KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Tarih Dergisi / 2026 / Sayı: 1 Özel Sayı

Osmanlı Devleti Tarafından Kırım Hanlarının Nakdî Taltifi: Atiyye-i Hümâyun, Sâlyâne, Tayinat-bahâ

Cash Rewards to the Crimean Khans by the Ottoman Empire: Atiyye-i Humayun, Sâlyâne, Tayinat-bahâ

Ensar Köse(İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ-CERRAHPAŞA)0000-0003-2754-0982
Sayfa
1–27
Yayın Tarihi
2026-01-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Araştırmanın ana kaynakları, Osmanlı ve Kırımlı tarihçilerin eserleri ve konuyla alakalı arşiv kayıtlarıdır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Kırım hanları, Osmanlı teşrifatında ayrıcalıklı bir mevkie sahiptiler.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bunun bir tezahürü de Osmanlı Devleti tarafından tahta oturtulan hanlara yapılan nakdî ödemelerdir.
💡
Sonuç & Katkı:Araştırmanın ana kaynakları, Osmanlı ve Kırımlı tarihçilerin eserleri ve konuyla alakalı arşiv kayıtlarıdır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Osmanlı Devleti · Kırım Hanlığı · Atiyye

Özet

Kırım hanları, Osmanlı teşrifatında ayrıcalıklı bir mevkie sahiptiler. Bunun bir tezahürü de Osmanlı Devleti tarafından tahta oturtulan hanlara yapılan nakdî ödemelerdir. Hanlığın tevcihi merasimi sırasında yeni hana, Sultanın hediyesi olarak belirli bir miktar nakit para ( atiyye-i hümâyun ) verilirdi. Göreve başladıktan sonra onlara, yıllık gelir tahsis edilmiştir ( sâlyâne ). Görevden azledilen hanlara ise yine yıllık maaş ( sâlyâne ) ve ayrıca ihtiyaçlarını karşılayabilmeleri için aylık gelir ( tayinat-bahâ ) bağlanmıştır. Araştırmada söz konusu nakit ödemelerin, ilk defa ne zaman, nasıl ve hangi gerekçeyle başladığı ve hanlık tarihi boyunca nasıl devam ettiği konusu incelenmiştir. Böylece Kırım Hanlığı’nın Osmanlı Devleti nezdinde ayrıcalıklı bir konuma sahip olduğu argümanına, hanlara yapılan nakdî ödeme bağlamında katkı sağlanması amaçlanmaktadır. Araştırmanın ana kaynakları, Osmanlı ve Kırımlı tarihçilerin eserleri ve konuyla alakalı arşiv kayıtlarıdır.

Abstract

Crimean khans held a privileged position in Ottoman courtesy. One manifestation of this can be seen in the regular cash allowances made to the Crimean khans by the Ottoman Empire. During the ceremony of granting the Khanate charter to a new khan, a certain amount of cash was given to the new khan as a gift from the Sultan (atiyye-i hümâyun) . In addition, newly appointed khans were allocated a fixed annual income (sâlyâne) . Similarly, a regular annual cash salary was given to deposed khans. They were also provided with monthly incomes to meet their various needs (tayinat-bahâ) . This research focuses on these cash allowences. This study examines when, how, and for what reasons these types of grants were first given, and how they continued throughout the khanate’s history. The study aims to test the validity of the argument that the Crimean Khanate held a privileged position in the Ottoman Empire in the context of cash allowances to the khans. The main sources of the research are the works of Ottoman and Crimean historians and relevant archival documents and records.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Köse, E. (2026). Osmanlı Devleti Tarafından Kırım Hanlarının Nakdî Taltifi: Atiyye-i Hümâyun, Sâlyâne, Tayinat-bahâ. Tarih Dergisi, Sayı: 1 Özel Sayı, 1–27. https://doi.org/10.26650/iutd.1744650

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (69)

