Dergiler / Tarih Dergisi / 2026 / Sayı: 1 Özel Sayı

Kırım Hanlığında Mirza Aristokrasisinin Servet Yapısı ve Sosyal Profili: Tereke Kayıtlarına Dayalı Nicel Bir Analiz

The Wealth Structure and Social Profile of the Mirza Aristocracy in the Crimean Khanate: A Quantitative Analysis Based on Estate Records

Fehmi Yılmaz(MARMARA ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-9800-5488
Sayfa
28–44
Yayın Tarihi
2026-01-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Elde edilen veriler, Mirza aristokrasisinin ataerkil ve endogamik bir aile yapısına sahip olduğunu, üyelerinin büyük ölçüde tek eşli ve 2-4 çocuklu çekirdek ailelerden oluştuğunu göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, 17. ve 18. yüzyıllarda Kırım Hanlığı’nda Mirza aristokrasisinin servet yapısı ve sosyal profilini tereke kayıtlarına dayalı nicel bir analizle incelemektedir. “Amîrzâde” kökenli Mirza unvanı, Kırım’da hanedan dışı soylu Tatar ailelerini tanımlamakta ve bu sınıf, Hanlığın askerî-idarî yapısının temelini oluşturmaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Araştırma kapsamında 1648-1753 yıllarına ait 200 tereke kaydı değerlendirilmiş; Mirzaların demografik özellikleri, ekonomik bileşenleri, servet transfer mekanizmaları ve enflasyon karşısındaki konumları analiz edilmiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Elde edilen veriler, Mirza aristokrasisinin ataerkil ve endogamik bir aile yapısına sahip olduğunu, üyelerinin büyük ölçüde tek eşli ve 2-4 çocuklu çekirdek ailelerden oluştuğunu göstermektedir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Kırım Hanlığı · Mirza aristokrasisi · Tereke kayıtları

Özet

Bu çalışma, 17. ve 18. yüzyıllarda Kırım Hanlığı’nda Mirza aristokrasisinin servet yapısı ve sosyal profilini tereke kayıtlarına dayalı nicel bir analizle incelemektedir. “Amîrzâde” kökenli Mirza unvanı, Kırım’da hanedan dışı soylu Tatar ailelerini tanımlamakta ve bu sınıf, Hanlığın askerî-idarî yapısının temelini oluşturmaktadır. Araştırma kapsamında 1648-1753 yıllarına ait 200 tereke kaydı değerlendirilmiş; Mirzaların demografik özellikleri, ekonomik bileşenleri, servet transfer mekanizmaları ve enflasyon karşısındaki konumları analiz edilmiştir. Elde edilen veriler, Mirza aristokrasisinin ataerkil ve endogamik bir aile yapısına sahip olduğunu, üyelerinin büyük ölçüde tek eşli ve 2-4 çocuklu çekirdek ailelerden oluştuğunu göstermektedir. Yerleşim bakımından Mirzalar, çoğunlukla kendi köylerinde yerel güç odağı oluşturmuş, bu durum Kırım toprak düzeninde desantralize bir feodal yapının varlığını ortaya koymuştur. Servet bileşimi açısından Mirzaların zenginliği yalnızca toprak gelirine değil, köle emeği, ticari mülkler ve lüks tüketim mallarına da dayanmaktadır. 1640-1760 dönemi Kırım fiyat endeksine göre, hanlığın ekonomisinde ciddi bir enflasyonist sürecin yaşandığını göstermekte; nominal servet artışlarına karşın Mirzaların reel alım gücü gerilemiştir. Bu dönemde Mirzalar, servetlerini arazi, köle ve ticari mallar gibi enflasyona dayanıklı unsurlarda tutarak ekonomik konumlarını korumaya çalışmıştır. Sonuç olarak Mirza aristokrasisi, klasik feodal özelliklerini sürdürmekle birlikte, 18. yüzyıl itibarıyla ticari ilişkiler ve piyasa dinamikleriyle bütünleşen karma bir ekonomik kimlik geliştirmiştir. Bu durum, Kırım Hanlığı’nda feodalizmden proto-kapitalist bir ekonomik yapıya geçişin erken göstergelerini ortaya koymaktadır.

