Dergiler / İslami İlimler Dergisi / 2025 / Sayı: 41

Hikem Literatürüne Kadim Bir Katkı: Ebû Ali Hüseyin B. Yahya Ez-Zendevistî ve El-Hikmetü’l-halîka Adlı Eseri

An Ancient Contribution to The Literature of Khikmah: Abū Alī Hüsayn b. Yahya Ez-Zendevīstī And His Work Al-Hikmah Al-Khalīqa

Burhan Çonkor(ÇANKIRI KARATEKİN ÜNİVERSİTESİ, İSLAMİ İLİMLER FAKÜLTESİ)0000-0002-8285-7969
Sayfa
231–252
Yayın Tarihi
2025-11-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Soru-cevap yöntemiyle kaleme alınan eserde müellif, Kur’an âyetleri merkezinde ve tefsirlerde verilen bilgilerden hareketle; peygamberlerin hayatı, yaratılış ve insana dair konular, bazı hayvanlarla ilgili meseleler, kelâmî tartışmalar, bazı âyet ve hadîs-i şerîflerle alakalı hikmetleri ortaya koymuştur.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:İnsanoğlu yaratılışından itibaren hem ilahi fiillerin hem de kendisinden beklenilen davranışların hikmetlerini sorgulamış, bu amaçla eserler yazılmış ve hatırı sayılır bir literatür oluşmuştur.
📊
Temel Bulgular & Veri:İslami ilimlerin hemen her alanında da hikmet konusu ele alınmış, farklı şekillerde tanımları yapılmıştır. 382/992’de vefat eden Ebû Ali Hüseyin b.
💡
Sonuç & Katkı:Soru-cevap yöntemiyle kaleme alınan eserde müellif, Kur’an âyetleri merkezinde ve tefsirlerde verilen bilgilerden hareketle; peygamberlerin hayatı, yaratılış ve insana dair konular, bazı hayvanlarla ilgili meseleler, kelâmî tartışmalar, bazı âyet ve hadîs-i şerîflerle alakalı hikmetleri ortaya koymuştur.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:2023 Verileri
⚙️Değişkenler:Tefsir · Hikmet · ez-Zendevistî

Özet

İnsanoğlu yaratılışından itibaren hem ilahi fiillerin hem de kendisinden beklenilen davranışların hikmetlerini sorgulamış, bu amaçla eserler yazılmış ve hatırı sayılır bir literatür oluşmuştur. İslami ilimlerin hemen her alanında da hikmet konusu ele alınmış, farklı şekillerde tanımları yapılmıştır. 382/992’de vefat eden Ebû Ali Hüseyin b. Yahya ez-Zendevistî’nin el-Hikmetü’l-ḫalîḳa adlı eseri de konuyla ilgili yazılmış ilk müstakil eserler arasındadır. Müellif yaşadığı dönemde gerek halk arasında gerekse de ilmî camiada konu edilmiş olan hikmet örneklerini eserinde bir araya getirerek okuyucuların istifadesine sunmuştur. Yakın zamana kadar el yazması halinde olan ve çok bilinmeyen bu eser, 2023 yılında tahkik edilerek yayınlanmış ve akademi dünyasına kazandırılmıştır. Soru-cevap yöntemiyle kaleme alınan eserde müellif, Kur’an âyetleri merkezinde ve tefsirlerde verilen bilgilerden hareketle; peygamberlerin hayatı, yaratılış ve insana dair konular, bazı hayvanlarla ilgili meseleler, kelâmî tartışmalar, bazı âyet ve hadîs-i şerîflerle alakalı hikmetleri ortaya koymuştur. Farazî sorular sorularak cevapların verildiği eserde genellikle “kîle/denildi ki” ifadesiyle nakillerde bulunulmuştur. Hocalarından bir iki isim dışında herhangi bir kaynak zikredilmemiştir. Hanefi-Mâtürîdî gelenekle uyumlu görüşlerin ve yorumların ön planda olduğu eser, kullanılan rivâyetlerde kaynak belirtilmemesi ve konuların herhangi bir düzen ve başlıklandırma olmadan sunulması gibi eksikleri hâizdir. Çalışmamızda müellifin ve eserin tanıtılması ve eserin içerik ve yöntem açısından değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Öncelikle eser, tarafımızdan incelenerek, eserin içeriği ekseninde başlıklandırılmış ve ilgili örnekler üzerinden değerlendirmeler yapılmıştır. Ancak eserde, tefsir, hadis, fıkıh, tasavvuf ve kelâm gibi çeşitli ilim alanlarına dair konulara yer verilmiş olması, bu alanlar özelinde daha derinlemesine çalışmalar yapılmasını gerekli kılmaktadır.

