Dergiler / İslami İlimler Dergisi / 2026 / Sayı: 42

Din Eğitiminin Pedagojik Sınırları ve Maneviyatın Ontolojik Doğası

The Pedagogical Limits of Religious Education and the Ontological Nature of Spirituality

Gülşen Sayın(İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ)0000-0002-9214-7573
Sayfa
77–95
Yayın Tarihi
2026-03-29
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Sonuç olarak, maneviyat öznel boyutları ağır basan, bireysel ve deneyim temelli bir kavramdır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Din ve maneviyat ifadeleri birbirini besleyen ancak birbirinden farklı iki kavramdır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu iki kavram, kuramsal düzeyde birbirinden ayrışsa da bireyin yaşam deneyimleri, kimlik oluşumu ve değer sistemi içinde karşılıklı etkileşim halindedir.
💡
Sonuç & Katkı:Sonuç olarak, maneviyat öznel boyutları ağır basan, bireysel ve deneyim temelli bir kavramdır.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Din Eğitimi · Maneviyat · Bütüncül Eğitim

Özet

Din ve maneviyat ifadeleri birbirini besleyen ancak birbirinden farklı iki kavramdır. Din ve maneviyatın gelişimi tek boyutlu bir süreç olarak değil bireyin sosyo–pskolojik, bilişsel ve duyuşsal gelişim alanlarını kapsayan çok katmanlı bir yapı olarak ele alınmalıdır. Bu iki kavram, kuramsal düzeyde birbirinden ayrışsa da bireyin yaşam deneyimleri, kimlik oluşumu ve değer sistemi içinde karşılıklı etkileşim halindedir. Güncel literatür, dini ve manevi gelişimi kimlik inşası, öznel iyi oluş, psikolojik dayanıklık ve etik–ahlaki muhakame gibi değişkenleri dikkate alan incelemeler içermektedir. Dolayısıyla davranışsal eğilimleri ve değer yönelimlerini şekillendiren bu süreçler, eğitim bilimleri ve özellikle din eğitimi alanıyla büyük ölçüde ilişkilidir. Postmodern paradigmanın getirmiş olduğu maneviyat alanındaki çeşitlenmeler bir din özelinde çerçevelendiğinde eğitim süreçlerindeki maneviyat vurgusunun yeterliğini sorgulatmaktadır. Bununla birlikte spiritüel arayışlar da maneviyatın öznel doğası ile ele alındığında din eğitiminin pedagojik sınırlılığına takılabilmektedir. Din eğitiminin yapısal sınırları dikkate alındığında; maneviyatın öğretilebilirliği ve mevcut pedagojik sisteme entegrasyonu, cevaplanması gereken temel bir sorunsal olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu anlamda çalışmada, din eğitiminin pedagojik sınırlılığı içerisinde din eğitimi ile maneviyat ilişkisi nasıl olmalıdır? sorusu tartışılmaya çalışılmıştır. Bu çalışma, dini ve manevi gelişimi kendi dinamikleri bağlamında ele alarak din eğitimi disiplininin maneviyat gibi çok boyutlu bir yapıyı nasıl destekleyebileceğini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Böylece din eğitiminin yalnızca bilişsel alanla sınırlı kalmayıp, duyuşsal ve varoluşsal alanları da kapsayan bir formasyona sahip olması gerekliliği vurgulanmaktadır. Araştırma doküman incelemesine dayalı nitel bir çalışmadır. Sonuç olarak, maneviyat öznel boyutları ağır basan, bireysel ve deneyim temelli bir kavramdır. Bununla birlikte duyuşsal, bilişsel ve davranışsal alanları bütünleştiren yöntem ve tekniklerin yanı sıra çağdaş eğitim yaklaşımları, maneviyatın din eğitimi süreçlerine anlamlı biçimde dâhil edilmesine imkân tanımaktadır. Böyle bir yaklaşım, öğrenenlerin içsel farkındalık, anlam arayışı ve değer temelli bir yönelim geliştirmelerine pedagojik olarak güçlü bir zemin sunma potansiyeline sahiptir.