  1. Bâb-ı Âsâfî Mühimme Defteri (A.DVNS.MHM.d), 113. google scholar
  2. Bâb-ı Defteri Sâlyâne Defterleri (D.SLY.d), 33555; 33556; 33559; 33563; 33565. google scholar
  3. Kâmil Kepeci Defter (KK.d), 5601; 5602; 5603; 5604; 5605; 5606; 5608; 5609; 5610; 5611; 5612; 5613; 5615; 5616. google scholar
  4. Maliyeden Müdevver Defter (MAD.d), 175; 183; 1859; 5239. google scholar
  5. Ali Emiri, Ahmed II (AE.SAMD.II), 5/483. google scholar
  6. Ali Emiri, Ahmed III (AE.SAMD.III), 177/17221. google scholar
  7. Ali Emiri, Mahmud I (AE.SMHD.I), 84/5653. google scholar
  8. İbnülemin, Ensab (İE.ENB), 1/73. google scholar
  9. Cevdet, Eyalet-i Mümtaze (C.MTZ), 1/27; 2/64; 2/89; 3/110; 4/156; 5/207; 5/217; 5/224; 6/273; 6/280; 6/282; 7/307; 8/361; 8/378; 8/396; 9/404; 10/457; 10/482; 11/501; 11/523; 11/540; 11/547; 11/550; 12/552; 12/575; 12/577; 12/587; 13/622; 13/625; 14/660; 14/681; 14/682; 15/703; 15/706; 15/715; 15/725; 16/764; 16/765; 16/774; 16/799; 17/809; 17/817; 17/823; 17/839; 17/842; 18/870; 18/871; 18/879; 19/919; 19/923; 19/941; 19/946; 20/989; 20/958; 20/963; 21/1004; 21/1005; 21/1008; 21/1030. google scholar
  10. Cevdet, Maliye (C.ML), 1/9; 26/1213; 27/1261; 54/2514; 65/2983; 84/3897; 118/5292; 131/5676; 185/7749; 422/17145; 472/19245; 503/20438; 703/28703; 725/29658; 725/29664; 760/30960. google scholar
  11. Bâb-ı Defteri Kefe Mukataası (D.KFM), 3/80; 3/100; 4/46; 4/86; 10/128; 11/28; 32/3; 32/34; 48/82; 52/101; 66/21; 67/38; 82/58; 103/8; 109/2. google scholar
  12. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TS.MA.e), 753/47; 757/5; 1069/8; 1069/9; 1079/50. google scholar
  13. Kefe Mukataası Ahkâm Defteri (1643-1707), (İnceleme, Transkripsiyon), haz. Hülya Polat Yılmaz, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisan Tezi, İstanbul 2018. google scholar
  14. Kırım Hanlarına Nâme-i Hümâyûn (2 Numaralı Name Defteri), T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yay., İstanbul 2013. google scholar
  15. Abdullah bin Rıdvan, Tevârîh-i Deşt-i Kıpçak an Hıtta-i Kırım veya Tevârîh-i Tatar Hânân-ı Kadîm ve Ahvâl-i Deşt-i Kıpçak, haz. M. Akif Erdoğru – Selçuk Uysal, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay., İzmir 2012. google scholar
  16. Abdurrahman Abdi Paşa Vekâyi‘-nâmesi, [Osmanlı Tarihi (1648-1682)], haz. Fahri Ç. Derin, Çamlıca Basım Yayım, İstanbul 2008. google scholar
  17. Anonim Osmanlı Tarihi (1099-1116/1688-1704), haz. Abdülkadir Özcan, TTK Yay., Ankara 2000. google scholar
  18. Atatürk Kitaplığı M.C. O.71 Numaralı 909-933/1503-1527 Tarihli İn’âmât Defteri, (Transkripsiyon-Değerlendirme), haz. İlhan Gök, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 2014. google scholar
  19. Celâlzâde Mustafa Çelebi, Tabakâtü’l-memâlik ve Derecâtü’l-mesâlik, haz. Funda Demirtaş, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Kayseri 2009. google scholar
  20. Defterdar Sarı Mehmed Paşa, Zübde-i Vekayiât, Tahlil ve Metin, (1066-1116/1656-1704), haz. Abdülkadir Özcan, TTK Yay., Ankara 1995. google scholar
  21. Gelibolulu Mustafa Âlî, Künhü’l-ahbâr, haz. Ali Çavuşoğlu, TTK Yay., Ankara 2019. google scholar
  22. Halim Giray, Gülbün-ü Hânân (Kırım Hanları Tarihi), haz. Alper Başer – Alper Günaydın, İstanbul Üniversitesi Avrasya Enstitüsü Yay., İstanbul 2013. google scholar
  23. Hasan Bey-zâde Ahmed Paşa, Hasan Bey-zâde Târîhi, Metin (926-1003 / 1520-1595), II, haz. Şevki Nezihi Aykut, TTK Yay., Ankara 2004. google scholar
