Dergiler / İslami İlimler Dergisi / 2026 / Sayı: 42

W. Stanley Jevons’ın ‘Logıc’ (Mantık) Adlı Eserindeki Mantık Görüşleri Üzerine Değerlendirme

Evaluation on the Logical Views of W. Stanley Jevons in His Work “Logic”

Remziye Selçuk(ADNAN MENDERES ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-0919-9234
Sayfa
467–487
Yayın Tarihi
2026-03-29
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Verilerin toplanıp değerlendirilmesiyle dikkat çekici bulgular elde edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:19. yüzyıl mantık ilmi açısından oldukça önemlidir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Stanley Jevons(1835-1882) mantıkla alakalı birçok çalışma yapmıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Verilerin toplanıp değerlendirilmesiyle dikkat çekici bulgular elde edilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Mantık · W. Stanley Jevons · Akıl yürütme

Özet

19. yüzyıl mantık ilmi açısından oldukça önemlidir. Çünkü sembolik mantık çalışmaları hız kazanmış, kıyas eleştirileri yoğunlaşmış, kıyasa alternatif yöntemler geliştirilmiş ve mantık makineleri hem tasarlanmış hem de uygulamaya başlanmıştır. Bu bağlamda W. Stanley Jevons(1835-1882) mantıkla alakalı birçok çalışma yapmıştır. En önemlileri arasında “mantıksal alfabe”, “mantıksal abaküs” ve “mantık makinesi” çalışmaları ile “benzerlerinin birbiri yerine kullanılması” görüşü bulunmaktadır. Bu çalışma kapsam olarak 19. Yüzyıl mantığı ve bu süreç içerisinde Jevons’ın, mantık görüşlerinin özeti olması bakımından,“Logic(Mantık)” adlı eseri ile sınırlıdır. Bu makalede okuyucuya, mantık tarihi içerisinde önemli yeri olan Jevons’ın görüşleri hakkında bilgi sunma ve bazı karşılaştırmalar ile eleştirel bir bakış açısı kazandırma amaçlanmıştır. Yöntem olarak kaynak tarama, okuma ve yorumlama yöntemleri kullanılmıştır. Verilerin toplanıp değerlendirilmesiyle dikkat çekici bulgular elde edilmiştir. Jevons “Logic” kitabında mantık konularını bir takım ilavelerle ele almaktadır. O eserinde akıl yürütmelerden başlayarak kavram ve kavram çeşitleri, önermeler, kıyas, kıyas çeşitleri, gözlem, deney, konuları ile doğadan bilgi toplama sürecinin mantıksal aşamalarını incelemektedir. Eserin sonunda da kısaca mantıksal yanlışlarına değinmektedir. Mantıkçılar mantığın önemini bilerek çalışmalıdır. Eğitimde mantık dersi, küçük yaşlardan itibaren önemli sayılarak bireylere kazandırılmalıdır. “Benzerlik” mantık ve bilimler için önemlidir. Çıkarımlarda ve sembolleştirmede önermeleri benzer önermeye indirgenerek çıkarım yapılabilmektedir. Genelleme yapmak mümkün ve gereklidir. Tümevarım bilimler için oldukça önemlidir ve dört aşamadan meydana gelmektedir. Bunlar gözlem ve deney yoluyla veri toplama, akıl yürütme (bu aşamada incelenen şeyler için doğru olabilecek hipotezler oluşturulur), kıyas veya diğer tümdengelim yöntemleriyle hipotezin doğru olması halinde doğru olabilecek belli olgulara ulaşma, hazırlanmış bilgileri çıkarımlarla karşılaştırmaya devam etme, yani yeni deney ve gözlemlerle tekrar bilgilerin doğruluğunu sınamadır.

Abstract

The 19th century is significant for the science of logic because witnessed an acceleration of symbolic logic studies, the development of alternative methods to syllogisms, and the design and implementation of logic machines. In this context, W. Stanley Jevons (1835-1882) made numerous contributions to logic. Among his most important works are his studies on the "logical alphabet," "logical abacus," and "logic machine," as well as his view on the interchangeability of similar concepts. This study is limited in scope to 19th-century logic and Jevons’s work, "Logic" which presents his key ideas. This article aims to provide the reader with information about Jevons’s views, which hold an important place in the history of logic, and to offer a critical perspective through some comparisons. The methodology employed includes source research, reading, and interpretation. Significant findings were obtained through the collection and evaluation of data. In his book "Logic" Jevons addresses logical topics with a number of additions. Starting with reasoning, it examines the logical stages of the process of gathering information from nature, including concepts and types of concepts, propositions, syllogisms, types of syllogisms, observation, and experimentation. The final section briefly touches upon logical fallacies. Logic lessons should be considered important in education and instilled in individuals from a young age. "Similarity" is important for logic and the sciences. In inferences and symbolization, propositions can be reduced to similar propositions to make inferences. Generalization is possible and necessary. Induction is quite important for the sciences and consists of four stages.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Selçuk, R. (2026). W. Stanley Jevons’ın ‘Logıc’ (Mantık) Adlı Eserindeki Mantık Görüşleri Üzerine Değerlendirme. İslami İlimler Dergisi, Sayı: 42, 467–487. https://doi.org/10.34082/islamiilimler.1837086

