Dergiler / Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi / 2026 / Sayı: 1 Özel Sayı

18. Yüzyılın Başlarında Trabzon’da Kadınların Mahkemede Hak Arama Süreçlerine Dair Bazı Değerlendirmeler

Some Assessments on Women's Justice Seeking Process in Court in Trabzon at The End of The 18th Century

Fatih Çiçek(ERZİNCAN BİNALİ YILDIRIM ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-9749-4830
Sayfa
—
Yayın Tarihi
2026-07-06
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu yöntemle kadınların mahkemeye hangi gerekçelerle başvurdukları, haklarını hangi yollarla takip ettikleri ve mahkeme sürecinde hangi hukukî sıfatlarla yer aldıkları tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, 18. yüzyılın başlarında Trabzon’da kadınların mahkemeye başvuru nedenlerini şer’iye sicilleri üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Çalışmada Trabzon şer’iye sicillerinde yer alan bazı kayıtlar tasnif edilmiş, belge merkezli ve nitel bir değerlendirme yöntemi benimsenmiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Bu yöntemle kadınların mahkemeye hangi gerekçelerle başvurdukları, haklarını hangi yollarla takip ettikleri ve mahkeme sürecinde hangi hukukî sıfatlarla yer aldıkları tespit edilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Kadın · Trabzon · 18. Yüzyıl

Özet

Bu çalışma, 18. yüzyılın başlarında Trabzon’da kadınların mahkemeye başvuru nedenlerini şer’iye sicilleri üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, kadınların aile hukuku, ekonomik ilişkiler, miras ve tereke meseleleri, ceza hukuku kapsamındaki ihlaller ile mahkeme usulü ve temsil alanlarındaki görünürlüğünü kapsamaktadır. Çalışmada Trabzon şer’iye sicillerinde yer alan bazı kayıtlar tasnif edilmiş, belge merkezli ve nitel bir değerlendirme yöntemi benimsenmiştir. Bu yöntemle kadınların mahkemeye hangi gerekçelerle başvurdukları, haklarını hangi yollarla takip ettikleri ve mahkeme sürecinde hangi hukukî sıfatlarla yer aldıkları tespit edilmiştir. İncelenen kayıtlar, kadınların boşanma, nafaka, mehir, nesep, alacak, mülkiyet, miras payı, darp, taciz ve temsil gibi konularda mahkemeye müracaat ettiklerini göstermektedir. Bulgular, kadınların mahkeme karşısında edilgen olmadıklarını; talepte bulunan, itiraz eden, delil sunan ve vekil tayin edebilen hukukî şahsiyetler olarak görünür olduklarını ortaya koymaktadır. Bu çerçevede mahkeme, kadınların gündelik hayatta karşılaştıkları sorunları hukukî zemine taşıdıkları önemli bir kurum olarak öne çıkmaktadır. Bu yönüyle bu çalışma, Trabzon örneği üzerinden Osmanlı kadın tarihine yerel, belge merkezli ve yorumlayıcı bir katkı sunmayı amaçlamıştır.

Abstract

This study aims to examine the reasons why women applied to the court in Trabzon in the early eighteenth century through the sharia court registers. The research covers women’s visibility in the fields of family law, economic relations, inheritance and estate matters, violations within the scope of criminal law, court procedure, and representation. In the study, selected records from the Trabzon sharia court registers were classified, and a document-based qualitative evaluation method was adopted. Through this method, the study identified why women applied to the court, through which means they pursued their rights, and under which legal identities they appeared during the judicial process. The examined records show that women applied to the court on matters such as divorce, maintenance, dower, lineage, debt claims, property ownership, inheritance shares, assault, harassment, and representation. The findings reveal that women were not passive before the court; rather, they appeared as legal subjects who could make claims, raise objections, present evidence, and appoint representatives. In this context, the court emerges as an important institution through which women brought the problems they encountered in daily life onto a legal ground. In this respect, this study aims to offer a local, document-based, and interpretive contribution to Ottoman women’s history through the case of Trabzon.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Çiçek, F. (2026). 18. Yüzyılın Başlarında Trabzon’da Kadınların Mahkemede Hak Arama Süreçlerine Dair Bazı Değerlendirmeler. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı: 1 Özel Sayı. https://doi.org/10.46790/erzisosbil.1939542

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (35)

