Dergiler / Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi / 2026 / Cilt: 13 Sayı: 3

Yapay Zekâ Çağında Medya Okuryazarlığı

Media Literacy in the Age of Artificial Intelligence

Sayfa
—
Yayın Tarihi
2026-07-19
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bulgular, geleneksel medya okuryazarlığı yaklaşımlarının demokratik katılımı ve bilinçli vatandaşlığı desteklemek amacıyla medya içeriklerine erişme, analiz etme, değerlendirme ve üretme becerilerine odaklandığını; ancak yapay zekâ teknolojilerinin ortaya çıkardığı yeni medya ekosistemini açıklamakta yetersiz kaldığını göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Yapay zekâ (YZ), medyanın üretilme, dağıtılma ve tüketilme biçimlerini köklü biçimde dönüştürmekte ve medya okuryazarlığı kavramının yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Nitel kavramsal araştırma yaklaşımı benimsenen çalışmada, medya çalışmaları, iletişim, eğitim ve dijital kültür alanlarındaki akademik kitaplar, hakemli dergiler ve bilimsel veri tabanlarında yer alan literatür sistematik olarak değerlendirilmiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Bulgular, geleneksel medya okuryazarlığı yaklaşımlarının demokratik katılımı ve bilinçli vatandaşlığı desteklemek amacıyla medya içeriklerine erişme, analiz etme, değerlendirme ve üretme becerilerine odaklandığını; ancak yapay zekâ teknolojilerinin ortaya çıkardığı yeni medya ekosistemini açıklamakta yetersiz kaldığını göstermektedir.
🔬Tür:Uygulamalı Anket & Alan Araştırması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:medya okuryazarlığı · dijital okuryazarlıklar · yapay zekâ okuryazarlığı

Özet

Yapay zekâ (YZ), medyanın üretilme, dağıtılma ve tüketilme biçimlerini köklü biçimde dönüştürmekte ve medya okuryazarlığı kavramının yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır. Bu kavramsal çalışma, yapay zekâ destekli medya ortamlarında medya okuryazarlığının değişen tanımlarını, boyutlarını ve ortaya çıkan yeni sorun alanlarını incelemektedir. Nitel kavramsal araştırma yaklaşımı benimsenen çalışmada, medya çalışmaları, iletişim, eğitim ve dijital kültür alanlarındaki akademik kitaplar, hakemli dergiler ve bilimsel veri tabanlarında yer alan literatür sistematik olarak değerlendirilmiştir. Bulgular, geleneksel medya okuryazarlığı yaklaşımlarının demokratik katılımı ve bilinçli vatandaşlığı desteklemek amacıyla medya içeriklerine erişme, analiz etme, değerlendirme ve üretme becerilerine odaklandığını; ancak yapay zekâ teknolojilerinin ortaya çıkardığı yeni medya ekosistemini açıklamakta yetersiz kaldığını göstermektedir. Algoritmik içerik kürasyonu, kişiselleştirilmiş öneri sistemleri, üretken yapay zekâ uygulamaları, derin sahte (deepfake) içerikler, otomatik karar verme mekanizmaları ve büyük ölçekli veri işleme süreçleri, bireylerin yalnızca medya içeriklerini değil, bu içerikleri şekillendiren algoritmik sistemleri de eleştirel biçimde değerlendirebilmelerini gerektirmektedir. Bu nedenle çağdaş medya okuryazarlığının algoritmik okuryazarlık, yapay zekâ okuryazarlığı, veri okuryazarlığı, etik farkındalık ve sosyo-teknik analiz gibi yeni yeterlilikleri kapsayacak şekilde genişletilmesi gerekmektedir. Çalışma, mevcut medya okuryazarlığı çerçevelerinin bu becerileri sınırlı düzeyde içerdiğini ve bunun bireyleri dezenformasyon, manipülasyon, algoritmik önyargılar ve şeffaf olmayan otomatik sistemler karşısında daha kırılgan hâle getirdiğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak çalışma, medya okuryazarlığının yapay zekâ aracılığıyla şekillenen iletişim ortamlarının gerektirdiği etik, eleştirel ve bilinçli katılımı destekleyecek biçimde yeniden kavramsallaştırılması gerektiğini savunmaktadır.

