Dergiler / Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi / 2026 / Sayı: 18/2

YAHUDİ VE İSLAM GELENEĞİNDE LİLİTH: DİŞİL ŞEYTANİ VARLIĞIN TEOLOJİK ARKA PLANI

Lilith in Jewish and Islamic Tradition: The Theological Background of a Feminine Demonic Entity

Fevziye Eker(ORDU ÜNİVERSİTESİ, FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESİ)0000-0001-5891-0793
Sayfa
—
Yayın Tarihi
2026-01-09
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Lilith’in başkaldıran ve denetim altına alınamayan kadın imgesi olarak şekillenirken; İslâm geleneğindeki benzer figürlerin daha çok sınır ihlali, cinsel tehlike ve ifsat kavramlarıyla ilişkilendirildiği tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Çalışmada Yahudi apokrif metinlerinde yer alan Lilith iblisi ile İslâm geleneğindeki dişi iblis temsilleri karşılaştırmalı teolojik yaklaşımla incelenerek sunulacaktır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Araştırmanın amacı, dişi iblis olgusunun iki farklı dini inanç ve gelenekte nasıl şekillendiğini, hangi metin ve anlam bağlamlarında yer aldığını Lilith iblisi üzerinden ortaya koymaktır.
💡
Sonuç & Katkı:Lilith’in başkaldıran ve denetim altına alınamayan kadın imgesi olarak şekillenirken; İslâm geleneğindeki benzer figürlerin daha çok sınır ihlali, cinsel tehlike ve ifsat kavramlarıyla ilişkilendirildiği tespit edilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Lilith · Yahudi Apokrifası · İslam Demonolojisi

Özet

Çalışmada Yahudi apokrif metinlerinde yer alan Lilith iblisi ile İslâm geleneğindeki dişi iblis temsilleri karşılaştırmalı teolojik yaklaşımla incelenerek sunulacaktır. Araştırmanın amacı, dişi iblis olgusunun iki farklı dini inanç ve gelenekte nasıl şekillendiğini, hangi metin ve anlam bağlamlarında yer aldığını Lilith iblisi üzerinden ortaya koymaktır. Çalışma kapsamında, Ben Sira Alfabesi başta olmak üzere Yahudi geleneğine ait bazı apokrif metinler analiz edilmiş; İslâm düşüncesinde ise özellikle cin, şeytan vb. dişi demonlar bağlamında tefsir, hadis ve halk inançları taranmıştır. Metin analizi ve tematik çözümleme yöntemlerinin kullanıldığı çalışmada, dişi iblis Lilith ve benzerlerinin yalnızca teolojik birer unsur olmadıkları, aynı zamanda toplumsal cinsiyet normlarını ve kadın üzerindeki olumsuz söylemleri yansıttıkları görülmüştür. Lilith’in başkaldıran ve denetim altına alınamayan kadın imgesi olarak şekillenirken; İslâm geleneğindeki benzer figürlerin daha çok sınır ihlali, cinsel tehlike ve ifsat kavramlarıyla ilişkilendirildiği tespit edilmiştir. Bu bağlamda çalışma kadın, günah ve ilahi düzen kavramları arasındaki karmaşık ilişkiyi Lilith iblisi üzerinden farklı inanç disiplinlerini baz alarak tartışmayı amaçlamaktadır.

Abstract

This study presents a comparative theological analysis of the demon Lilith found in Jewish apocryphal texts and the representations of female demons in Islamic tradition. The aim of the research is to explore how the concept of the female demon has been shaped in two different religious traditions, and in which textual and semantic contexts it appears, using the figure of Lilith as a focal point. Within the scope of the study, several Jewish apocryphal texts -especially the Alphabet of Ben Sira- have been analyzed. In the Islamic tradition, exegetical literature (tafsir), hadith sources, and popular beliefs have been examined, with a particular focus on jinn, devil and female demons. Utilizing textual analysis and thematic interpretation methods, the study reveals that Lilith and similar figures are not solely theological constructs but also reflect gender norms and negative discourses surrounding women. While Lilith is shaped as a rebellious and uncontrollable female figure, her counterparts in Islamic narratives are more commonly associated with boundary transgression, sexual danger, and moral corruption. In this context, the study aims to discuss the complex relationship between women, sin, and divine order by drawing on different theological frameworks through the figure of the demon Lilith.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Topaloğlu, D., Eker, F. (2026). YAHUDİ VE İSLAM GELENEĞİNDE LİLİTH: DİŞİL ŞEYTANİ VARLIĞIN TEOLOJİK ARKA PLANI. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı: 18/2. https://doi.org/10.46790/erzisosbil.1793709

