KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD) / 2025 / Sayı: 43

SAFEVÎ ORDUSUNDA BİR MELİKE: HAYRÜNNİSA BEGÜM’ÜN ASKERÎ VE SİYASÎ FAALİYETLERİ (1577-1579)

A Queen in the Safavid Army: The Military and Political Activities of Khayr al-Nisa Begum (1577-1579)

Onur Yıldız0000-0001-7337-743X
Sayfa
59–79
Yayın Tarihi
2025-11-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bunun yanında, Hayrünnisa Begüm’ün devrin bir diğer kudretli kadını olan Şah Tahmasb’ın kızı Perihan Hanım ile mücadelesi ve zaferi, birincil kaynaklar ve araştırma eserlerinden faydalanarak ortaya konulacaktır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Safevî Şahı Muhammed Hudabende’nin (1578-1587) eşi Mehd-i Ulyâ lakaplı Hayrünnisa Begüm, bir hükümdar eşinin siyasi faaliyetlere katılımı açısından sadece Safevî İran’ında değil İslâm tarihinde de seçkin bir konuma sahiptir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Onun hayatı, bir melikenin siyasi ve askerî faaliyetlerinin yanında, 1578-1590 Osmanlı-Safevî Savaşı arifesinde İran’ın içinde bulunduğu buhran konusunda kapsamlı veri sunmaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Bunun yanında, Hayrünnisa Begüm’ün devrin bir diğer kudretli kadını olan Şah Tahmasb’ın kızı Perihan Hanım ile mücadelesi ve zaferi, birincil kaynaklar ve araştırma eserlerinden faydalanarak ortaya konulacaktır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Safevî Devleti · Mehd-i Ulyâ · Hayrünnisa Begüm

Özet

Safevî Şahı Muhammed Hudabende’nin (1578-1587) eşi Mehd-i Ulyâ lakaplı Hayrünnisa Begüm, bir hükümdar eşinin siyasi faaliyetlere katılımı açısından sadece Safevî İran’ında değil İslâm tarihinde de seçkin bir konuma sahiptir. Bu sebeple Safevî kaynakları onu Sebe melikesi Belkıs’a benzeterek “Nevvâb-ı Belkıs” şeklinde isimlendirmiştir. Onun hayatı, bir melikenin siyasi ve askerî faaliyetlerinin yanında, 1578-1590 Osmanlı-Safevî Savaşı arifesinde İran’ın içinde bulunduğu buhran konusunda kapsamlı veri sunmaktadır. Diğer taraftan, Hayrünnisa Begüm’ün söz konusu savaşın ilk evresinde Safevî ordusunun idaresini üstlenmesi ise dikkate değer bir diğer konudur. Bu çalışmada, Hayrünnisa Begüm’ün Safevî sarayına girişine sebep olan aile içi çatışmalar, oğullarını Kızılbaşlardan koruma ve akrabalarından babasının intikamını alma yolunda yürüttüğü askerî ve siyasi faaliyetler incelenecektir. Bunun yanında, Hayrünnisa Begüm’ün devrin bir diğer kudretli kadını olan Şah Tahmasb’ın kızı Perihan Hanım ile mücadelesi ve zaferi, birincil kaynaklar ve araştırma eserlerinden faydalanarak ortaya konulacaktır.

Abstract

Wife of the Safavid Shah Muhammad Khudabende (1578-1587) Khayr al-Nisa Begum, titled as Mahd-i Ulya, has a distinguished position not only in Safavid Iran but also in Islamic history, especially with regard to her participation in politics. Hence, Safavid histories compared her to Bilqis, the Queen of Sheba, and called her “Nawwâb-ı Bilqīs”. As Khayr al-Nisa Begum took charge of the Safavid army in the first phase of the Ottoman-Safavid war of 1578-1590, her life presents interesting insights on the political and military activities of a queen (malika). This paper examines the intra-family conflicts that led to Khayr al-Nisa Begum's entry into the Safavid court and her military and political activities to protect her sons from the Qizilbash and to avenge her father’s death from her relatives as well as her struggle with another powerful woman of the period, Pari Khan Khanum, the daughter of Shah Tahmasp.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Yıldız, O. (2025). SAFEVÎ ORDUSUNDA BİR MELİKE: HAYRÜNNİSA BEGÜM’ÜN ASKERÎ VE SİYASÎ FAALİYETLERİ (1577-1579). Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), Sayı: 43, 59–79. https://doi.org/10.20427/turkiyat.1572672

