Dergiler / Tarih Dergisi / 2026 / Sayı: 88

Dede Korkut Kitabında Okunamayan Bir Yer Adı Üzerine Görüşler

Comments on an Unreadable Place Name in the Book of Dede Korkut

Feridun M. Emecen(İSTANBUL 29 MAYIS ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-7478-7411
Sayfa
49–57
Yayın Tarihi
2026-02-26
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu araştırmada elde bulunan Dede Korkut metinlerinden hareketle ve tarihi olaylar zemininde bu yer adının Trabzon ile ilişkili olabileceği iddia edilmektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Dede Korkut kitabı Türk edebiyatının üzerinde en çok çalışma yapılan numunelerinden birini oluşturur.
📊
Temel Bulgular & Veri:Kitabın “romanvarî” güçlü üslubu ile kaydedilmiş hikâyeleri, sadece edebi anlamda değil aynı zamanda tarihî olarak da büyük değeri haiz görünür.
💡
Sonuç & Katkı:Bu araştırmada elde bulunan Dede Korkut metinlerinden hareketle ve tarihi olaylar zemininde bu yer adının Trabzon ile ilişkili olabileceği iddia edilmektedir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Dede Korkut · Trabzon · Düzmürt

Özet

Dede Korkut kitabı Türk edebiyatının üzerinde en çok çalışma yapılan numunelerinden birini oluşturur. Kitabın “romanvarî” güçlü üslubu ile kaydedilmiş hikâyeleri, sadece edebi anlamda değil aynı zamanda tarihî olarak da büyük değeri haiz görünür. Eserde yer alan hikâyelerdeki tarihî kıssa ve olaylar belirli bir dönemi vasıflandırmaktan çok kadim dönemlere kadar inen ve süregelen türlü anlatımların bir nevi “halita”sı özelliği de taşır. Bu metinlerden tarihî bilgi çıkarma çabası yine son derece anlamlı ve değerli görünmektedir. Dede Korkut’un metinlerinde zikredilen coğrafyayı tanımlamak ise bu tarihî bilgilerin mahiyeti açısından son derece önem kazanır. Orada geçen yer adlarının teşhisi söz konusu coğrafyanın hem tespiti hem de olayların vuku bulduğu zaman dilimini ortaya çıkarmak açısından ihmal edilmemesi gereken bir öneme sahiptir. Zira hikâyelerin dayandığı tarihî zeminde Akkoyunlu ve daha doğrusu Azerbaycan sahası öne çıkar görünür. Bu aynı zamanda Trabzon merkezli bir hedefi belirler. Trabzon’daki Komnenoslara karşı “zamansız bir tarih diliminde” yapılan seferler yahut akınlarla süslenen metinde, bu hadisatın gerçek kronolojisini yakalamaya yönelik ipuçları, zikredilen yer, mevki, kale, şehir adlarıyla doğrudan bağlantılıdır. Bu vadide yapılan çalışmalarda çözülemeyen ve nerede olduğu konusunda muhtelif görüşler ileri sürülen adlar arasında “Düzmürt” diye okunan bir mevki dikkati çeker. Bu araştırmada elde bulunan Dede Korkut metinlerinden hareketle ve tarihi olaylar zemininde bu yer adının Trabzon ile ilişkili olabileceği iddia edilmektedir.

Abstract

The Book of Dede Korkut constitutes one of the most extensively studied works in Turkish literature. The stories, recorded with a powerful Romanesque style, possess significant value not only in a literary sense but also as historical documents. Rather than characterizing a specific era, the historical narratives and events within the work function as an “amalgam” of various recurring accounts dating back to ancient times. In this context, efforts to extract historical data from these texts remain highly meaningful. Defining the geography mentioned in the Book of Dede Korkut is crucial for understanding the nature of this historical information. The identification of toponyms is of indispensable importance for both determining the specific geography and uncovering the timeframe in which the events occurred. The historical foundation of the stories prominently features the Akkoyunlu and, more specifically, the Azerbaijani sphere, which designates a Trebizond-centered objective. The text is embellished with campaigns and raids against the Komnenoi of Trebizond within a “timeless historical period”; clues for capturing the actual chronology of these events are directly linked to the mentioned names of locations, sites, fortresses, and cities. Among the names that have remained unresolved in previous studies and have sparked various interpretations, a place name transliterated in modern studies as “Düzmürt” draws particular attention. Based on the available Dede Korkut texts and the framework of historical events, this research posits that this toponym may be associated with Trebizond.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Emecen, F. M. (2026). Dede Korkut Kitabında Okunamayan Bir Yer Adı Üzerine Görüşler. Tarih Dergisi, Sayı: 88, 49–57. https://doi.org/10.26650/iutd.1824875