Abstract

Religion and spirituality are two interrelated yet distinct concepts that play a pivotal role in human development. These concepts should not be approached as one-dimensional processes but rather as multi-layered structures encompassing an individual's socio-psychological, cognitive, and emotional growth. While distinct at a theoretical level, they interact dynamically within an individual's life experiences, identity formation, and value systems. Current literature underscores this interaction through studies examining variables such as identity construction, subjective well-being, psychological resilience, and ethical-moral reasoning. Consequently, these processes, which deeply influence behavioral tendencies and value orientations, are intrinsic to educational sciences, particularly the field of religious education. The diversification of spirituality driven by the postmodern paradigm, particularly when viewed through the lens of a specific religion, challenges the adequacy of how spirituality is addressed in educational processes. Furthermore, when approached through its subjective nature, spiritual pursuits can become limited by the pedagogical constraints of religious education. Considering these structural constraints, the teachability of spirituality and its integration into existing pedagogical systems emerge as fundamental issues requiring attention. In this context, this study examines how the relationship between religious education and spirituality should be navigated within these pedagogical limits. It aims to analyze how the discipline of religious education can support the multidimensional nature of spirituality by addressing religious and spiritual development through their inherent dynamics. Consequently, the study emphasizes the necessity for religious education to adopt an approach that encompasses not only the cognitive domain but also the affective and existential domains. This qualitative study, based on document analysis, aims to analyze how religious education can support this multidimensional structure by addressing religious and spiritual development within its own framework. The study highlights the necessity for religious education to transcend the purely cognitive domain and encompass affective and existential dimensions. It concludes that methods integrating affective, cognitive, and behavioral dimensions—alongside contemporary educational approaches—enable the meaningful incorporation of spiritual education. Ultimately, this approach possesses strong pedagogical potential, providing learners with a foundation for developing inner awareness, seeking meaning, and adopting a value-oriented disposition.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Sayın, G. (2026). Din Eğitiminin Pedagojik Sınırları ve Maneviyatın Ontolojik Doğası. İslami İlimler Dergisi, Sayı: 42, 77–95. https://doi.org/10.34082/islamiilimler.1836403

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (45)