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (78)

  1. AKYILDIZ ERCAN, C. (2013). “Mitolojide Çocuk Katili Kadınlar: Lilith, Lamia, Medea”, Zeitschrift für die Welt der Türken, 5(1): 89-103.
  2. AL-RAWI, A. K. (2009). “The Arabic Ghoul and Its Western Transformation”, Folklore, 120(3): 291-306.
  3. ARAZ, Ö. F. (2016). Yahudilikte Midraşik Literatürün Tarihsel Gelişimi, Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul. AVCI, N. (2024). “Yaratılış Mitlerinde Rakibeler: Tanrının Özgür Kızı Lilith, Günahkâr Havva ve Ehl-i Beyt Soyu Güruh-ı Naci”, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 41(1): 262-273.
  4. AYDIN, M. (2018). İlahi Dinlerde Şeytan İnancı ve Anlayışı, Palet Yayınları, Konya.
  5. BEYDÂVÎ, N. E. S. A. b. Ö. b. M. (2011). Envârü’t-tenzîl ve Esrârü’t-teʾvîl (Beydâvî Tefsiri), (Çev.) ÖZTÜRK A, (Cilt 1-5), Kahraman Yayınları, İstanbul.
  6. BAUTCH, K. C. (2006). “What Becomes of the Angels’ “Wives”? A Text-Critical Study of 1 Enoch 19:2”, Journal of Biblical Literature, 125(4): 766-780.
  7. BLACK, J., GEORGE A. ve POSTGATE N. (2000). A Concise Dictionary of Akkadian, Harrassowitz Verlag.
  8. BRONZNİCK, N. (1998). “Introduction”, (Eds.) D. STERN and M. MİRSKY, The Alphabet of Ben Sira, Yale University Press.
  9. BUHÂRÎ, E. b. İ. (2007). Sahîhu’l-Buhârî, Mektebetü’l-Asriyye.
  10. CEVHERÎ, İ. b. H. (1979). Es-Sıhah, (Cilt 5), Beyrut.
  11. ÇELEBİ, İ. (1996). “Gûl”, TDVİA, (Cilt 14), TDV Yayınları, Ankara.
  12. ÇELEBİ, İ. (2010). “Şeytan”, TDVİA, (Cilt 39), TDV Yayınları, Ankara.
  13. ÇIĞ, M. İ. (2016). Bereket Kültü ve Mabet Fahişeliği, Kaynak Yayınları.
  14. ÇINAR, A. (2018). “Lilith: Yahudi Mitolojisinde Ana Tanrıça’nın Düşüş ve Şeytana Dönüşüm Serüveni”, Bilimname, 35(1): 361-393.
  15. DAN, J. (1980). “Samael, Lilith, And The Concept of Evil in Early Kabbalah”, AJS Review, 5: 17-40.
  16. EBÛ DÂVÛD, S. b. E. e. S. (1981). Sünen, (Cilt 1-5), Çağrı Yayınları, İstanbul.
  17. EKER, F. ve TOPALOĞLU, D. (2023). “Yazılı Metinlerde Yaradılış ve Lilith”, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, (Sosyal Bilimler Lisansüstü Öğrenci Sempozyumu Özel Sayısı), 13: 315-319.
  18. EZHERÎ, E. M. b. A. b. E. (2004). Tehzibü’l Luga, Darü’l Kütübi’l İlmiyye.
  19. ELİADE, M., ve ADAMS, C. J. (Eds.). (1987). Encyclopedia of Religion, Macmillan.
  20. Enok’un Kitabı. (t.y.). Önsöz: Erhan Altunay.
  21. ERBAŞ, A. (2000). “İfrit”, TDVİA, (Cilt 21)., TDV Yayınları, Ankara.
  22. ER-RÂZÎ, F. (1988). Tefsîr-i Kebîr Mefâti’hûl-Gayb, (Çev.) YILDIRIM, S. vd, Huzur Yayınevi, İstanbul.
  23. FAULL, G. L. (2015). “A Controversial Newsletter: The Printed Voice of Summit Theological Seminary”, The Gospel Unashamed, 28(1).
  24. GEDULD, H. M. (1964).“The Lineage of Lilith”, The Shaw Review, 7(25): 8-61.
  25. GRAVES, R. ve PATAİ, R. (2009). İbrani Mitleri (Çev.) AKPUR, U., Say Yayınları, İstanbul.
  26. GRAVES, R. (2010). Yunan Mitleri: Tanrılar, Kahramanlar, Söylenceler, (Çev.) AKPUR, U., Say Yayınları, İstanbul.
