KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Tarih Dergisi / 2026 / Sayı: 88

Abbâsîler’de Kahramân Ünvanının Kurumsal Gelişimi ve Kahramâne Şeklini Alması

The Institutional Development of the Title Qahramān under the Abbasids and its Transformation into the Female Form Qahramāna

Halil İbrahim Hançabay(İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-0387-0824
Sayfa
25–48
Yayın Tarihi
2026-02-26
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu çalışmanın temel amacı, kahramân kelimesinin kökeni hakkında bilgi verdikten sonra, kahramân ünvanının kurumsal açıdan gelişim sürecini, yani söz konusu ünvanı taşıyan kişilerin başta halife olmak üzere diğer devlet adamlarıyla ilişkilerini ve faaliyetlerini incelemek, ayrıca idarî bakımdan kahramân ünvanının kahramâne şekline dönüşüm sürecini ele almaktır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Abbâsîler’de kahramân ünvanını taşıyan erkek görevliler devletin erken dönemlerinden itibaren halife sarayının gıda ve içecek tedarikinden sorumlu olup, ayrıca mutfak ve erzak deposunun denetimini yürütmekle görev-liydi.
📊
Temel Bulgular & Veri:Erkek görevlilere verilen kahramân ünvanı, Muktedir-Billâh (295-320/908-932) döneminden itibaren kahramâne şeklinde kadınlara da atfedilmeye başlanmış ve yaklaşık iki yüzyıl boyunca varlığını sürdürmüştür.
💡
Sonuç & Katkı:Bu çalışmanın temel amacı, kahramân kelimesinin kökeni hakkında bilgi verdikten sonra, kahramân ünvanının kurumsal açıdan gelişim sürecini, yani söz konusu ünvanı taşıyan kişilerin başta halife olmak üzere diğer devlet adamlarıyla ilişkilerini ve faaliyetlerini incelemek, ayrıca idarî bakımdan kahramân ünvanının kahramâne şekline dönüşüm sürecini ele almaktır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:İslâm Tarihi · Abbâsîler · Kahramân

Özet

Abbâsîler’de kahramân ünvanını taşıyan erkek görevliler devletin erken dönemlerinden itibaren halife sarayının gıda ve içecek tedarikinden sorumlu olup, ayrıca mutfak ve erzak deposunun denetimini yürütmekle görev-liydi. Ancak zamanla vezirler, ordu komutanları ve üst düzey devlet adamları da kendi emirlerinde kahramân ünvanını taşıyan kişileri istihdam etmeye başlamışlar ve bu kişiler efendilerinin şahsî işlerinin yanı sıra çeşitli idarî ve malî görevleri üstlenmişlerdir. Erkek görevlilere verilen kahramân ünvanı, Muktedir-Billâh (295-320/908-932) döneminden itibaren kahramâne şeklinde kadınlara da atfedilmeye başlanmış ve yaklaşık iki yüzyıl boyunca varlığını sürdürmüştür. Nihayet V. (XI.) yüzyılın sonlarında yerini üstâdâr adı verilen erkek bir görevliye bırakmıştır. Bu çalışmanın temel amacı, kahramân kelimesinin kökeni hakkında bilgi verdikten sonra, kahramân ünvanının kurumsal açıdan gelişim sürecini, yani söz konusu ünvanı taşıyan kişilerin başta halife olmak üzere diğer devlet adamlarıyla ilişkilerini ve faaliyetlerini incelemek, ayrıca idarî bakımdan kahramân ünvanının kahramâne şekline dönüşüm sürecini ele almaktır.

Abstract

Under the Abbasids, male officials bearing the title qahramān were primarily responsible for supplying food and beverages to the palace, as well as overseeing the management of the kitchen and food stores from the early periods of the state. Over time, viziers, military commanders, and other high-ranking officials also appointed individuals with the qahramān title to their service. These officials took on various administrative and financial duties alongside their personal tasks for their masters. Beginning with the reign of al-Muqtadir bi’llāh (295-320 AH / 908-932 CE), the qahramān title was also conferred upon women. This designation remained in use for approximately two centuries before eventually being replaced, toward the end of the fifth/eleventh century, by the office of the male official known as the ustādār. The primary aim of this study is to provide information on the etymology of the term qahramān, examine the relationships and activities of individuals bearing this title -especially with the caliph and other state officials- and analyze the administrative transformation of the qahramān title into its female form, qahramāna.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Hançabay, H. İ. (2026). Abbâsîler’de Kahramân Ünvanının Kurumsal Gelişimi ve Kahramâne Şeklini Alması. Tarih Dergisi, Sayı: 88, 25–48. https://doi.org/10.26650/iutd.1764452

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (77)