  1. Arşiv Kaynakları
  2. Trabzon Şer’iye Sicilleri (TSŞ)
  3. TŞS1867, TŞS1868, TŞS1869, TŞS1870, TŞS1871, TŞS1872, TŞS1873, TŞS1874, TŞS1878, TŞS1880, TŞS1883, TŞS1886, TŞS1889, TŞS1892, TŞS1898, TŞS1901.
  4. Araştırma Eserler
  5. ACAR, H. İ. (2000). “İddet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, 21, 466-471, İstanbul.
  6. AÇIK, T. (2007). Şer‘iye Sicillerine Göre Trabzon’da Mülk Satışları 1160-1170/1747-1757, Yüksek Lisans Tezi, KTÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Trabzon.
  7. AÇIK, T. (2015). “Toplumsal Cinsiyet Bağlamında Osmanlı Hukukunda Kadından Eşkıya Olup Olamayacağına Dair Bir Tartışma: Havva Hatun Örneği”, Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 1, 1, 35-94.
  8. AKGÜNDÜZ, A. (1988). Şer’iye Sicilleri I-II, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul.
  9. AKGÜNDÜZ, A. (2006). Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukukî Tahlilleri, Osmanlı Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul.
  10. AKTAN, H. (2020). "Miras", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 30, 143-145, TDV Yayınları, İstanbul.
  11. AKYÜZ, J. (2007). “Osmanlı Kadınlarının Hukuksal Haklarını Kullanımı Hakkında Bazı Değerlendirmeler”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları, 6, 75-91.
  12. ATAR, F. (1979). İslâm Adliye Teşkilâtı Ortaya Çıkışı ve İşleyişi, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara.
  13. AYDIN, M. A. (2003). “Mehir”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, 28, 389-391, Ankara.
  14. BİLGİLİ, İ. (2018). Osmanlı Tanzimat Dönemi İslâm Miras Hukuku, Tekin Kitabevi, Konya.
  15. BİLMEN, Ö. N. (2013). Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılahât-ı Fıkhiyye Kâmûsu, Özensar Neşriyat, 1-8, İstanbul.
  16. ÇAKIR, İ. E. (2014). “Zimmi Kadınlar Kadı Mahkemesinde: Sofya XVII. Yüzyıl”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları, 21, 41-66.
  17. ÇAKIR, İ. E. (2022). “Osmanlı Devleti’nde Müslüman Kadınların Mahkemeyi Kullanmaları Üzerine Bazı Bilgiler: XVII. Yüzyıl Sofya”, Tarih ve Tarihçi, 1, 1, 53-72.
  18. DÜZBAKAR, Ö. (2016). “17. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nde Kadınların Ekonomik Alandaki Faaliyetlerine Yönelik Olarak Bursa Şer’iyye Sicillerine Yansıyan Örnekler”, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 30, 93-108.
  19. ERBAY, C. (2006). “Nafaka”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 32, 282-285, İstanbul.
  20. FAROQHİ, S. (2000). “18. Yüzyıl Anadolu Kırsalında Suç, Kadınlar ve Servet”, Modernleşmenin Eşiğinde Osmanlı Kadınları, Editör Madeline C. Zilfi, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, s. 8-27, İstanbul.
  21. GERBER, H. (1980). (1980). “Social and Economic Position of Women in an Ottoman City, Bursa 1600-1700”, International Journal of Middle East Studies, XII-3, 231-244.
  22. GÜLDÜ, Ö., KART, M. E. (2009). Toplumsal Cinsiyet Rolleri ve Siyasal Tutumlar: Sosyal Psikolojik Bir Değerlendirme, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 64, 03, 97-116.
  23. GÜRHAN, V. (2017). “18. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Kadın ve Hukuk: Amid Mahkemesi’nde Kadınların Hak Arama Süreçlerine Dair Bazı Değerlendirmeler”, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6, 3, 1644-1664.
  24. JENNİNGS, R. C., (1978). “Zimmis (Non Muslims) in Early 17th Century Ottoman Judicial Records: The Sharia Court of Anatolian Kayseri”, Journal of the Economic and Social History of the Orient, XXI-3, 225-293.
  25. JENNİNGS, R. C., (1980). “The Legal Position of Women in Kayseri, A Large Ottoman City, 1590-1630”, International Journal of Women’s Studies, 3, 559-582.
  26. KAVAKLI, K. S. (2019). Osmanlı’da Mahkeme ve Kadın: Mahkemede Kadınların Taraf Olduğu Konular (1732-1733). İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 8, 3, 1788-1812.
  27. KOÇAK, Z. (2022). Osmanlı Toplumunda Müslüman Kadınların Kadı Mahkemelerini Kullanma Pratiği: Vidin Örneği (1700-1750), XVIII. Türk Tarih Kongresi, Ankara.
  28. KUR’AN-I KERİM
  29. MAYDAER, S. (2006). “Osmanlı Klâsik Döneminde Kadınların Servet Edinme Yolları (Bursa Örneği)”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/2, 1, 30-46.
  30. ORTAYLI, İ. (1980). “Anadolu’da XVI. Yüzyılda Evlilik İlişkileri Üzerine Bazı Gözlemler”. Osmanlı Araştırmaları, 1, 1, 33-40.
  31. ÖZDEMİR, R. (2022). “İslâm Hukukuna Göre Kadının Malî Hakları”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 29, 92-119.
  32. TOSUN, M. (2005). Şeriye Sicillerine Göre Trabzon’da Mülk Satışları 1148-1735/1153-1741, Yüksek Lisans Tezi, KTÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış, Trabzon.
  33. UĞUR, Y. (2010). “Şer’iye Sicilleri”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, 39, 8-11, İstanbul.
  34. ÜRHAN, V. (2017). “18. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Kadın ve Hukuk: Amid Mahkemesi’nde Kadınların Hak Arama Süreçlerine Dair Bazı Değerlendirmeler”, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6, 3, 1644-1664.
  35. ZARİNEBAF, S. F. (2000). “Osmanlı Kadınları ve 18. Yüzyılda Adalet Arama Geleneği”, Modernleşmenin Eşiğinde Osmanlı Kadınları, Editör Madeline C. Zilfi, 250-260, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul.