı Sicilleri Bab Mahkemesi 150 Numaralı Sicil (H. 1143-1144 / M. 1730-1732) (C. 65) (A. Çoskun ve A. Sivridağ, Çev.). İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş Yayınları.
  29. Yılmaz, C. (Ed.). (2019d). İstanbul Kadı Sicilleri Bab Mahkemesi 11 Numaralı Sicil (H. 1081 / M. 1670-1671) (C. 53) (S. Kahriman, M. Yıldıztaş ve M. Akman, Çev.). İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş Yayınları.
  30. Yılmaz, C. (Ed.). (2019e). İstanbul Kadı Sicilleri Rumeli Sadâreti Mahkemesi 106 Numaralı Sicil (H. 1067-1069 / M. 1656-1658 (C. 50) (Y. Karaca, M. Yılmaz ve M. Akman, Çev.). İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş Yayınları.
  31. Yılmaz, C. ve Yılmaz, N. (Ed.). (2006). Osmanlılarda Sağlık (C. 2). İstanbul: Biofarma.
  32. Basılı Kaynak Eserler
  33. Barkan, Ö. L. (1966). Edirne Askeri Kassamı’na Ait Tereke Defteri (1545-1659). Belgeler, III(5-6), 1-479.
  34. Bilmen, Ö. N. (ty.). Hukuku İslâmiye ve Istılahat-ı Fıkhiye Kamusu (C. 3). Konya: Enes Sarmaşık Yayınevi.
  35. İbrahim-i Halebi. (ty.). Mülteka El-Ebhur (M. Uysal, Çev.). İstanbul: Çelik Yayınevi.
  36. Molla Hüsrev. (1980). Düreru’l- Hukkâm fi Şerhi Gureru’l-Ahkâm (883 H./ 1477 M.) (A. Erkan, Çev.). İstanbul: Eser Neşriyat.
  37. Selânikî Mustafa Efendi. (1999). Tarih-i Selânikî (971-1003 /1563-1595 ) (C. 1-2) (M. İpşirli, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  38. Araştırma İnceleme Eserler
  39. Abacı, Z. D. (2006). Bir Sorun Çözme Yöntemi Olarak Sulh: 18. Yüzyıl Bursa Kadı Sicillerinden Örnekler ve Düşündürdükleri. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 20(20), 105-115.
  40. Arıkan, M. (2024). Şer’iyye Sicilleri’ne Göre Ayntâb’da Kölelik (1531-1700) (Dokotra Tezi). Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. Gaziantep.
  41. Avcı, M. (2004). Osmanlı Hukukunda Suçlar ve Cezalar. İstanbul: Gökkubbe.
  42. Avcı, M. (2017). Osmanlı Ceza Muhakemesinde Sulh (Uzlaştırma). Selcuk Universitesi Hukuk Fakultesi Dergisi, 25(1), 11-71. Doi: https://doi.org/10.15337/suhfd.322392
  43. Aydın, M. Â. (2020). Osmanlı Hukuku Devlet-i Aliyye’nin Temeli. İstanbul: İSAM.
  44. Aydın, M. A. ve Hamidullah, M. (2002). Köle. İslam Ansiklopedisi içinde (C. 26, ss. 237-246). TDV.
  45. Bardakoğlu, A. (1994). Diyet. İslam Ansiklopedisi içinde (C. 9, ss. 473-479). TDV.
  46. Belk, A. (2021). 10 Numaralı Gaziantep Şer’iyye Sicilinin Transkripsiyon ve Değerlendirmesi (H.1012-1014/M.1603- 1605) (S. 3-101) (Yüksek Lisans Tezi). Kilis 7 Aralık Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Kilis.
  47. Dağcı, Ş. (2002). Kısas. İA içinde (C. 25, ss. 488-495). TDV.
  48. Demir, M. (2016). 16. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nde Suç ve Suçlular; İstanbul Örneği (Doktora Tezi). Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. Ankara.
  49. Ebu Zehra, M. (1994). İslam Hukukunda Suç ve Ceza (İbrahim Tüfekçi, Çev.). İstanbul: Kitabevi.
  50. Furseth, I. ve Repstad, P. (2011). Din Sosyolojisine Giriş, Klasik ve Çağdaş Kuramlar (İ. Çapcıoğlu ve H. Aydınalp, Çev.). Ankara: Birleşik.
  51. Hallaq, W. B. (2022). İslâm Hukukuna Giriş (5. bs) (N. Kızılkaya, Çev.). İstanbul: Pınar.
  52. Heyd, U. (1973). Studies in Old Ottoman Criminal Law (V. L. Ménage, Ed.). Clarendon Press.
  53. Imber, C. (2004). Şeriattan Kanuna, Ebussuud ve Osmanlı’da İslami Hukuk (M. Bedir, Çev.). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
  54. İpşirli, M. (1981). XVI. Asrın İkinci Yarısında Kürek Cezası ile İlgili Hükümler. İÜEFTED, 12, 203-248.
