Dergiler / Tarih Dergisi / 2023 / Sayı: 81

Hun, Gök Türk, Uygur Araştırmalarının Tarihi Gelişimi

Historical Development of Hun, Gok Turk, and Uyghur Studies

Ahmet Taşağıl(Yeditepe Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü)0000-0002-1435-8877
Sayfa
413–440
Yayın Tarihi
2023-11-10
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Daha sonraki dönemlerde başka üniversitelerin açılmasıyla sayı çoğalmış ve de yaygınlaşmıştır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bilindiği gibi 19. yüzyılın ikinci yarısı, dünyanın Orta Asya’yı keşif çalışmalarını yoğunlaştırdığı bir dönemdir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Söz konusu çalışmalar her ne kadar sömürgeciliğe hizmet etse de Türk kültürünün eski ve derin taraflarını ortaya çıkaran araştırma sonuçları Türk tarihi hakkında bilinenleri farklı noktalara taşımıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Daha sonraki dönemlerde başka üniversitelerin açılmasıyla sayı çoğalmış ve de yaygınlaşmıştır.
🔬Tür:Görüş Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Hunlar · Gök Türkler · Uygurlar

Özet

Bilindiği gibi 19. yüzyılın ikinci yarısı, dünyanın Orta Asya’yı keşif çalışmalarını yoğunlaştırdığı bir dönemdir. Sömürgeciliğin zirve yaptığı bu dönemde batılı araştırıcılar, yarış halinde Orta Asya’nın gizemlerini çözmeye çalıştılar. Söz konusu çalışmalar her ne kadar sömürgeciliğe hizmet etse de Türk kültürünün eski ve derin taraflarını ortaya çıkaran araştırma sonuçları Türk tarihi hakkında bilinenleri farklı noktalara taşımıştır. Dolayısıyla gelişen Türkoloji altın çağını yaşarken tarih çalışmaları da birer birer meyvelerini veriyordu. Genel olarak Orta Asya tarihinin her dönemi ile ilgili değerli eserler yazıldı. Türkiye Cumhuriyeti’nin ilanının ilk yıllarında Türk tarihinin eski dönemleri üzerine araştırmalara ilgi duyulmuş ve açılan kurumlarla sağlam temellere oturtulmaya çalışılmıştır. Bunlardan ilki İstanbul Üniversitesi bünyesinde 12 Kasım 1924 tarihinde kurulan Türkiyat Enstitüsü, Ankara’da 1931’de kurulan Türk Tarih Kurumu’dur. Daha sonra üniversite reformu ile İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, Ankara Üniversitesi Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi Tarih Bölümleri açılınca akademik çalışmalar daha da yaygınlaşmıştır. Ankara Üniversitesi Tarih Bölümündeki Genel Türk Tarihi, İstanbul Üniversitesi Tarih Bölümünde ise Umumî Türk ve Asya Tarihi kürsüleri, Türkiye dışında yaşayan Türklerin ve Eski Türk Tarihini incelemek üzere kurulmuşlardı. Daha sonraki dönemlerde başka üniversitelerin açılmasıyla sayı çoğalmış ve de yaygınlaşmıştır.