Abstract

Since the creation of mankind, people have questioned the wisdom behind divine acts and the behaviors expected of them, leading to the creation of a considerable body of literature on the subject. In almost every field of the Islamic sciences, the subject of wisdom has been discussed and defined in different ways. The work of Abū Ali Husayn b. Yahya ez-Zendevistī, (d. 382 AH), entitled al-hikmat al-khalīqa is among the first standalone works written on thise subject. The author compiled examples of wisdom that were discussed among both the people and the scholarly community of his time, presenting them for the benefit of his readers. Written in a question-and-answer method, the book explores topics such as the lives of the prophets, creation and human and animal-related issues and theological debates, centering the discussion on the wisdom within Qur'anic verses and hadith. Quotations are typically introduced with the expression “kīla/it was said”. With the exception of one or two of his teachers, no other sources are mentioned. The work, which emphasizes views and interpretations consistent with the Hanafi-Maturidi tradition, has shortcomings such as a lack of source references for its narrations and disorganized presentation of topics without any structure or headings. This study aims to introduce and evaluate the content of the work. First, the work examined and analyzed according on the content of the work, with evaluations made through relevant examples. However, because the text covers topics from various fields of Islamic scholarship such as tafsir, hadith, fiqh, sufism and theology more in-depth studies in these fields are necessary.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Çonkor, B. (2025). Hikem Literatürüne Kadim Bir Katkı: Ebû Ali Hüseyin B. Yahya Ez-Zendevistî ve El-Hikmetü’l-halîka Adlı Eseri. İslami İlimler Dergisi, Sayı: 41, 231–252. https://doi.org/10.34082/islamiilimler.1716422

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (43)