  1. Astley, Jeff. “What Is Religion and Whose Faith Is İt? Some Issues Concerning the NAture and Norrmativity of Religion and the Risks of Religious Education”. Hermeneutics and Religious Education. ed. Herman Lombaerts - Didier Pollefeyt. 399-417. Bibliotheca Ephemeridum Theologicarum Lovaniensium 180. Leuven Paris: Leuven University press Peeters Peeters France, 2004.
  2. Aydın, M. Şevki. Din Eğitimi Bilimi. Kayseri: Kimlik Yayınevi, 2. Basım, 2018.
  3. Aytaç, Kemal. Avrupa Eğitim Tarihi. Ankara: Doğubatı, 2009.
  4. Bamkin, Sam. “Moral Education in Japan: The Disjoint Between Research on Policy and Research on Practice”. Social Science Japan Journal 22/2 (11 Eylül 2019), 247-260. https://doi.org/10.1093/ssjj/jyz008
  5. Bilgin, Beyza. Eğitim Bilimi ve Din Eğitimi. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1988.
  6. Bozkaya, Tuğba. Pozitif Psikoloji Bağlamında Din Eğitimi Temelli Manevi Danışmanlık. Ankara: Nobel Bilimsel, 2023.
  7. Chastain, Drew. “Becoming a Hollow Bone: Lakota Respect for the Sacred”. The Philosophy of Spirituality. ed. Heather Salazar - Roderick Nicholls. 164-188. BRILL, 2018. https://doi.org/10.1163/9789004376311_011
  8. Del Castillo, Fides - Sarmiento, Philip Joseph. “A Systematic Review on Spiritual Modeling: Opportunities and Challenges in Religious Education”. International Journal of Christianity & Education 26/1 (Mart 2022), 6-17. https://doi.org/10.1177/20569971211038968
  9. Dretske, Fred. “The Epistemology of Belief”. Perception, Knowledge and Belief: Selected Essays. 400-412. Cambridge University Press, 1. Basım, 2000. https://doi.org/10.1017/CBO9780511625312
  10. Eaude, Tony. “Shining Lights in Unexpected Corners: New Angles on Young Children’s Spiritual Development”. International Journal of Children’s Spirituality 8/2 (Ağustos 2003), 151-162. https://doi.org/10.1080/13644360304630
  11. Ekşi, Halil - Keskinoğlu, M. Şerif. “Manevi Yönelimli Psikolojik Danışma Teknikleri”. Manevi Yönelimli Psikolojik Danışma. ed. Halil Ekşi. 219-264. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2021.
  12. Erricker, Clive. “Religious Education And Spiritual Developement: Pedagogical Insufficiecy And Possibility”. International Handbook of The Religious, Moral and Spiritual Dimensions in Education. ed. Marian De Souza. 697-715. Dordrecht; London: Springer, 2006.
  13. Erricker, Clive - Erricker, Jane. Reconstructing Religious, Spiritual, and Moral Education. London; New York: Routledge, 2000.
  14. Filliot, Philippe. “L’éducation Spirituelle Ou L’autre de La Pédagogie ?” Éducation et socialisation 56 (2020). https://doi.org/10.4000/edso.11952
  15. Forsyth, James. Psikolojik Din Kuramları. ed. Mustafa Ulu. çev. Metin Güven vd. Kayseri: Kimlik Yayınlar, 2017.
  16. Fowler, James W. Stages of Faith: The Psychology of Human Development and the Quest for Meaning. Cambridge: Harper & Row, 17. [print.]., 1995.
  17. Gazali. El-Munkızu Min-ed-Dalal. çev. Hilmi Güngör. Ankara: Maarif Basımevi, 2. baskı., 1960.
  18. Goldman, Ronald. Religious Thinking from Childhood to Adolescence. London: Routledge and Kegan Paul, Reprinted., 1977.
  19. Hodge, D. R. “Working with Muslim Youths: Understanding the Values and Beliefs of Islamic Discourse”. Children & Schools 24/1 (01 Ocak 2002), 6-20. https://doi.org/10.1093/cs/24.1.6
  20. James, William. The Varieties of Religious Experience. New York: Longmans, 1902. https://archive.org/details/varietiesofrelig00jameuoft/page/n5/mode/2up
  21. King, Pamela Ebstyne - Boyatzis, Chris J. “Religious and Spiritual Development”. Handbook of Child Psychology and Developmental Science. ed. Richard M Lerner. 1-48. Wiley, 1. Basım, 2015. https://doi.org/10.1002/9781118963418.childpsy323
  22. Maslow, Abraham. İnsan Olmanın Psikolojisi. İstanbul: Kuraldışı Yayınları, 2001.
  23. Meydan, Hasan. Din Eğitiminde Manevi Boyut. İstanbul: DEM Yayınları, 2015. Mezirow, Jack. Transformative Dimensions of Adult Learning. San Francisco, Calif: Jossey-Bass [u.a.], 1. ed., 1991.