Abstract

As is known, the world’s exploration efforts in Central Asia intensified in the second half of the 19th century. During this period when colonialism was at its peak, Western researchers raced in their attempt to solve the mysteries of Central Asia. Although these studies served colonialism, research results that reveal the deep old aspects of Turkish culture have brought what is known about Turkish history to different points. Therefore, while the developing Turkology was experiencing its golden age, historical studies were bearing fruit one at a time, with valuable works in general being written about every period of Central Asian history. In the first years of the proclamation of the Republic of Türkiye, interest occurred in research on the old periods of Turkish history, and efforts were made to establish it on solid foundations through the institutions that were opened. The first of these was the Turkic Studies Institute, established within Istanbul University on November 12, 1924 and followed by the Turkish Historical Society, which was established in Ankara in 1931. With the subsequent university reform, academic studies became more widespread once the Istanbul University’s Faculty of Letters and History Department were opened, as well as Ankara University’s Faculty of Language, History, and Geography and its History Departments. The Departments of General Turkish History in the History Department of Ankara University and the Departments of General Turkish and Asian History in the History Department of Istanbul University were established to study the history of Turks living outside of Türkiye as well as the history of ancient Turks. With the opening of other universities in later periods, the number of studies increased and became widespread.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Taşağıl, A. (2023). Hun, Gök Türk, Uygur Araştırmalarının Tarihi Gelişimi. Tarih Dergisi, Sayı: 81, 413–440. https://doi.org/10.26650/iutd.20238112

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (138)

  1. Çin Kaynakları google scholar
  2. Shih-chi史記, 110. bölüm. google scholar
  3. Han Shu漢書, 94. bölüm google scholar
  4. Hou Han Shu後 漢 書, 89. bölüm. google scholar
  5. Chin Shu晉 書, 97. bölüm. google scholar
  6. Tzu-chih T’ung-chien資治 通鑑 google scholar
  7. T’ung Tien通典 google scholar
  8. Ts’e-fu Yüan-kuei 册府元亀. google scholar
  9. Chou Shu周書, 50. bölüm. google scholar
  10. Pei Shih 北史, 99. bölüm. google scholar
  11. Suei Shu隋書 google scholar
  12. T’ung Tien通典, 197. bölüm. google scholar
  13. Ts’e-fu Yüan-kuei册府元亀, 958. bölüm. google scholar
  14. T’ung Chih通志, 636. bölüm. google scholar
  15. Tsu-chih T’ung-chien資治通鑑 google scholar
  16. Wen-hsien T’ung-k’ao文獻通考, 343. bölüm. google scholar
  17. Chiou T’ang Shu 舊唐書, 198. bölüm. google scholar
  18. Hsin T’ang Shu新唐書 google scholar
  19. Araştırma Eserleri google scholar
  20. Amartuvşin, Ç.-N. Batbold-G. Eregzen-B. Batdalay, Çandman Har Uulın Arheologiyn Dursgal, I, Ulaanbaatar 2015. google scholar
  21. Aydın, Erhan, Orhon Yazıtları, Konya 2012. google scholar
  22. ________, Türk Runik Bibliyografyası, İstanbul 2017. google scholar
  23. ________, Uygur Yazıtları, İstanbul 2018. google scholar
  24. Balcı, Gökçe, Tabgaçlar, İstanbul 2018. google scholar
  25. Bang, W., Über die Köktürkische İnscrift auf der Süd Seite des Kül Tegin Denkmals, Leipzig 1896. google scholar
  26. Barfield, Thomas, The Perilious Frontier, Blackwell, Massachusets 1989. google scholar
  27. Barthold, V. V., Moğol İstilasına Kadar Türkistan, terc. Hakkı Dursun Yıldız, İstanbul 1981. google scholar
  28. Baykuzu, Tilla Deniz, “V. Yüzyılda Kuzey Çin’de Kurulan Bir Hun Devleti: Kuzey Liang”, Türkler, II, Ankara 2002, s. 758-762. google scholar
  29. ________, Asya Hun İmparatorluğu, Kömen Yay., Konya 2012. google scholar
  30. ________, Kuzey Liang’da Kurulan Hun Devleti, Mimar Sinan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 1997. google scholar
  31. Biçurin, N. Yakinef, Sobreniye Svediy o Narodah Obvitavşih v Sredney Azii v drevnaya vremena, Sanktpeterburg 1851, 2. baskı 1950. google scholar
  32. Chavannes, Edeoard, Documents sur les Tou-kiuoe Occidentaux, Petersbourg 1903. google scholar
  33. ________, Notes Additionalles Documents sur les Tou-kiuoe Occidentaux, Petersbourg 1906. google scholar
  34. Chien-ch’ün, Kao, Tzuei-hou İ-ke Hsiung-nu, Pei-ching 2009. google scholar
  35. Chin-k’uei, Chang, Hsiung-nu Ti-kuo, Pei-ching 2009. google scholar
  36. Christian, D., A History of Russia, Central Asia and Mongolia, Blackwell Publishers, Oxford 1998. google scholar
  37. Çandarlıoğlu, Gülçin, Ötüken Bölgesindeki Büyük Uygur Kağanlığı, İstanbul Üniversitesi, Yayınlanmamış Doçentlik Tezi, İstanbul 1972. google scholar
  38. ________, Sarı Uygurlar ve Kansu Bölgesi Kabileleri, İstanbul Üniversitesi, Doktora Tezi, Tai-pei 1967. google scholar
  39. ________, Uygur Devletleri Tarihi ve Kültürü, İstanbul 2004. google scholar
  40. Çoruhlu, Yaşar, Erken Devir Türk Sanatı, İstanbul 2013. google scholar
  41. Eberhard, W., “Çin Kaynaklarına Göre Orta Asya’da At Cinsleri”, Ülkü, sayı 92 (1940), s. 161-172. google scholar
  42. ________, “Çin Kaynaklarına Göre Orta ve Batı Asya Halklarının Medeniyeti”, Türkiyat Mecmuası, VII-VIII (1942), s. 125-191. google scholar
  43. ________, “Çin Kaynaklarına Göre Türklerde ve Komşularında Spor”, Ülkü, sayı 87 (1940), s. 204-215. google scholar
  44. ________, “Eski Çin Kültürü ve Türkler”, Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi Dergisi, I/4 (1943), s. 19-29. google scholar
  45. ________, “Muahhar Han Devrinde (M.S. 25-M.S. 220), Hun Tarihine Kronolojik Bakış”, Belleten, IV/16 (1940), s. 337-385. google scholar
  46. ________, Çin Tarihi, Ankara 1987. google scholar
  47. ________, Çin’in Şimal Komşuları, Ankara 1942. google scholar
  48. Ecsedy, H., “Trade and War Relations Between the Turks and China in the Second half of the VIth Century”, Acta Orientalia, XXI, Budapest 1968, s. 131-180. google scholar
  49. Ercilasun, Konuralp, Türk Tarihinde Asya Hunları, Ankara 2020. google scholar
  50. Erööl-Erdene, Çimiddorjiyn, Hunnugiyn Yazguurtnı Orşuulgın Dursgalın Sudalgaa, Ulaanbaatar 2015. google scholar
  51. Esin, Emel, İslamiyetten Önce Türk Kültürü ve İslama Giriş, İstanbul 1978. google scholar
  52. Franke, Otto, Geschichte des chinesischen Reiches, I, Berlin 1930. google scholar
  53. Gabain, A.M.V., “Köktürklerin Tarihine Kısa Bir Bakış”, çev. Saadet Ş. Çağatay, Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi Dergisi, II/5 (1944), s. 685-696; VIII/3 (1950), s. 373-379. google scholar