Abstract

Artificial intelligence (AI) is fundamentally transforming the ways in which media is produced, distributed, and consumed, necessitating a critical re-examination of the concept of media literacy. This conceptual study explores the evolving definitions, dimensions, and emerging challenges of media literacy within AI-driven media environments. Adopting a qualitative conceptual research design, the study synthesizes literature from media studies, communication, education, and digital culture by reviewing relevant academic journals, books, and scholarly databases. The analysis demonstrates that while traditional media literacy frameworks have emphasized accessing, analyzing, evaluating, and creating media messages to support democratic participation and informed citizenship, they are no longer sufficient to address the complexities introduced by artificial intelligence. Algorithmic content curation, personalized recommendation systems, generative AI, deepfakes, automated decision-making, and large-scale data collection have fundamentally reshaped the contemporary media ecosystem, requiring users to develop new critical competencies. The findings suggest that contemporary media literacy should incorporate algorithmic literacy, AI literacy, data literacy, ethical awareness, and socio-technical understanding in order to enable individuals to critically evaluate both media content and the computational systems that shape information flows. Existing media literacy frameworks only partially address these emerging competencies, leaving individuals increasingly vulnerable to misinformation, manipulation, algorithmic bias, and opaque automated systems. Accordingly, this study argues for an expanded conceptualization of media literacy that reflects the realities of AI-mediated communication and supports ethical, critical, and informed participation in digital society.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Eserol, N. D. (2026). Yapay Zekâ Çağında Medya Okuryazarlığı. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, Cilt: 13 Sayı: 3. https://ajindex.com/articles/1443621

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (43)