  55. Jennings, R. C. (1978). Kadi, Court, and Legal Procedure in 17th C. Ottoman Kayseri: The Kadi and the Legal System. Studia Islamica, 48, 133-172. Doi: https://doi.org/10.2307/1595357
  56. Karamuk, G. (2005). Devşirmelerin Hukuki Durumları Üzerine. M. Öz ve O. Özel (Ed.), Söğütten İstanbul’a, Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu Üzerine Tartışmalar içinde (ss. 555-572). Ankara: İmge Kitabevi.
  57. Kermeli, E. (2019). Law and Justice in an Ottoman Aegean island. Journal of Turkish Studies, 52, 45-67.
  58. Kermeli, E. (2021). Osmanisches Reich. W. Decock (Ed.), Konfliktlösung in der Frühen Neuzeit içinde (ss. 493- 511). Springer Berlin Heidelberg. Doi: https://doi.org/10.1007/978-3-662-56102-7_40
  59. Kıvrım, İ. (2005). XVII. Yüzyılda Konya ve Ayıntab Şehirlerinde Gündelik Hayat (1670-1680) (Doktora Tezi). Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. Konya.
  60. Kıvrım, İ. (2009). Osmanlı Mahallesinde Gündelik Hayat (17. Yüzyılda Gaziantep Örneği). Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(1), 231-255.
  61. Koç, Y. (1997). La fixation par écrit des lois ottomanes et le rôle des codes de lois. Etude accompagnée de l’édition du manuscrit de Munich: Tur 111 ( XV’é-XVI’é siecles) (Doktora Tezi). Université de Paris I, Pantheon- Sorbonne.
  62. Koç, Y. (2013). Klasik Dönem Osmanlı Kanunnamelerinde Halk Algısı ve Tasnifi. Milli Folklor, 98, 32-45.
  63. Mercimek, Y., Dönmez, D. ve Kızıltaş, E. C. (2024). 124-B Numaralı Ayıntab Şer’iyye (Kadı) Sicili (H. 1182-1183 / M. 1768-1770) Transkripsiyon ve Dizin. Ankara: Akademisyen Yayınevi.
  64. Othman, A. (2005). And Sulh is Best: Amicable Settlement and Dispute Resolution in Islamic Law (Doktora Tezi). Harvard University. https://www.proquest.com/docview/305007569/abstract/BE3205FB3B8A4E7FPQ/4
  65. Othman, A. (2007). “And Amicable Settlement Is Best”: Ṣulḥ and Dispute Resolution in Islamic Law. Arab Law Quarterly, 21(1), 64-90.
  66. Özharat, S. Z. (2014). 17. Yüzyılın İkinci Yarısında Ayntab Şehrinde İşlenen Suçlar ve Cezaları the Crime and Punishment in the Second Half of the 17th Century in the City of Aintab. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 13(3), 671-691.
  67. Pamuk, Ş. (2002). Kuruş. İslam Ansiklopedisi içinde (C. 26, ss. 458-459). Türkiye Diyanet Vakfı.
  68. Pamuk, Ş. (2003). Osmanlı İmparatorluğu’nda Paranın Tarihi (3. bs.). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
  69. Peirce, L. P. (2005). Ahlak Oyunları: 1540-1541 Osmanlı’da Ayntab Mahkemesi ve Toplumsal Cinsiyet (Ü. Tansel, Çev.). İstanbul: Tarih Vakfı.
  70. Peters, R. (2005). Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-first Century. Cambridge University Press. https://www.google.com/books? hl=tr&lr=&id=Im95I7FjrvwC&oi=fnd&pg=PR7&dq=rudolph+peters&ots=VdWTK2kzlF&sig=XxVakw5WOc_lqz- RAZVMipYorPQ
  71. Sarı, F. (2019). 1599 Numaralı Rodoscuk Şer’iyye Sicilinin Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi (Yüksek Lisans Tezi). Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. Sakarya.
  72. Tak, E. (2019). XVI-XVII. Yüzyıl Üsküdar Şer’iyye Sicilleri: Diplomatik Bilimi Bakımından Bir İnceleme. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  73. Taş, H. (2008). An Alternative Sphere of Dispute Resolution: ‘Musālaha’in Ottoman Legal Practice. Bulgarian Historical Review, XXXVI(3-4).
  74. Tüfekçi, İ. (2013). İslam Hukukuna Göre Gebeliğin Sonlandırılması. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, 45(45), 111-154.
  75. Yıldırım, F. (2023). XVII. Yüzyılda Ayıntab’da Asayiş Olayları. Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. Gaziantep.