  54. Giraud, Rene, L ’Emıpire de Turc Celestes, Paris 1960. google scholar
  55. Golden, P., Türk Halkları Tarihine Giriş, çev. Osman Karatay, Ankara 2002. google scholar
  56. de Groot, M., Die Hunnen der vorchristlichen Zeit, I, Berlin-Leipzig 1921. google scholar
  57. de Guignes, J., Histoire Generale des Huns, des Turcs, des Mongols et des Occidentaux, Paris 1756-58 (Türkçe trc. Hüseyin Cahit Yalçın, İstanbul 1325h). google scholar
  58. ________, Hunların, Türklerin, Moğolların ve Daha Sair Batı Tatarlarının Tarih-i Umumisi, çev. Hüseyin Cahit Yalçın, İstanbul 2019. google scholar
  59. Hayashi, T., “Development of a Nomadic Empire”, Bulletin Ancient and Orient Museum, XI, Tokyo 1990. google scholar
  60. İzgi, Özkan, Uygurların Siyasî ve Kültürel Tarihi, Ankara 1987. google scholar
  61. ________, Wang Yen-te Seyahatnamesi, Ankara 1987. google scholar
  62. Jen-t’ang, Chang, Doğu Göktürkleri, Doktora Tezi, özel baskı Taipei 1968. google scholar
  63. Julien, Stanislas, “Documents Historique sur les Tou-kioue Extraits du Pien-i-tien, et Traduit du Chinois par”, Journal Asiatique, 1864. google scholar
  64. ________, Documents Sur Les Tou-kioue (Turcs), Paris 1877. google scholar
  65. Kafesoğlu, İ., Türk Milli Kültürü, İstanbul 1987. google scholar
  66. Kiselev, S. V., Drevnyaya İstoriya Yujnoy Sibiri, Moskva 1950. google scholar
  67. Kubarev, G. V., Kultura Drevnih Tyurok Altaya, Po Materialam Pogrebalnıh Pomyatnikov, Novosibirsk 2005. google scholar
  68. Kurat, A. N., “Göktürk Kağanlığı”, Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi Dergisi, X/1-2 (1952), s. 1-56. google scholar
  69. Lattimore, Owen, Inner Asian Frontiers of China, Oxford University Press, Boston 1992. google scholar
  70. Lbova, L. V., Paleolit Severnoy zonı zapadnogo zabaykalya, Ulan Ude 2000. google scholar
  71. Ligeti, L., “Asya Hunları”, Attila ve Hunları, derleyen Gyula Nemeth, çev. Şerif Baştav, İstanbul 1962, s. 27-56. google scholar
  72. Mackerras, Colin, The Uighur Empire, 744-840, According to the T’ang Dynastic Histories, Canberra 1968. google scholar
  73. Mao-tsai, Liu, Die Chinesischen Nachrichten Zur Geschichte der Ost-Türken (T’u-küe), I-II, Wiesbaden 1958. google scholar
  74. McGovern, W. M., The Early Empires of Central Asia, Newyork 1939. google scholar
  75. Mert, Osman, Ötüken Uygur Yazıtlarından Tes, Tariat, Şine Us, Ankara 2009. google scholar
  76. Müller, F.W.K., Uigurica II, Abhandlungen der Preussischen Akademie der Wissenschaften, 1911. google scholar
  77. Naseleniye Gornogo Altaya v Epohu Rannego Jeleznogo Veka Kak Etnokulturnıy Fenomen: Proishojdeniye, genezis, İstoriçeskiye Sudbı, (komisyon), Novosibirsk 2003. google scholar
  78. Novgorodova, E. A., Drevniyaya Mongolia, Moskva 1989. google scholar
  79. ________, Naseleniye gornogo Mongolia v epohu rannego jeleznego veka kak etnokulturnıy fenomen, proishojdeniye genezis istoriçeskiye sudbı, Novosibirsk 2003. google scholar
  80. Onat, Ayşe, Çin Kaynaklarında Türkler Han Hanedanı Tarihinde “Batı Bölgeleri”, Ankara 2012. google scholar
  81. ________, “Çin Türkistan İlişkilerinin Başlangıcı Hakkında Bazı Bilgiler”, Belleten, LIV/211 (1990), s. 913920. google scholar