Abstract

This study examines the wealth structure and social profile of the Mirza aristocracy in the Crimean Khanate during the 17th and 18th centuries through a quantitative analysis based on estate (tereke/muhallefat) records. The title Mirza, derived from the Persian Amīrzāde, referred in Crimea to noble Tatar families outside the ruling dynasty, who formed the core of the Khanate’s military-administrative elite. The research evaluates 200 estate records dated between 1648 and 1753, analyzing the demographic features, economic composition, mechanisms of wealth transfer, and the impact of inflation on the Mirza class. The findings reveal that the Mirza aristocracy possessed a patriarchal and endogamous family structure, typically comprising monogamous nuclear families with 2-4 children. Geographically, most Mirzas established local centers of power in their own villages, indicating a decentralized feudal organization within the Crimean landholding system. In terms of wealth composition, Mirza prosperity was based not only on land revenues but also on slave labour, commercial properties, and luxury consumption goods. According to the Crimean price index for the period 1640-1760, the Khanate’s economy experienced severe inflation, which eroded the real purchasing power of the Mirzas despite nominal increases in wealth. During this period, the Mirzas sought to preserve their economic standing by investing in assets resilient to inflation such as land, slaves, and trade goods. In conclusion, while maintaining classical feudal characteristics, the Mirza aristocracy gradually developed a hybrid economic identity integrated with commercial and market dynamics by the 18th century. This evolution reflects the early signs of a transition from feudalism to a proto-capitalist economic structure within the Crimean Khanate.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Yılmaz, F. (2026). Kırım Hanlığında Mirza Aristokrasisinin Servet Yapısı ve Sosyal Profili: Tereke Kayıtlarına Dayalı Nicel Bir Analiz. Tarih Dergisi, Sayı: 1 Özel Sayı, 28–44. https://doi.org/10.26650/iutd.1807327

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (47)