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (43)

  1. Anonim. (1350). Tarîh-i Âlem Ârâ-yı Safevî (Ş. Yedullah, Haz.). Tahran: İntişarât-i Bunyad-i Ferheng-i İran.
  2. Aydoğmuşoğlu, C. (2016). Şah II. İsmail (1576-1577) Devri Siyasî ve Dinî Hâdiseleri. The Journal of Academic Social Science Studies (48), 59-67.
  3. Aydoğmuşoğlu, C. (2018). Safevîye Tarikatı. Ankara: Tün Yayınları.
  4. Bakıhanov, A. A. (2001). Gülistan-ı İrem. Bakü.
  5. Barbaro, J. (2009). Anadolu'ya ve İran'a Seyahat (E. Afyoncu, Haz.) (T. Gündüz, Çev.). İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
  6. Bayat, O. B. (1338). Don Juan-i İranî (M. Receb Niya, Çev.). Tahran: Neşr ve Tercüme-i Kitab.
  7. Busse, H. (1367). Pejûheşi der Teşkilatı Divân-i İslâmi (G. Verhıram, Çev.). Tahran: Müessese-i Mutalaatı ve Tahkikat-i Ferhengî.
  8. Celaleddin, M. (1366). Ruznâme-i Molla Celal (S. Vahidniya, Haz.). Tahran: İntişârât-ı Vahid.
  9. Conâbedî, M. B. (1378). Ravzatü’s Safeviye (T. Gulâm Mirza, Haz.). Tahran: Şirket-i İntişârât-ı İlmî ve Ferhengî.
  10. Contarini, A. ve Zeno, C. (2016). Doğu'da Venedik Elçileri: Caterino Zeno ve Ambrogio Contarini'nin Seyahatnameleri (T. Gündüz, Haz. ve Çev.). İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
  11. Dağlar, M. (2018, Bahar). Safevi Devleti’nde Şah II. İsmail ve Muhammed Hudabende Dönemlerinde Kızılbaş Hakimiyeti (1574-1587). Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, (3), 50-64.
  12. Dehhuda, A. E. (1377). Lügat-Nâme-yi Dehhuda. Mehd-i Ulyâ. Müessese-yi Çap ve İntişarât-i- Daneşgah-i Tahran.
  13. Della Valle, P. (1348). Sefernâmeyi Pietro Della Valle. (Ş. Şuaeddin, Haz.) Tahran.
  14. Efendi, M. A. (1401). Riyâzü’l-ulemâ ve hiyâzü’l-fuzalâ (Cilt 6). (e.-H. Seyyid Ahmed, Haz.) Kum: Mektebetü Âyetullah el-Mar’aşî.
  15. Eravcı, H. M. (2023). The role of the Crimean Tatars in the Ottoman-Safavi Wars. Selçuk Türkiyat, (57), 21-36.
  16. Esterâbâdî, S. H. i. (1366). Târih-i Sultânî (Ez Şeyh Safi tâ Şah Safi) (İ. İşrâki, Haz.). Tahran: İntişârât-ı İlmî.
  17. Felsefi, N. (1375). Zendegâni-yi Şah Abbas-ı Evvel (C. I-III). Tahran: İntişarât-ı İlmî.
  18. Fesai, M. H. (1378). Farsnâme-i Nasıri (C. I). Tahran: Müessese-i İntişarat-ı Emir Kebir.
  19. Gholsorkhi, S. (1995). Pari Khan Khanum: A Masterful Safavid Princess. Iranian Studies, 28(3/4), 143-156.
  20. Gilânî, M. A. (1349). Tarih-i Gilân (M. Setude, Haz.). Tahran: Bunyâd-i Ferheng-i İran.
  21. Gilânî, M. Ş. (1352). Tarih-i Mâzenderân (M. Sütûde, Haz.). Tahran: Bünyâd-i Ferhengi İran.