  82. ________, “Han Döneminde Bazı Türkistan Devletleri Hakkında Bir İnceleme”, Belleten, LV/212 (1991), s. 71-78. google scholar
  83. ________, “Eski Orta Asya Kavimlerinin Çin ile Olan İlişkileri Hakkında Kısa Bir İnceleme”, DTCF Tarih Araştırmaları Dergisi, XV/26 (1992), s. 63-71. google scholar
  84. ________, “Han Döneminde Hun-Çin Ekonomik İlişkileri (M.Ö. 206-M.S. 220)”, Belleten, LI/200 (1987), s. 611-624. google scholar
  85. ________, “Hunların Doğuda Siyasal Üstünlük Dönemi (MS. 25-46)”, DTCF Dergisi, XXXI/1-2 (1987), s. 383-395. google scholar
  86. ________-Sema Orsoy-Konuralp Ercilasun, Han Hendanlığı Tarihi Hsiung-nu Monografisi, Ankara 2006. google scholar
  87. Orkun, H. Namık, Eski Türk Yazıtları, Ankara 1987; Ankara 1994. google scholar
  88. Otkan, Pulat, Tarihçinin Kayıtları’na (Shi Ji) Göre Hunlar, İstanbul 2018. google scholar
  89. Ögel, Bahaeddin, “Çin Kaynaklarına Göre Wu-sun’lar ve Siyasî Sınırları Hakkında Bazı Problemler”, DTCF Dergisi, VI/4 (1948), s. 259-278. google scholar
  90. ________, “Doğu Göktürkleri Hakkında Vesikalar Notlar”, Belleten, XXI/81 (1957), s. 81-137. google scholar
  91. ________, “İlk Töles Boyları”, Belleten XII/48 (1948), s. 795-831. google scholar
  92. ________, İslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi, Ankara 1962. google scholar
  93. ________, Sino-Turcica, Tai-pei 1964. google scholar
  94. ________, “Şine Usu Yazıtının Tarihi Önemi Kutluk Bilge Kül Kagan, Moyunçur”, Belleten, XV/59 (1951), s. 361-379. google scholar
  95. ________, “Uygur Devletinin Teşekkülü ve Yükseliş Devri”, Belleten, XIX/75 (1955), s. 331-376. google scholar
  96. ________, “Türk Efsaneleri Üzerinde İncelemeler Uygurların Menşe Efsanesi”, Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi Dergisi, VI/1-2 (1948), s. 17-26. google scholar
  97. ________, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi, Ankara 1981, 2. Baskı Ankara 2015. google scholar
  98. Ölmez, Mehmet, Orhon-Uygur Hanlığı Dönemi Moğolistan’daki Eski Türk Yazıtları, Ankara 2012. google scholar
  99. Özerdim, Muhaddere N., “Chou’lar ve Bu Devirde Türklerden Gelen Gök Dini”, Belleten, XXVII/105 (1963), s. 1-23. google scholar
  100. Özyetgin, Melek, İslam Öncesi Uygurlarda Toprak Hukuku, İstanbul 2014. google scholar
  101. Parker, E. G., A Thousand Years of the Tartars, Shang-hai 1895. google scholar
  102. Pelliot, Paul, “L’Origine de Tou-kioue, Nom Chinois de Turc”, T’oung Pao, Second Series, XVI/5 (1915), s. 687-689. google scholar
  103. Radloff, Wilhelm, Alttürkische İnschriften der Mongolei, Peterburg 1897. google scholar
  104. ________, Aus Sibirien, I-II, Leipzig 1884 (Türkçe terc. Ahmet Temir, Sibirya’dan, Ankara 1976). google scholar
  105. Sartkojaulı, Karcaubay, Orhun Yazıtları Tolık Atlası, Astana 2002. google scholar
  106. Sertkaya, Osman, Göktürk Tarihinin Meseleleri, Ankara 1995. google scholar
  107. Taşağıl, Ahmet, “552-627 Yılları Arasında Töles Boylarının Coğrafi Dağılımına Bir Bakış”, MSÜ Fen-Edeb. Fak. Dergisi, sayı 1 (1992), s. 121-134. google scholar
  108. ________, “Gök Türklerde İnsani Değerler ve İnsan Hakları”, Türk Kültürüne Hizmet Vakfı, Tarih Boyunca Türklerde İnsan Hakları Kitabı, I, İstanbul 1992, s. 93-116. google scholar