  1. Abdulgaffar Kırımî, Umdet el-Ahbar, haz. Derya Derin Paşaoğlu, Kazan 2014. google scholar
  2. Aktan, Hamza, “Kısmet”, DİA, XXV, 496-498. google scholar
  3. Başer, Alper, “Kırım Hanlığı Tarihinde Mangıt Kabilesi”, Doğu Avrupa Türk Mirasının Son Kalesi Kırım, ed. Yücel Öztürk, İstanbul 2015, s. 75-98. google scholar
  4. Bozkurt, Fatih, “Osmanlı Dönemi Tereke Defterleri ve Tereke Çalışmaları”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, XI (2013), 193-229. google scholar
  5. Evliya Çelebi Seyahatnamesi, V, haz. Yücel Dağlı-Seyit Ali Kahraman-İbrahim Sezgin. İstanbul 2001. google scholar
  6. ______, VI, haz. Yücel Dağlı-Seyit Ali Kahraman, İstanbul 2002 google scholar
  7. ______, VII, haz. Yücel Dağlı-Robert Dankoff-Seyit Ali Kahraman, İstanbul 2003. google scholar
  8. Fisher, Alan W., Kırım Tatarları, İstanbul 2009, s. 13-60. google scholar
  9. Golden, Peter B., An Introduction to the History of the Turkic Peoples: Ethnogenesis and State-formation in Medieval and Early Modern Eurasia and the Middle East, Wiesbaden 1992, s. 270-282. google scholar
  10. Halim Giray, Gülbün-ü Hânân (Kırım Hanları tarihi): Değerlendirme-Metin-Tıpkıbasım, haz. Alper Başer-Alper Günaydın, İstanbul 2013. google scholar
  11. Ibn Fadlan’s Reisebericht, haz. Zeki Velidi Togan, Leipzig 1939. google scholar
  12. Ivanics, Mária, “Enslavement, Slave Labour, and the Treatment of Captives in the Crimean Khanate”, ed. Dávid-Géza-Pál Fodor, Ransom Slavery along the Ottoman Borders (Early Fifteenth-Early Eighteenth Centuries), Leiden 2007, s. 193-219. google scholar
  13. ______, “Die Şirin: Abstammung und Aufstieg einer Sippe in der Steppe.” The Crimean Khanate between East and West (15th–18th Century), ed. Meinolf Arens-Denise Klein, Wiesbaden 2012, s. 27-44. google scholar
  14. _______, “The Khan’s Inauguration Ceremony among the Mongols and Turks.” Archivum Ottomanicum, XXXIX (2022), 125-149. google scholar
  15. _______, The Number of Karaçı Beys in the Crimean Khanate, Mongols, Tatars, and Turks in the Persianate World Essays in Honor of István Vásáry, ed. Ferenc Csirkes-Benedek Peri, Leiden 2025, s. 124-164. google scholar
  16. İnalcık, Halil, “The Khan and the Tribal Aristocracy: The Crimean Khanate under Sahib Giray I.” Harvard Ukrainian Studies, III/4-1 (1979-1980), 445-466. google scholar
  17. _______, Sources and Studies on the Ottoman Black Sea I The Customs Register of Caffa, 1487-1490, Cambridge 1995. google scholar
  18. Kafalı, Mustafa. “Cuci Ulusun’daki İl ve Kabileler Siyasî Rolleri ve Ehemmiyetleri,” İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi, II (1971), 99-110. google scholar
  19. _______, Ötemiş Hacı’ya göre Cuci Ulusu’nun Tarihi. Ankara 2009. google scholar
  20. Kançal-Ferrari, Nicole, Kırımdan Kalan Miras Hansaray, İstanbul 2005, s. 3-39. google scholar
  21. Kefeli Ibrahim, Tevāriḫ-i Tatar Ḫan ve Dağıstān ve Mosḳov ve Deşt-i Ḳıpçak Ülkelerinindir, haz. İsmail Otar, Eskişehir 2005. google scholar
  22. Kırım hanlarına nāme-i hümāyūn (2 Numaralı Name Defteri), haz. Uğur Ünal, İstanbul 2013. google scholar
  23. Kırım Hanlığı Kadı Sicilleri, Rusya Milli Kütüphanesi El Yazmalar Bölümü (ORRNB), Fond 917, google scholar
  24. Kırımlı, Hakan, Geraylar ve Osmanlılar Kırım Hanlık Hanedanının Osmanlı Devleti’ndeki Hikayesi, İstanbul 2022, s. 25-115. google scholar
  25. Kołodziejczyk, Dariusz, The Crimean Khanate and Poland-Lithuania: International Diplomacy on the European Periphery (15th–18th Century): A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents. Leiden 2011, s. 35, 59, 89, 93, 486-487, 575-576, 579, 675, 745, 887, 891, 950, 952, 960, 962, 986-987. google scholar