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (20)

  1. Bacon, Francis. Novum Organum. çev.Talip Kabadayı, Ankara:BilgeSu Yayınları, 2015.
  2. Bilir, Hüsnü. “William Stanley Jevons’ın Mekanik ‘İnsan’ Kavrayışı”. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 18/2 (01 Haziran 2018): 17-33. https://izlik.org/JA26SR56BK.
  3. Brown, Harold C. The Definition of Logic, The Journal of Philosophy, Vol. 16, No. 20 (Sep. 25, 1919), pp. 533-541.
  4. Emiroğlu, İbrahim. Klasik Mantık, Ankara: Elis Yayınları, 2004.
  5. Emiroğlu, İbrahim. Mantık Yanlışları, Ankara: Elis Yayınları, 2017.
  6. Fârâbî, İlimlerin Sayımı, çev. Ahmet Arslan. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2022.
  7. Fârâbî, Kitâbü’l-Burhan. çev.Ömer Türker, Ömer Mahir Alper. İstanbul: KlasikYayınları, 2008. Fârâbî, Kitâbü’l-Elfâz. çev.Yaşar Aydınlı, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2016.
  8. Fârâbî, Mantığa Giriş Risâleleri. çev.Yaşar Aydınlı, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2018.
  9. Felsefe.gen.tr “Boole Cebirinin Daha Sonraki Gelişimi”. Erişim 3 Mart 2025. https://www.felsefe.gen.tr/boole-cebrinin-daha-sonraki-gelisimi
  10. İbn Sînâ, İşaretler ve Tembihler, çev. Muhittin Macit, Ali Durusoy, vd. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017.
  11. İbn Sînâ, Mantığa Giriş Risâleleri (Kitâbu’ş-Şifâ). çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017. İzmirli, İsmail Hakkı. Felsefe Dersleri, Der Saâdet: Bâb-ı Âlî Ebu’s-Suûd Caddesi: Hukuk Kitapçısı, h. 1330.
  12. Harriet Ann Jevons, Letters and Journal of W. Stanley Jevons, London: Macmillan and Company, 1886. Jevons, William Stanley. The_Principles of Science. London: Macmillan And Company, 1892. Jevons, William Stanley. Elementary Lessons İn Logic. London: Manchester New Edıtıon. London and New York: Macmillan And Company 1894. Jevons, William Stanley. Logic. D. NW York: Appleton and Company. 1877. Jevons, William Stanley. Mantık, çev. Giray Fidan ve K.Uluç İşisağ, Ankara: Efil Yayınları. 2023. Mill, John Stuart. An Examination of Sir William Hamilton's Philosophy,(London: Longmans, Green and Company Mdccclxv, 2. Edition, 1865).
  13. Minto, William. Logic (İnductive and Deductive) 7. Edition, London Toronto Universty, 1893.
  14. Özturan, Mehmet. “At kavramı: Kavram mı nesne mi, tikel mi tümel mi? Frege ve islam mantık geleneği çerçevesinde bir mukayese”. Felsefe Dünyası, (2024). 80,38-56. https://doi.org/10.58634/felsefedunyasi.1582626
  15. Read, Carvet. Logic (Deductive and Enductive), London: Grant Richards. 1908.
  16. Selçuk, Remziye. “Dijitalleşme ve Mantık: S. Jevons’un Mantık Makinesi”, Dijital Çağda Mantık ve Düşüncenin Dönüşümü: Yeni Paradigmalar, ed. Coşkun Baba, (Konya: Palet Yayınları,2025),161-180.
  17. Stock, George. Deductive Logic. London: M.A. Pembroke College, Oxford Longmans, Green and Company. 1888.
  18. Aytemiz, Levent. “W.S. Jevons as the Founder of Modern Economics”, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2002, 7/1, 211-228.
  19. Yıldız, Ayşe.“Bir Araştırma Metodolojisi Olarak Sistematik Literatür Taramasına Genel Bakış, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2022; 22(Özel Sayı 2): 367-386.
  20. Harriet Ann Jevons, Letters and Journal of W. Stanley Jevons, London: Macmillan and Company, 1886. Jevons, William Stanley. The_Principles of Science. London: Macmillan And Company, 1892. Jevons, William Stanley. Elementary Lessons İn Logic. London: Manchester New Edıtıon. London and New York: Macmillan And Company 1894. Jevons, William Stanley. Logic. D. NW York: Appleton and Company. 1877. Jevons, William Stanley. Mantık, çev. Giray Fidan ve K.Uluç İşisağ, Ankara: Efil Yayınları. 2023. Mill, John Stuart. An Examination of Sir William Hamilton's Philosophy,(London: Longmans, Green and Company Mdccclxv, 2. Edition, 1865).