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (36)

  1. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (=BOA) google scholar
  2. BOA, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi, Evrak (=TSMA. E), nr. 304/72. google scholar
  3. BOA, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi, Defterler (=TSMA. d.), nr. 2203. google scholar
  4. Dede Korkud-Günbed Yazması-Kazan Bey Oğuznamesi, haz. Sadettin Özçelik, Türk Dil Kurumu Yay., Ankara 2021. google scholar
  5. Dede Korkut-Dresden Nüshası-Metin, Dizin, haz. Sadettin Özçelik, Türk Dil Kurumu, I-II, Ankara 2022. google scholar
  6. Dede Korkut Kitabı – Bursa El Yazması – Tıpkıbasım, Bursa Büyükşehir Belediyesi Yay., Bursa 2022. google scholar
  7. Dede Korkut Kitabı, haz. Muharrem Ergin, Türk Dil Kurumu Yay., I, Ankara 1989. google scholar
  8. Dede Korkut Kitabı – Bursa Yazması (Metin-Dizin), haz. Ferruh Ağca, Bursa Büyükşehir Belediyesi Yay., 2025. google scholar
  9. Dede Korkut Oğuznameleri, haz. Semih Tezcan – Hendrik Boeschoten, YKY Yay., İstanbul 2001. google scholar
  10. Dede Korkut, Oğuznameler: Oğuz Beylerinin Hikayeleri, haz. Mertol Tulum – Mehmet M. Tulum, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yay., Ankara 2016. google scholar
  11. Dede Korkut’un Kazan Bey Oğuz-nâmesi, haz. Mustafa Kaçalin, Kitabevi Yay., İstanbul 2006. google scholar
  12. Dede Korkut’un Üçüncü El Yazması (Soylamalar ve İki Yeni Boy ile Türkmen Sahra Nüshası), haz. Yusuf Azmun, Kutlu Yay., İstanbul 2019. google scholar
  13. Ebu Bekr-i Tihranî, Kitab-ı Diyarbekriyye, çev. Mürsel Öztürk, Kültür Bakanlığı Yay., Ankara 2001. google scholar
  14. Fatih Devrine Ait Münşeat Mecmuası, haz. Necati Lugal – Adnan Erzi, İstanbul Fethi Derneği İstanbul Enstitüsü Yay., İstanbul 1956. google scholar
  15. İstanbul’un Fethinden Önce Yazılmış Tarihî Takvimler, haz. Osman Turan, Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara 1994. google scholar
  16. Kırzıoğlu, M. Fahrettin, Dede-Korkut Oğuznameleri, Burhanettin Erenler Matbaası, [y.y.], İstanbul 1952.google scholar
  17. Two Works on Trebizond: Michael Panaretos, Bessarion, ed. ve çev. Scott Kennedy, Harvard University Press: Cambridge, MA, 2019. google scholar
  18. III. Uluslararası Türk Dünyası Kültür Kongresi: Dede Korkut ve Türk Dünyası, ed. M. Ekici-M. Duranlı, I-III, Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü, İzmir 2016. google scholar
  19. Bulduk, Üçler, “Dede Korkut Destanlarında Ortak Kültür Unsuru Olarak Yaşatılan Coğrafya”, Yeni Türkiye, III/15 (1997), s. 466-470. google scholar
  20. _______, “Dede Korkut Oğuz Elleri ve Kafkaslar”, Tarih Araştırmaları Dergisi, XVIII/29 (1996), 247-251. google scholar
  21. Demir, Necati, “2019’da Yayımlanan Metinler Işığında Dede Korkut ve Dede Korkut Kitabı”, Zeitschrift für die Welt der Türken (=ZfWT), 11/2 (2019), s. 7-29. google scholar