  26. Laşkov, F. F., Krımsko-Tatarskago Zemlevladeniya, Simferopol 1897. google scholar
  27. Manz, Beatrice Forbes, “The Clans of the Crimean Khanate 1466-1532.” Harvard Ukrainian Studies, II/3 (1978), 282-309. google scholar
  28. Memoirs of the Baron de Tott, on the Turks and the Tatars, Dublin 1785. google scholar
  29. Ölmez, Zuhal, Şecere-i Türk’e göre Moğol Boyları, Ankara 2003, s. 48, 59. google scholar
  30. Pallas, P. S., Reise in die südlichen Statthalterschaften des Russischen Reichs in den Jahren 1793 und 1794, II, Leipzig 1801, s. 355-357. google scholar
  31. Paşaoğlu, Derya Derin, “Altın Orda ve Kırım Sahasında Bozkır Aristokrasisinin Güçlü Temsilcileri: Emir Rektemür ve Şirin Mirzalar”, Tarih Araştırmaları Dergisi, XXXIII (2013), 147-190. google scholar
  32. Peyssonnel, Charles de, Traité sur le Commers de la Mer Noire, Paris 1787, s. 272-273. google scholar
  33. Rashid al-Din, Jamiʿu’t-tawarikh: Compendium of Chronicles: A History of the Mongols I-III, çev. Wheeler M. Thackston, ed. Şinasi Tekin-Gönül Alpay Tekin, Cambridge 1998, s. 26. google scholar
  34. Schamiloglu, Uli, “The Qaraçi Beys of the Later Golden Horde: Notes on the Organization of the Mongol World Empire.” Archivum Eurasiae Medii Aevi, IV (1984), 283-297. google scholar
  35. Schamiloglu, Uli, “Tribal Politics and Social Organization in the Golden Horde.” Ph.D. Dissertation, Columbia University, 1986. google scholar
  36. Seyyid Mehmed Rızâ, Es-Sebü’s-Seyyâr Fî-Ahbâr-ı Mülûki’t-Tatar (İnceleme-Tenkitli Metin) haz. Yavuz Söylemez, Ankara 2020, s. 32, 87, 94, 97, 100, 103, 109, 123, 127, 167, 177, 216, 219, 264, 266, 293, 295, 300, 301, 335, 337, 346, 354, 375, 389, 392, 395, 408, 415, 420, 422. google scholar
  37. Skrynnikova, T. D., “Znachenie termina garachu v srednevekovoĭ Mongolii.”, VIII mezhdunarodnyj kongress mongolovedov, Ulan-Bator, 5–12 August, 2002g.: Doklady rossiĭskoĭ delegatsii, Moskova 2002, s. 111-117. google scholar
  38. Smirnov, V. D., Osmanlı Dönemi Kırım Hanlığı, çev. Ahsen Batur, 2016 İstanbul. google scholar
  39. Togan, İsenbike, “The Qongrat in History,” in History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East: Studies in Honor of John E. Woods, eds. Judith Pfeiffer-Sholeh A., Quinn Wiesbaden 2006, s. 61-83. google scholar
  40. Trepavlov, V. V., Istoriia Nogaiskoi Ordy, Moscow 2001. google scholar
  41. Velyaminov-Zernov, V. V., Izsledovanie o Kasimovskih tsariakh i tsarevichakh, Sankt Petersburg 1887. google scholar
  42. _______, Kırım Yurtına Ve Ol Taraflarga Dair Bolgan Yarlıglar ve Hatlar, haz. A. Melek Özyetgin-İlyas Kemaloğlu, Ankara 2009. google scholar
  43. _______, Kırım Yurtına Ve Ol Taraflarga Dair Bolgan Yarlıglar ve Hatlar, I-II, haz. Faysal Okan Atasoy, Ankara 2017. google scholar
  44. Vinogradov, A. V., “Rod Sulesha vo vneshneĭ politike Krymskogo Khanstva vtoroĭ poloviny XVIv.”, Turkologicheskii sbornik 2005: Turkskie narody Rossii i Velikoi Stepi, Moscow 2006, s. 26-73. google scholar
  45. Yağcı, Zübeyde Güneş, “Köle Akınlarının Kırım Hanlığı Üzerindeki Siyasi ve Ekonomik Tesirleri”, Türkiye-Ukrayna İlişkileri Kazak Dönemi (1500-1800), ed. Volodımır Melnik-Mehmet Alpargu-Yücel Öztürk-Muhammed Bilal Çelik, İstanbul 2015, s. 393-407. google scholar
  46. Yılmaz, Fehmi-Ahmet Cihan-Özlem Deniz Yılmaz, Kırım Hanlığı Kadı Sicilleri Kataloğu, Ankara 2021. google scholar
  47. Yılmaz, Fehmi, “XVII. Asırda Hanlık Başkenti Bahçesaray”, Doğu Avrupa Türk Mirasının Son Kalesi Kırım, ed. Yücel Öztürk, İstanbul 2015, s. 179-216. google scholar