  27. GRAVES, R. (2015). Ak Tanrıça, (Çev.) ÇAKIN, Ç., Kabalcı Yayınları, İstanbul.
  28. GUILEY, R. E. (2009). The Encyclopedia of Demons and Demonology. Facts On File.
  29. HOFFELD, J. M. (1968). “Adam’s Two Wives”, The Metropolitan Museum of Art Bulletin, 26(10): 430-440.
  30. HURWITZ, S. (1992). Lilith: The First Eve: Historical and Psychological Aspects of The Dark Feminine, Daimon Verlag.
  31. İBN KESİR. (t.y.). Hadislerle Kur’ân-ı Kerim Tefsiri (Çev.) KARLIĞA B. ve ÇETİNER, B., Çağrı Yayınları, İstanbul.
  32. İBN KESİR. (1994). El Bidâye ve’n-Nihâye - Büyük İslâm Tarihi, 1 (Çev.) KESKİN, M., Çağrı Yayınları, İstanbul.
  33. İBN MÂCE, M. b. Y. (2023). Sünen, (Cilt 1-4), (Çev.) ÖZBEK A., ve YILDIZ, H., Ocak Yayıncılık, İstanbul.
  34. İSFAHÂNÎ. E. K. e. H. b. M. e. R. (2012). Kur’an Kavramları Sözlüğü, (3. Baskı), (Çev.) GÜNEŞ A., ve YOLCU, M., Müfredat Yayınları, İstanbul.
  35. JUERGENSMEYER, M., ve ROOF, C. J. (Eds.). (1987). “Satan”, Encyclopedia of Religion, Macmillan.
  36. KALKAN, A. (2012). Melek, Cin ve Şeytan: Kur’an Kavramları Serisi - İtikadi Kavramlar – 22, İstanbul Matbaacılık, İstanbul.
  37. KILAVUZ, A. S. (1993). “Cin”, TDVİA, (Cilt 8), TDV Yayınları, Ankara.
  38. KOHEN. I. b. J. (13th century/1983). Treatise on the Left Emanation, (Chapter 6), (Trans. and Ed.) TİSHBY, R., Magnes Press.
  39. Kur’ân Yolu. (2025, Aralık). https://kuran.diyanet.gov.tr
  40. Kutsal Kitap: Eski ve Yeni Antlaşma (Tevrat, Zebur, İncil). (2001). Kitabı Mukaddes Şirketi, Yeni Yaşam Yayınları.
  41. LAITMAN, M. (Ed.). (2009). The Zohar: Annotations to The Ashlag Commentary, Kabbalah Publishers, Laitman.
  42. LEEMING, D. ve PAGE, J. (2020). Tanrıça Mitleri, (Çev.) ALPAGUT, Ş., Say Yayınları, İstanbul.
  43. MAKDİSÎ, E. N. E. M. b. T. (t.y.). Kitâbü’l-Bedʾ ve’t-Târîh, Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Diniyye.
  44. MONTGOMERY, J. A. (1913). Aramaic Incantation Texts From Nippur, University Museum.
  45. MÜSLİM, E. H. M. b. H. (1981). Sahîhu Müslim, (Cilt 1-3), Çağrı Yayınları, İstanbul.
  46. NESÂÎ, E. b. Ş. (1981). Sünen, (Cilt 1-8), Çağrı Yayınları, İstanbul.
  47. NÎSÂBÛRÎ, E. İ. A. b. M. (1937). Arâʾisü’l-Mecâlis fî Kısas’ı Enbiya (Ḳıṣaṣü’l-Enbiyâ), Kahire.
  48. ÖCAL ÇAĞLAYAN, S. (2023). “Mitler Bağlamında Kadın İmgesi: Lilith ve Pandora”, International Journal of Eurasia Social Sciences (IJOESS), 14(52): 850-860.
  49. PATAI, R. (1967). The Hebrew Goddess, Wayne State University Press.
  50. PATAI, R. (1964). “Lilith”, The Journal of American Folklore, 77(306): 295-314.
  51. PARLIYAN, A. (2007). Sünen-i Tirmizî Tercemesi, (Cilt 3), Konya Kitapçılık, Konya.
  52. POORTHUIS, M. (2003). “Eve’s Demonic Offspring: A Jewish Motif in German Literature”, (Ed.) LUTTİKHUİZEN, G. P., Eve’s Children: The Biblical Stories Retold and İnterpreted in Jewish and Christian Literature, Brill.
  53. RUDWIN, M. (1930). “The Legend of Lilith”, The Denis in Legend and Literature, The Open Court Publishing Co.