  22. Gündüz, T. (2013). Şah İsmail’in eşi Taçlı Begüm. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (51), 223- 233.
  23. Handmîr, G. b. (1954). Habîbü’s-siyer fî ahbârî efrâdi’l-beşer (C. IV) (D. Muhammed, Haz.). Tahran: İntişârât-ı Hayyâm.
  24. Hicâzî, B. (2002). Za'ifeh: Berresî-yi Câygâh-i Zen-i İrânî der 'Asr-i Safevî. Tahran: Kasidesera.
  25. Hınz, W. (1362). Teşkil-i Devlet-i Milli der İrân (K. Cihandari, Çev.). Tahran: Harezmi.
  26. Hinz, W. (1371). Şah İsmail-i Dovvom-i Safevî. Tahran: İlmî ve Ferheng.
  27. Hüseynî, H. b. (1379). Târîh-i Îlçî-yi Nizâmşâh (N. Muhammed Rızâ ve K. Hanedâ, Haz.). Tahran: Encümen-i Âsâr ve Mefâhir-i Ferhengî.
  28. Karadağ Çınar, G. (2011). Safevi Devleti’nin Güçlü Melikesi Hayrunnisa Begüm. Türkiyat Mecmuası, 21(2), 87-104.
  29. Kumî, K. A. (1359). Hülasatü't-Tevârih (İ. İhsan, Haz.). Tahran: Dânişgâh-i Tahran.
  30. Mar’aşî, S. Z. (1368). Tarih-i Taberistan Rûyân ve Mâzenderân (M. H. Tesbîhî, Haz.). Tahran.
  31. Musalı, N. (2016). Şah İsmail’in Annesi Alemşah Begüm: Efsaneler ve Gerçekler. Journal of Alevism- Bektashism Studies, (13), 35-59.
  32. Natanzî, M. b. (1373). Nekâvetü’l-Âsâr fî Zikri’l-Ahyâr (İ. İhsan, Haz.). Tahran: İntişarat-ı İlmi ve Ferhengi.
  33. Nəcəfli, T. (2019, Haziran). Kahkaha Kalesi’nin 20 Yıllık Mahpusu: İsmail Mirza Safevi. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 6(2), 495-518.
  34. Nevai, A. (1366). İran ve Cihan: Ez Moğol ta Kaçariye. Tahran: Müessese-i Neşr-i Hüma.
  35. Recebî, M. H. (1375). Meşâhir-i Zenâni İrânî ve Parsigûy: Ez Ağaz tâ Meşrute. Tahran: Suruş ve Muavenet-i Ferhengi Vezaret-i Erşad.
  36. Rumlu, H. B. (1387). Ahsenü't Tevârîh (A. Nevâi, Haz.). Tahran: İntişârât-ı Esâtîr.
  37. Sefernâme-i Venizîyan der İran (Şeş Sefernâme). (1349). (M. İ. Emirî, Çev.). Tahran: İntişatrat-i Harezmi.
  38. Şamlu, V. b. (1371). Kısasu’l-Hâkânî. (N. Seyyid Hasan Sadat, Neş.) Tahran: Vezâret-i Ferheng ve İrşad-i İslâmi.
  39. Şirazî, A. B. (1369). Tekmiletu'l-Ahbâr: Tarih-i Safevîyye ez Ağaz ta 978 Hicri-Kameri. (N. Abdülhüseyin, Haz.) Tahran.
  40. Şucai, A. (1384). Zen, Siyâset ve Hasemserâ der Asr-i Safeviyye. Tahran: İntişarât-i Omid Mehr.
  41. Taherî, E. (1354). Tarih-i Siyasi ve İçtimai-yi İran ez Merge Timur ta Merge Şah Abbas. Tahran: Şirket-i Seham-i Kitabhâ-yi Cibi.
  42. Türkmen, İ. B. (1387). Tarih-i Âlem Ara-yı Abbasi (İ. Avşar, Haz.). Tahran: Emir Kebir.
  43. Yıldız, O. (2018). Safevîler Döneminde Kadın (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara: Hacettepe Üniversitesi.