  24. Hezârfen Hüseyin Efendi, Telhîsü’l-beyân fî Kavânîn-i Âl-i Osmân, haz. Sevim İlgürel, TTK Yay., Ankara 1998. google scholar
  25. İdris-i Bidlîsî, Heşt Behişt, VIII. Ketîbe, II. Bayezid Dönemi 1481-1512, çev. Vural Genç, TTK Yay., Ankara 2024. google scholar
  26. İzzî Süleymân Efendi, İzzî Tarihi (Osmanlı Tarihi, 1157-1165/1744-1752), haz. Ziya Yılmazer, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yay., İstanbul 2019. google scholar
  27. Kâtib Çelebi, Fezleke, [Osmanlı Tarihi (1000-1065/1591-1655)], I, haz. Zeynep Aycibin, Çamlıca Basım Yayım, İstanbul 2016. google scholar
  28. Mehmed b. Mehmed er-Rûmî(Edirneli)’nin Nuhbetü’t-Tevârih ve’l-Ahbâr’ı ve Târîh-i Âl-i Osman’ı, (Metinleri, Tahlilleri), haz. Abdurrahman Sağırlı, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 2000. google scholar
  29. Mehmed Hâkim Efendi, Hâkim Efendi Tarihi, (Osmanlı Tarihi, 1166-1180/1752-1756), II, haz. Tahir Güngör, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yay., İstanbul 2019. google scholar
  30. Mühürdar Hasan Ağa, Cevâhirü’t-Tevârîh, haz. Ebubekir Sıddık Yücel, Asitan Kitap, Sivas 2013. google scholar
  31. Peçuylu İbrahim Efendi, Târih-i Peçevî, I, Enderun Kitabevi, İstanbul 1980. google scholar
  32. Râşid Mehmed Efendi, Târih-i Râşid ve Zeyli, I, haz. Abdülkadir Özcan, Yunus Uğur, Baki Çakır, Ahmet Zeki İzgöer, Klasik Kitaplar, İstanbul 2013. google scholar
  33. Remmâl Hoca, Târîh-i Sâhib Giray Hân, nşr. Özalp Gökbilgin, Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay., Ankara 1973. google scholar
  34. Selânikî Mustafa Efendi, Tarih-i Selânikî, I, haz. Mehmet İpşirli, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay., İstanbul 1989. google scholar
  35. Seyyid Mehmed Rızâ, Es-Seb‘ü’s-Seyyâr fî-Ahbâr-ı Mülûki’t-Tatar (İnceleme-Tenkitli Metin), haz. Yavuz Söylemez, Türk TTK Yay., Ankara 2020. google scholar
  36. Silâhdâr Fındıklılı Mehmed Ağa, Nusretnâme, İnceleme-Metin (1106-1133/1695-1721), haz. Mehmet Topal, Türkiye Bilimler Akademisi, Ankara 2018. google scholar
  37. ______, Zeyl-i Fezleke, haz. Nazire Karaçay Türkal, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 2012. google scholar
  38. Târîh-i Mehmed Giray, (Değerlendirme-Çeviri Metin), haz. Uğur Demir, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2006. google scholar
  39. Üsküdarî Abdullah Efendi, Vâkı‘ât-ı Rûz-merre, II, haz. Recep Ahıshalı, III, haz. Erhan Afyoncu, IV, haz. Mahmut Ak, Türkiye Bilimler Akademisi, Ankara 2017. google scholar
  40. Vak‘anüvis Subhî Mehmed Efendi, Subhî Tarihi, Sâmî ve Şâkir Tarihleri ile Birlikte, haz. Mesut Aydıner, Kitabevi, İstanbul 2007. google scholar
  41. Akyıldız, Ali, Kral Öldü Yaşasın Kral, Osmanlı’da Cülus, Veraset ve Meşruiyet, Timaş Yay., İstanbul 2021. google scholar
  42. Artuk, İbrahim, “Zer-i Mahbûb”, DİA, XLIX, 44-45. google scholar
  43. Bıyık, Ömer, Kırım’ın İdarî ve Sosyo-Ekonomik Tarihi (1600-1774), Ötüken Neşriyat, İstanbul 2014. google scholar
  44. Bostan, İdris, “Sâlyâne”, DİA, XXXVI, 59-60. google scholar
  45. Özkaya, Yücel, “XVIII’nci Yüzyılda Çıkarılan Adalet-nâmelere göre Türkiye’nin İç Durumu”, Belleten, XXXVIII/151 (1974), 445-492. google scholar
  46. Emecen, Feridun M., Kanuni Sultan Süleyman ve Zamanı, TTK Yay., Ankara 2022. google scholar
  47. ______, “Devre Çıkma”, DİA, IX, 250-251. google scholar
  48. ______, “Sâhib Giray”, DİA, XXXV, 519-520. google scholar