  1. Ananny, M. (2015). Toward an ethics of algorithms: Convening, observation, probability, and timeliness. Science, Technology, & Human Values, 41(1), 93–117. https://doi.org/10.1177/0162243915606523
  2. Aufderheide, P. (1993). Media literacy: A report of the National Leadership Conference on Media Literacy. Aspen Institute.
  3. Bali, M., & Caines, A. (2018). A call for promoting ownership, equity, and agency in faculty development via connected learning. Teaching in Higher Education, 23(3), 353–367. https://doi.org/10.1080/13562517.2017.1379474
  4. Benjamin, R. (2019). Race after technology: Abolitionist tools for the new Jim Code. Polity Press.
  5. Boyd, D. (2014). It’s complicated: The social lives of networked teens. Yale University Press.
  6. Bucher, T. (2018). If…then: Algorithmic power and politics. Oxford University Press.
  7. Buckingham, D. (2019). The media education manifesto. Polity Press.
  8. Chen, B. J., & Metcalf, J. (2024). A sociotechnical approach to AI policy. Data & Society. https://datasociety.net/library/a-sociotechnical-approach-to-ai-policy/
  9. Cohen, J. (2018). Exploring echo-systems: How algorithms shape immersive media environments. Journal of Media Literacy Education, 10(2), 139–151. https://doi.org/10.23860/JMLE-2018-10-2-8
  10. Couldry, N., & Mejias, U. A. (2019). The costs of connection: How data is colonizing human life and appropriating it for capitalism. Stanford University Press.
  11. Crawford, K. (2021). Atlas of AI: Power, politics, and the planetary costs of artificial intelligence. Yale University Press.
  12. De Certeau, M. (1984). The practice of everyday life. University of California Press.
  13. Dencik, L., Hintz, A., Redden, J., & Treré, E. (2022). Data justice: Exploring the intersections of datafication and social justice. Sage Publications.
  14. Eubanks, V. (2018). Automating inequality: How high-tech tools profile, police, and punish the poor. St. Martin’s Press.
  15. European Commission. (2022). DigComp 2.2: The digital competence framework for citizens. Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2760/115376
  16. Gillespie, T. (2020). Content moderation, AI, and the question of scale. Big Data & Society, 7(2). https://doi.org/10.1177/2053951720943234
  17. Government of Canada. (2019). Canadian digital competency framework.
  18. Hobbs, R. (2010). Digital and media literacy: A plan of action. The Aspen Institute.
  19. Ilomäki, L., Lakkala, M., Kallunki, V., Mundy, D., Romero, M., Romeu, T., & Gouseti, A. (2023). Critical digital literacies at school level: A systematic review. Review of Education, 11(3). https://doi.org/10.1002/rev3.3425
  20. Jabareen, Y. (2009). Building a conceptual framework: Philosophy, definitions, and procedure. International Journal of Qualitative Methods, 8(4), 49–62. https://doi.org/10.1177/160940690900800406
  21. Kitware. (2024). Navigating the AI-driven landscape of media manipulation. https://www.kitware.com/navigating-the-ai-driven-landscape-of-media-manipulation
  22. Lewandowsky, S., Ecker, U. K. H., Seifert, C. M., Schwarz, N., & Cook, J. (2017). Misinformation and its correction: Continued influence and successful debiasing. Psychological Science in the Public Interest, 18(3), 106–131. https://doi.org/10.1177/1529100612451018
  23. Livingstone, S. (2014). Developing social media literacy: How children learn to interpret risky opportunities on social network sites. Communications: The European Journal of Communication Research, 39(3), 283–303. https://doi.org/10.1515/commun-2014-0113
  24. Md Ghani, M., Mustafa, W. A., Shaiful Bakhtiar, D. L., & Khairudin, M. (2024). A comprehensive study: AI literacy as a component of media literacy. Journal of Advanced Research in Applied Sciences and Engineering Technology, 53(2), 112–121. https://doi.org/10.37934/araset.53.2.112121
  25. Meikle, N. L., & Bonner, B. L. (2024). Unaware and unaccepting: Human biases and the advent of artificial intelligence. Technology, Mind, and Behavior, 5(2). https://doi.org/10.1037/tmb0000128
  26. Mittelstadt, B. D., Allo, P., Taddeo, M., Wachter, S., & Floridi, L. (2016). The ethics of algorithms: Mapping the debate. Big Data & Society, 3(2). https://doi.org/10.1177/2053951716679679
  27. Mihailidis, P., & Thevenin, B. (2013). Media literacy as a core competency for engaged citizenship in participatory democracy. American Behavioral Scientist, 57(11), 1611–1622. https://doi.org/10.1177/0002764213489015
  28. Murero, M. (2023). Coordinated inauthentic behavior: An innovative manipulation tactic to amplify COVID-19 anti-vaccine communication outreach via social media. Frontiers in Sociology, 8, Article 1141416. https://doi.org/10.3389/fsoc.2023.1141416
  29. Noble, S. U. (2018). Algorithms of oppression: How search engines reinforce racism. NYU Press.
  30. Nowell, L. S., Norris, J. M., White, D. E., & Moules, N. J. (2017). Thematic analysis: Striving to meet the trustworthiness criteria. International Journal of Qualitative Methods, 16(1), 1–13. https://doi.org/10.1177/1609406917733847
  31. O’Neil, C. (2016). Weapons of math destruction: How big data increases inequality and threatens democracy. Crown. Pariser, E. (2011). The filter bubble: What the Internet is hiding from you. Penguin UK.
  32. Potter, W. J. (2010). The state of media literacy. Journal of Broadcasting & Electronic Media, 54(4), 675–696. https://doi.org/10.1080/08838151.2011.521462
  33. Rakowski, R., Polak, P., & Kowalikova, P. (2021). Ethical aspects of the impact of AI: The status of humans in the era of artificial intelligence. Society, 58, 196–203. https://doi.org/10.1007/s12115-021-00586-8
  34. Shoaib, M., Wang, W., Ahvanooey, M. T., & Zhao, L. (2023). Deepfakes, misinformation, and disinformation in the era of frontier AI, generative AI, and large AI models. arXiv. https://arxiv.org/abs/2311.17394
  35. Stoilova, M., Livingstone, S., & Nandagiri, R. (2020). Digital by Default: Children’s Capacity to Understand and Manage Online Data and Privacy. Media and Communication, 8(4), 197–207. https://doi.org/10.17645/mac.v8i4.3407
  36. Tiernan, P., Costello, E., Donlon, E., Parysz, M., & Scriney, M. (2023). Information and media literacy in the age of AI: Options for the future. Education Sciences, 13(9), 906. https://doi.org/10.3390/educsci13090906
  37. Tinmaz, H., Lee, Y.-T., Fanea-Ivanovici, M., & Baber, H. (2022). A systematic review on digital literacy. Smart Learning Environments, 9(1), 21. https://doi.org/10.1186/s40561-022-00204-y
  38. Torraco, R. J. (2005). Writing integrative literature reviews: Guidelines and examples. Human Resource Development Review, 4(3), 356–367. https://doi.org/10.1177/1534484305278283
  39. Trowler, P. (2012). Doing conceptual research. Higher Education Academy.
  40. Tufekci, Z. (2018, March 10). YouTube, the great radicalizer. The New York Times. https://www.nytimes.com/2018/03/10/opinion/sunday/youtube-politics-radical.html
  41. van Dijck, J. (2013). The culture of connectivity: A critical history of social media. Oxford University Press.
  42. Winner, L. (1980). Do artifacts have politics? Daedalus, 109(1), 121–136.
  43. Zuboff, S. (2019). The age of surveillance capitalism: The fight for a human future at the new frontier of power. PublicAffairs.