  22. Eyüboğlu, Dursun Can, “Kazılık Koca Oğlu Yigenek Boy’un Tarihi”, Milli Kültür Araştırmaları Dergisi, MİKAT, VI/2 (2022), s. 33-69. google scholar
  23. Keçiş, Murat, “Türkiye Selçuklularının 1223 Yılında Trabzon Üzerine Düzenledikleri Sefer Hakkında Yeni Bir Kaynak ve Bazı Yeni Bilgiler”, XVI. Türk Tarih Kongresi, Kongreye Sunulan Bildiriler, III, Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara 2015, s. 155-165. google scholar
  24. Kırzıoğlu, M. Fahrettin, “Dede Korkut Oğuznameleri Coğrafyası ve Düşünceler”, Birinci Millî Türkoloji Kongresi (İstanbul, 6-9 Şubat 1978) Tebliğler, Kervan Yay., İstanbul 1980, s. 269-317. google scholar
  25. _______, Yukarı Kür ve Çoruk Boylarında Kıpçaklar: İlk-Kıpçaklar (M.Ö. VIII.-M.S. VI. yy.) ve Son Kıpçaklar (1118, 1195) ile Ortadoks Kıpçak Atabekler Hükümeti (1267-1578) (Ahıska/ Çıldır Eyaleti Tarihi’nden), Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara 1992. google scholar
  26. Korkut Bitig: Dünyada Dede Korkut Araştırmaları, haz. Gürol Pehlivan – Fikret Türkmen, Ötüken Yay., İstanbul 2021. google scholar
  27. Melikoff, Irene, “Gürcüler, Türkmenler ve Trabzon: Dede Korkut Kitabı Hakkında Notlar”, trc. Fikret Türkmen, Korkut Bitig: Dünya’da Dede Korkut Araştırmaları, haz. Gürol Pehlivan – Fikret Türkmen, İstanbul 2021, s. 215-228. google scholar
  28. Özçelik, Sadettin, “2022 Yılının Bahar Müjdesi: Dede Korkut’un Bursa Nüshası”, Türk Dili, 71/844 (Nisan 2022), s. 16-29. google scholar
  29. Peacock, Andrew Charles Spencer, “Kırım’a Karşı Selçuklu Seferi ve Alaeddin Keykubad’ın Hâkimiyetinin İlk Yıllarında Genişleme Politikası”, çev. Murat Keçiş-Ali Mıynat, Tarih Araştırmaları Dergisi, XXIX/47 (2010), s. 259-264. google scholar
  30. Şükürov, Rüstem, Türk Bizans İlişkileri ve Anadolu’nun Türkleşme Süreci, Kültür Bilimleri Akademisi, İstanbul 2016. google scholar
  31. Tekin, Talat, “Dede Korkut Hikâyelerinde Bazı Düzeltmeler”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten (1982/83), Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara 1986, s. 141-156. google scholar
  32. Umar, Bilge, Karadeniz Kappadokia’sı (Pontos) – Bir Tarihsel Coğrafya Araştırması ve Gezi Rehberi, İnkılap Kitabevi, İstanbul 2000. google scholar
  33. Turan, Osman, “Keykubad I”, İslam Ansiklopedisi, MEB, VI, s. 646-661. google scholar
  34. _______, Selçuklular Zamanında Türkiye Tarihi – Siyasi Tarih: Alp Arslan'dan Osman Gazi’ye (1071-1318), Nakışlar Yay., İstanbul 1984. google scholar
  35. Walker, Warren S., “Bir Halk Destanı Olarak Dede Korkut Kitabı”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, çev. Ahmet Edip Uysal, I/3 (1979), s. 33-40. google scholar
  36. Zahidoğlu, Vahid Adil, “Dede Korkut Kitabında Tipik Bir İstinsah Hatası Üzerine”, III. Uluslararası Türk Dünyası Kültür Kongresi: Dede Korkut ve Türk Dünyası, ed. M. Ekici-M. Duranlı, Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü, III, s. 1576-1587.google scholar