  49. Eravcı, H. Mustafa, “Selim Giray”, DVİA, XXXVI, 428-429. google scholar
  50. Fisher, Alan, Kırım Tatarları, çev. Eşref B. Özbilen, Selenge Yay., İstanbul 2009. google scholar
  51. ______, “Les rapports entre l’Empire Ottoman et la Crimée, l’aspect financier”, Cahiers du Monde Russe et Soviétique, Vol: 13, no: 3 (Juillet-Septembre 1972), 368-381. google scholar
  52. Гулевич, В. П. [Guleviç, V. P], От Ордынского Улуса к Ханству Гиреев: Крым в 1399–1502 гг., [Orda Ulus’tan Giray Hanlığı’na: 1399-1502’de Kırım], Институт истории им. Ш. Марджани, Академии наук Республики Татарстан, Центр исследований Золотой Орды и татарских ханств im. М.А. Усманова, Казань 2018. google scholar
  53. Hammer-Purgstall, Joseph von, Kırım Hanlığı Tarihi, çev. Seyfi Say, İnsan Yay., İstanbul 2013. google scholar
  54. İnalcık, Halil, “Kırım Hanlığı’nın Osmanlı Tâbiliğine Girişi ve Ahidnâme Meselesi”, Kırım Hanlığı Tarihi Üzerine Araştırmalar, 1441-1700, Türkiye İş Bankası Kültür Yay., İstanbul 2017, 49-80. google scholar
  55. ______, Kırım Hanlığı Tarihi Üzerine Araştırmalar, 1441-1700, Türkiye İş Bankası Kültür Yay., İstanbul 2017. google scholar
  56. ______, “Gazi Giray II”, DİA, XIII, 451-452. google scholar
  57. ______, “Filori”, DİA, XIII, 106-107. google scholar
  58. Kırımlı, Hakan, Geraylar ve Osmanlılar, Kırım Hanlık Hânedânının Osmanlı Devleti’ndeki Hikâyesi, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2022. google scholar
  59. Köse, Ensar, “Kefe Limanı ve Karadeniz Ticareti (18. Yüzyılın İlk Yarısı)”, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sayı 12 (2015), 24-56. google scholar
  60. ______, “Kırım’ın Sonbaharında Ticaret ve Diplomasi (1768-1769)”, İÜ. Avrasya İncelemeleri Dergisi, sayı 12/2 (2023), 179-215. google scholar
  61. Özcan, Abdülkadir, “Eyyûbî Efendi Kanunnamesi Hakkında Yeni Bir Değerlendirme”, İÜ Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, sayı 36 (2000), 423-426. google scholar
  62. Özdem, Zeynep, Kırım Karasubazar’da Sosyo-Ekonomik Hayat, Ankara: TTK Yay., Ankara 2010. google scholar
  63. Öztürk, Yücel, Osmanlı Hâkimiyetinde Kefe (1475-1600), Bilge Kültür Sanat, İstanbul 2014. google scholar
  64. Novoselyskiy, A. A., XVII. Yüzyılın Birinci Yarısında Moskova Devletinin Tatarlarla Mücadelesi, trc. Kemal Ortaylı, haz. Erhan Afyoncu - İlyas Kamalov, TTK Yay., Ankara 2011. google scholar
  65. Пономарев, А. Л. [Ponomarev, A. L], “Ибрагим, сын Махмудека: вхождение во власть и кошельки (1)” [Mahmud-bek oğlu İbrahim: İktidara Gelişi ve Hazinesi], Золотоордынское обозрение, No: 1/3 (Казань 2014), 128-162. google scholar
  66. Сидоренко В. А. [Sidorenko, V. A], “Монетная чеканка Кырк Йера и Каффы в истории Крымского Ханства (1442-1475 гг.)” [Kırım Hanlığı Tarihinde Kırk-yer ve Kefe Sikkeleri (1442-1475)], Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии, Вып: XX (2015), s. 263-302. google scholar
  67. Smirnov, V. D., Osmanlı Dönemi Kırım Hanlığı, çev. D. Ahsen Batur, Selenge Yay., İstanbul 2016. google scholar
  68. Topaktaş, Hacer, “Osmanlı Diplomasisinde ‘Tayinat’ Sisteminin Uygulanışı ve Kaldırılışı (1794) Üzerine Bazı Tespitler”, Akademik İncelemeler Dergisi, X/1 (2015), 31-47. google scholar
  69. Ürekli, Muzaffer, Kırım Hanlığı’nın Kuruluşu ve Osmanlı Himâyesinde Yükselişi (1441-1569), Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yay., Ankara 1989. google scholar