  1. Ada, İsa. İbadet Ahkâmının Hikmet Boyutu. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
  2. Atılgan, Hilal. Abdullah el-Buhârî’nin “Mehâsinü’l-İslâm Ve Şerâiu’l-İslâm” Adlı Eserinin Hikmet-i Teşrî Açısından Değerlendirilmesi. Antalya: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
  3. Babanzâde, Bağdatlı İsmâil Paşa. Hediyyetü’l-Ârifîn. Beyrut: Dâru İhyâi’t-türâsi’l-Arabî, 1951.
  4. Baltacı, Burhan. “Şatıbî’nin Makasıd Teorisinin Kur’ân Yorumuna Katkısı”. İlahiyat Bilimlerinde Makâsıd, c.2., edt. Yunus Kaplan vd. İstanbul: Nida Yayıncılık, 2023. 506-520.
  5. Beki, Melahat. Ataullah İskenderâni Hikem-i Atâiyesi ve Hikem Geleneği. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
  6. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâil. Sahîhu'l-Buhârî. thk. Muhammed b. Zuheyr b. Nâsır. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1987.
  7. Bursevî, İsmail Hakkı. Rûhu’l-beyân. Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, ts.
  8. Çalışkan, Mehmet. “Kur’an’da Hikmet Kavramı”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 2001, cilt: I, sayı: 2, s. 89-119.
  9. Çift, Salih. “Verrâk, Ebû Bekir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013, 43/58-59.
  10. Çonkor, Burhan. Tefhîmü’l-Kur’ân’da İsrâîliyyâtın Ele Alınış Biçimi. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
  11. Çonkor, Burhan. “Mevdûdî’yi Kitâb-ı Mukaddes’e Müracaata Sevk Eden Âmiller”. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 2015, 4(11), 161-178.
  12. Durmuş, Zülfikar. “Kur’ân’da Hikmet Kavramı”. Akademik Araştırmalar Dergisi. 5/18 (Ağustos-Ekim 2003), 177-193.
  13. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş’as es-Sicistânî. Sünen. Beyrut: Dâru'l-kitâbi'l-Arabî, ts.
  14. Er, Merve. Hanefi Fakihi Hüseyn Bin Yahya Zendüvisti’nin Fıkıhtaki Yeri. Karabük: Karabük Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
  15. Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-luğa. thk. Muhammed Ivaz. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türâsi’l-Arabî, 2001.
  16. Güler, Ümit. Şah Veliyyullah Dihlevî’nin Hüccetullâhi’l-Bâliğa Adlı Eserindeki Hikmet-İ Teşrî’ Anlayışı. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
  17. Hâkim en-Nisâbûrî. el-Müstedrek ale’s-sahîhayn. thk. Mustafa Abdulkadir Ata. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1990.
  18. İbn Kesîr, İmâdu’d-dîn Ebû’l-Fidâ İsmail. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Âzîm. thk. Muhammed Hüseyin Şemsüddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419.
  19. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-‘Arab. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414.
  20. Kara, Mustafa. “Hikmet (Tasavvuf)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998.
  21. Kâtib Çelebi, Hacı Halife Mustafa b. Abdullah. Keşfü’z-zünûn an Esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. Bağdat: Mektebetü’l-Mesnâ, 1941.
  22. Kitâb-ı Mukaddes. Eski ve Yeni Ahit, Tevrat, ZEbûr (Mezmurlar) Ve İncil. İstanbul: Kitab-ı Mukaddes Şirketi, 1997. Koca, Ferhat. “Hikmet (Fıkıh)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998.
  23. Kureşî, Ebû Muhammed Muhyiddîn Abdulkâdir. el-Cevâhiru’l-mudiyye fi tabakâti’l-Hanefiye. Pakistan: Mir Muhammed Kütüphane, ts.
  24. Kutluboğa, Ebü’l-Adl Zeynüddîn Kasım. Tâcü't-terâcim. nşr. Muhammed Hayr Ramazan Yusuf. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 1992.
  25. Kutluer, İlhan. “Hikmet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998. Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay b. Muhammed. el-Fevâidü’l-behiyye fî Terâcimi’l- Hanefiyye. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, ts.
  26. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Te’vîlâtü Ehli’s-sünne. thk. Mecdî Baslum. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2005.
  27. Mukâtil b. Süleyman, Ebû’l-Hasan b. Beşîr. Tefsiru Mukâtil b. Süleymân. thk. Ahmed Ferîd. Beyrut: Dâru’l- kütübi’l-ilmiyye, 2003.
  28. Müslim, Ebû’l-Huseyn b. Haccâc. Sahîhu Müslim. İstanbul: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, ts.
  29. Vâkıdî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer. Meğâzî. thk. Marsden Jones. Beyrut: Dâru’l-A’lemî, 1989.
  30. Oral, Osman. Mâtürîdî’nin Hikmet Anlayışı. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
  31. Özervarlı, M. Sait. “Hikmet (Kelam)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998.
  32. Sezgin, Fuat. Târîhu’t-türâsi’l-Arabî (GAS). Suûdi Arabistan: Câmiatü Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye, 1991. Şavlı, Mehmet Reşat. İslâm Düşüncesinde Hikmet. Ankara: DİB Yayınları, 2023.
  33. Şimşek, Özkan, Arıkaner, Yusuf. Mutezilî Kavramlar Sözlüğü: Hudûdu’l-Elfâz/Ebû Reşîd en-Nîsâbûrî-Ebû Saîd es-Sağânî. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
  34. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. B.y.: Müessetü’r-risâle, 1999.
  35. Taş, Sakin. Tefsir Geleneğinde Hikmet: Fahreddin Râzî Örneği. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora tezi, 2023.
  36. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed. el-Câmiu’s-sahîh. Medine: Mektebetü’s-selefiyye, 1964.
  37. Uğur, Hakan. “Kur’an’da Hikmet Kavramı -Tefsirlere Göre Hikmet Ayetleri”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 10/3 (Aralık2010), 135-158.
  38. Uludağ, Süleyman, İslam’da Emir ve Yasakların Hikmeti. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009.
  39. Uulu, Kursanbek Duishonkul. Buharalı Alim Zendevistî’nin Ravzatü’l-Ulemâ Adlı Eseri Çerçevesinde Hanefî (Mâtürîdî) Gelenek. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
  40. Yüksel, Emrullah. “İlâhî Fiillerde Hikmet”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8 (Haziran 1988), 43-76.
  41. Zendevistî, Ebû Ali Hüseyin b. Yahya. el-Hikmetü’l-ḫalîḳa. thk. Bilal el-Urfelî ve Hâlid Muhammed Abduh. Beyrut: Dâru’l-Meşrık, 2023.
  42. Zebîdî, Ebû’l-Feyz Murtazâ. Tâ’cu’l-arûs min cevâhiri’l-kâmûs. thk. Mecmûa mine’l-muhakkikîn. B.y.: Dâru’l-hidâye, ts.
  43. Ziriklî, Ebû Gays Muhammed Hayreddin. el-A‘lâm. Beyrut: Dârü’l-ilm li’l-melâyîn, 2002.