  24. Montessori, Maria. Spontaneous Activity in Education. çev. Florence Simmonds. New York: Frederıck A. Stokes Company Publishers, 1917.
  25. Noddings, Nel. “Umursamaya Yönelik Öğretim Temaları”. çev. Çakar Özkan. Eğitim Programlarında Güncel Sorunlar. 47-54. Ankara Pegem Akademi Yayıncılık, 2016.
  26. Ornstein, Allan C. vd. (ed.). Contemporary Issues in Curriculum. Boston: Pearson, Sixth edition., 2015.
  27. Ouellet, Fernand. “L’enseignement Du Fait Religieux Dans L’école Publique?:” Carrefours de l’éducation n° 14/2 (01 Eylül 2002), 40-58. https://doi.org/10.3917/cdle.014.0040
  28. Ouimette, Marie-Ève. “La Culture Religieuse À l’École: Un Sacrifice Sur L’autel De La Laïcité?” Studies in Religion/Sciences Religieuses 54/3 (Eylül 2025), 325-342. https://doi.org/10.1177/00084298251346793
  29. Pargament, Kenneth I. - Zinnbauer, Brian J. “Religiousness and Spirituality”. Handbook of The Psychology of Religion and Spirituality. ed. Raymond F. Paloutzian - Crystal L. Park. 21-42. New York: Guilford Press, 2005.
  30. Phillips, Adam. Freud Olmak: Bir Psikanalistin Gelişimi. çev. Şahika Tokel. İstanbul: YKY., 2016.
  31. Piaget, Jean - Inhelder, Bärbel. Çoçuk Psikolojisi. çev. Orçun Türkay. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 5. Basım, 2020.
  32. Reisinger, Doris. “What Is Spirituality? The Challenges of a Philosophical Definition”. Sophia 64/1 (Mart 2025), 117-131. https://doi.org/10.1007/s11841-024-01034-w
  33. Santrock, John W. Yaşam Boyu Gelişim: Gelişim Psikolojisi: Life-span Development. ed. Yüksel Galip. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık Eğitim Danışmanlık Tic. Ltd. Şti., 2015.
  34. Sayın, Gülşen. Bireysel Dindarlık ve Gençlik: Lise Öğrencilerinin Din Eğitimi Deneyimleri ve Din Eğitiminden Beklentileri. Ankara: FCR Yayın, 2025.
  35. Sayın, Gülşen. Din Eğitiminde Teori ve Pratik - Dinî Bilgi Anlayışları ve Öğretim Uygulamaları. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2024.
  36. Schunk, Dale H. Eğitimsel Bir Bakışla Öğrenme Teorileri. çev. Zeynep Hayal Kaçkar vd. Kızılay, Ankara: Nobel, Gözden geçirilmiş 3. basım: Eylül 2014., 2014.
  37. Shalabī, Aḥmad - Yardım, Ali. İslam’da Eğitim-Öğretim Tarihi. İstanbul: Damla Yayınevi, 3.baskı., 1998.
  38. Şahin, Seyfullah. Eğitimde Holistik (Bütünsel) Yaklaşım Kavramsal-Kuramsal ve Felsefi Bir Temellendirme. Ankara: Sonçağ Akademi, 2021. Tosun, Cemal. Din Eğitimi Bilimine Giriş. Ankara: Pegem Akademi, 12.baskı., 2023.
  39. Wren, Thomas - Lapsley, Daniel K. “Alanın Tanımı: Tarihsel, Felsefi ve Metodolojik Temeller”. çev. Alaaddin Turgut vd. Ahlak ve KArakter Eğitimi El Kitabı. ed. Larry P. Nucci - Narcia Narvaez. 11-149. Istanbul, 2019.
  40. Wright, Andrew. “The Spirituel Education Project: Cultivating Spirituel and Religious Literacy Through A Critical Pedagogy of Religious Education”. Pedagogies of Religious Education: Case Studies in the Research and Development of Good Pedagogic Practice in RE. ed. Michael Grimmitt. 170-187. Great Wakering, Essex: McCrimmons, 1. publ., 2000.
  41. Yeşilyaprak, Binnur. 21. Yüzyılda Eğitimde Rehberlik Hizmetleri Gelişimsel Yaklaşım. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 31. Basım, 2024.
  42. Erricker, Clive. “Religious Education And Spiritual Developement: Pedagogical Insufficiecy And Possibility”. International Handbook of The Religious, Moral and Spiritual Dimensions in Education. ed. Marian De Souza. 697-715. Dordrecht; London: Springer, 2006.
  43. Erricker, Clive - Erricker, Jane. Reconstructing Religious, Spiritual, and Moral Education. London; New York: Routledge, 2000.
  44. Santrock, John W. Yaşam Boyu Gelişim: Gelişim Psikolojisi: Life-span Development. ed. Yüksel Galip. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık Eğitim Danışmanlık Tic. Ltd. Şti., 2015.
  45. Schunk, Dale H. Eğitimsel Bir Bakışla Öğrenme Teorileri. çev. Zeynep Hayal Kaçkar vd. Kızılay, Ankara: Nobel, Gözden geçirilmiş 3. basım: Eylül 2014., 2014.