  109. ________, “Gök Türklerin Sonu ve Belgeleri”, Belleten, LXIII/236 (1999), s. 23-42. google scholar
  110. ________, “Kapgan Kağan Devrinde Gök Türk-Çin Münasebetleri”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, sayı 65 (1991), s. 307-320. google scholar
  111. ________, “Kapgan Kağan (692-716)”, Belleten, LVII/218 (1993), s. 51-70. google scholar
  112. ________, Bozkırların İlk İmparatorluğu Hunlar, İstanbul 2020. google scholar
  113. ________, Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, Ankara 2004. google scholar
  114. ________, Gök Türkler I, Ankara 1995. google scholar
  115. ________, Gök Türkler II, Ankara 1998. google scholar
  116. ________, Gök Türkler III, Ankara 2004. google scholar
  117. ________, Uygurlar, İstanbul 2020. google scholar
  118. Tekin, Talat, Hunların Dili, Ankara 1993. google scholar
  119. ________, Orhon Yazıtları, İstanbul 2003. google scholar
  120. Thomsen, V., “Inscriptions de l’Orkhon dechiffrees”, Memoire de la Societe Finno-ougrienne, V, Helsinki 1896. google scholar
  121. Törbat, Ts., Mongol Ba Bus Nutgiyn Bugan Höşööniy Soyol, I-II, Ulaanbaatar 2018. google scholar
  122. Treasures of the Xiongnu, ed. Gelegdorj Eregzen, Ulaanbaatar 2011. google scholar
  123. Tseveendorj, D., İstoriya Drevnego İssskustva Mongolii, Ulaan Baatar 2012. google scholar
  124. Tsultem, Nyam-Osorın, İskkusstvo Mongolii, Moskva 1984. google scholar
  125. Türkeli, Cevat, Çin Kaynaklarına Göre Hunların Ataları, İstanbul Üniversitesi, Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul 1990. google scholar
  126. User, Hatice Şirin, Köktürk ve Ötüken Uygur Kağanlığı Yazıtları, Konya 2009. google scholar
  127. ________, Köktürk ve Uygur Kağanlığı Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi, Ankara 2016. google scholar
  128. ________, Kül Tigin Yazıtı Notlar, İstanbul 2015. google scholar
  129. Wen-shen, Tsai, Li Te-yü’nün Mektuplarına Göre Uygurlar, Ankara Üniversitesi Doktora Tezi, Tai-pei 1967. google scholar
  130. Yıldırım, Kürşat, Doğu Türkistan’ın Tarihi Coğrafyası, İstanbul 2016. google scholar
  131. ________, Uygur Kağanlığı 744-840, İstanbul 2021. google scholar
  132. ________, Çin Tarihi, İstanbul 2021. google scholar
  133. ________, “Hunlar ve Gansu Bölgesi”, Atsız Armağanı, II, haz. Saadettin Y. Gömeç, Ankara 2017, s. 187200. google scholar
  134. ________, “Asya Hunlarının Kurultay Yerleri Hakkında”, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, XVI/2 (2016), s. 197-209. google scholar, “Hunların Gansu Koridoru’ndaki Guzang fe ^ Şehri Üzerine Bazı Notlar”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, sayı 39 (2016), s. 61-69. google scholar
  135. ________, “Uygur Kağanlığı’nın Tarihi Coğrafyası”, Türk Dünyası Araştırmaları, sayı 236 (2018), s. 91-112. google scholar
  136. ________, “Uygur Kağanlığı Tarihinin Yazımında Yazıtların Önemine Dair Bazı Örnekler”, Moğolistan Kültürel Mirası İçinde Türk Yazıtlarının Bugünü ve Geleceği Çalıştayları Bildiriler Kitabı, ed. Ş. Doğan, İzmir 2022, s. 310-334. google scholar
  137. ________(haz.), Çin Kaynaklarında Türkistan Şehirleri, İstanbul 2013. google scholar
  138. Yü, Ying-shih, “Hsiung-nu (şyung-nu)”, Erken İç Asya Tarihi, ed. D. Sinor, Türkçe terc. S. Esenbel, İstanbul 2000, s. 167-208. google scholar