  54. RUSSELL, J. B. (1999). Şeytan: Antikiteden İlkel Hristiyanlığa Kötülük Tasarımları, (Çev.) PLÜMER, N., Kabalcı Yayınları, İstanbul.
  55. SCHIPPER, M. (2015). Âdem ile Havva Her Yerde, (Çev.) İNCİDÜZEN, A., Ayrıntı Yayınları, İstanbul.
  56. SCHOLEM, G. (1972). “Lilith”, Encyclopaedia Judaica, Keter Publishing House, 2(13): 245-249.
  57. SCHOLEM, G. (2007a). “Lilith”, Encyclopedia Judaica, Macmillan Reference USA, 2(13): 17-20.
  58. SCHOLEM, G. (2007b). “Kabbalah”, Encyclopedia Judaica, Macmillan Reference USA, 2(11): 586-692.
  59. SCHWARTZ, H. (1987). “Jewish Tales of The Supernatural”, Judaism, (36): 339-351.
  60. SINGER, I. ve ADLER, M. (Eds.). (1901-1906). “Satan”, The Jewish Encyclopedia, Funk and Wagnalls, (12): 68-71.
  61. SOFUOĞLU, M. (1988). Sahih-i Müslim Tercemesi ve Şerhi, (1. Baskı), İrfan Yayıncılık, İstanbul.
  62. ŞAHİN, M. S. (1993). “Cin”, TDVİA, (Cilt 8), TDV Yayınları, Ankara.
  63. ŞİBLÎ, B.M. b. A. (1974). Cinlerin Esrarı, (Çev.) FERŞAD, M., Ferşat Yayınevi, İstanbul.
  64. TABATABAİ. A. M. H. (2000). El-Mizan fi Tefsir-il Kur’an, (Cilt 1), (Çev.) İNCE, V., Kevser Yayınevi, İstanbul.
  65. TÂBERÎ, E. C. M. b. C. e. (1996). Tâberî Tefsiri, (Cilt 1-4), (Çev.) AYTEKİN K. ve KARAKAYA, H., Hisar Yayınevi, İstanbul.
  66. TISHBY, I. (Ed.). (2002). The Wisdom of The Zohar: An Anthology of Texts, (Çev.) GOLDSTEİN, D., Littman Library of Jewish Civilization, Liverpool University Press, https://doi.org/10.2307/j.ctv1rmkc9
  67. THE ZOHAR I. (2003). (Çev. ve Şerh.) MATT, D. C., Stanford University Press.
  68. THOMPSON, R. C. (1903). The Devils and Evil Spirits of Babylonia, (Vol 1), Luca’s Semitic Text and Translation Series, Luzac and Co.
  69. TUNCER, M. (1999). Kur’an’da Cin ve Şeytan, Doktora Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun.
  70. ÜNAL, A. (2017). “Yahudi Geleneğinde Kadının Yaratılışı ve Lilit Efsanesi”, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17(2): 103-115.
  71. WIGGERMAN, F. A. M. (1992). Mesopotamian Protective Spirits: The Ritual Texts, Cuneiform Monographs I, Styx Publications.
  72. WIGGERMAN, F. A. M. (2000). “Lamashtu: Daughter of Anu”, M. Stol, Birth in Babylonia and the Bible- Its Mediterrian Setting, Cuneiform Monographs, Styx Publications.
  73. WIGGERMAN, F. A. M. (2007a). “The Four Winds and the Origins of Pazuzu”, (Ed.) WİLCKE, C., Das geistige Erfassen der Welt im Alten Orient. Beiträge zu Sprachei Religion, Kultur und Gessellschaft.
  74. WIGGERMAN, F.A.M. (2007b). “Some Demons of Time and their Functions in Mesopotamian Iconography”. Rewiev Article Texts, (pp. 102-116), De Gruyter Publicitaions.
  75. YETER, S. C. ve ÖZCAN, K. (2022). “Lilith Figürü Üzerinden Mitoloji ve Dinlerdeki Kadın Algısına Feminist Perspektiften Bakış”, RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (26): 506-525.
  76. YÜCETÜRK, O. S. (1992). “Belkıs”, TDVİA, (Cilt 5), TDV Yayınları, Ankara.
  77. ZEMAHŞERÎ, M.b. Ö. (1998). Esâsü’l- Belâga, (Cilt 2), Dârü’l Kütübi’l İlmiyye.
  78. ZINGSEM, V. (2006). Lilith, Âdem’in İlk Karısı, (Çev.) YÜZER, D.D., İlya Yayınevi.