  1. Al Rudainy, Reem Saud, The Role of Women in the Būyid and Saljūq Periods of the Abbasid Caliphate (339- 447/950-1055&447-547/1055-1152): The Case of Iraq, Exeter University, Arab and Islamic Studies, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Exeter 2014. google scholar
  2. Atar, Fahrettin, “Arîf”, DİA, III, 360-361. google scholar
  3. Anîsî, Tobyâ, Tefsîrü’l-elfâzi’d-dahîle fi’l-luğati’l-Arabiyye mea zikri aslihâ bihurûfihi, Mekte-betü’l-Arab, Kahire 1932. google scholar
  4. Batalyevsî, Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed b. Sîd, el-İktidâb fî şerhi Edebi’l-küttâb, thk. Mustafa Sekkâ-Hâmid Abdülmecîd, I-III, Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, Kahire 1996. google scholar
  5. Bowen, Harold, The Life and Times of ʻAlī ibn ʻĪsā “The Good Vizier”, Cambridge University Press, Cambridge 1928. google scholar
  6. Bündârî, Ebû İbrâhim Kıvâmüddîn Feth b. Alî b. Muhammed, Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi, çev. Kıvameddin Burslan, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1999.google scholar
  7. Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb, el-Beyân ve’t-tebyîn, thk. Abdüsselâm Muham-med Hârûn, I-IV, Mektebetü’l-Hâncî, Beyrut 1998. google scholar
  8. _____, el-Hanîn ile’l-evtân, thk. Abdüsselâm Hârûn, Mektebetü’l-Hâncî, Kahire 1964. google scholar
  9. Canatar, Mehmet, “Kethüdâ”, TDV, XXV, 332-334.google scholar
  10. Cebbûrî, Yahyâ, Muhammed b. Abdilmelik b. ez-Zeyyât: sîretühû, edebühû, tahkîku dîvânihî, Dârü’l-Beşîr, Amman 2002. google scholar
  11. Cehşiyârî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdûs. Kitâbü’l-Vüzerâ ve’l-küttâb, thk. İbrâhim Sâlih, el-Mecme‘u’s-Sekafî, Abudabi 2009. google scholar
  12. Cevâlîkî, Mevhûb b. Ahmed, el-Mu‘arreb min kelâmi’l-a‘cemî alâ hurûfi’l-mu‘cem, thk. Fuâd Abdürrahîm, Dârü’l-Kalem, Dımaşk 1990. google scholar
  13. Demirci, Mustafa, “İktâ”, DİA, XXII, 43-45. google scholar
  14. Dozy, Reinhart Pieter Anne, Tekmiletü’l-me‘âcimi’l-Arabiyye, çev. Muhammed Selîm en-Naîmî, Dârü’r-Reşîd li’n-Neşr, I-X, Bağdad 1980. google scholar
  15. El-Azhari, Taef, Queens, Eunuchs and Concubines in Islamic History, 661–1257, Edinburgh University Press, Edinburgh 2019. google scholar
  16. El-Cheikh, Nadia Maria, “The Harem”, Crisis and Continuity at the Abbasid Court: Formal and Informal Politics in the Caliphate of al-Muqtadir (295–320/908–32), ed. Maaike van Berkel vd., Brill, Leiden, 2013, s. 165-186. google scholar
  17. _____, “The Qahramâna in the Abbasid Court: Position and Functions”, Studia Islamica, 97 (2003), s. 41-55.google scholar
  18. Erbay, Enes Ensar, Abbâsî Sarayında Hadımlar ve Kayneler (232-320/847-932), Kitap Dünya-sı, İstanbul 2023. google scholar
  19. Ezdî, Ebû Zekeriyyâ Yezîd b. Muhammed, Târîhu’l-Mevsıl, thk. Alî Habîbe, Lecnetü’l-İhyâi’t-Türâsi’l-İslâmî, Kahire 1967. google scholar
  20. Halîl b. Ahmed, Kitâbü’l-Ayn, I-VIII, Müessesetü’l-A‘lem li’l-Matbû‘ât, Beyrut t.y. google scholar
  21. Hançabay, Halil İbrahim, “Abbâsî Sarayının Kadın Görevlileri: Kahramâneler”, Belleten LXXXIX/314 (2025), s. 155-199. google scholar
  22. Hasan, Sûlâf Feyzullah, Devrü’l-cevârî ve’l-kahramânât fî dâri’l-hilâfeti’l-Abbâsiyye, Dârü ve Mektebetü Adnân, Bağdat 2013. google scholar
  23. Hathaway, Jane. “Household”. Encyclopaedia of Islam Three Online. ed. Kate Fleet vd. Eri-şim 30 Mayıs 2025. https://doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_30525google scholar
  24. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit, Târîhu Medîneti’s-Selâm, thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf, I-XVII, Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, Beyrut 2001. google scholar
  25. Hemedânî, Ebü’l-Hasen Muhammed b. Abdülmelik, Tekmiletü Târîhi’t-Taberî, thk. Muham-med Ebü’l-Fazl İbrâhim, Dârü Süveydân, Beyrut t.y. google scholar
  26. Husrî, Ebû İshak İbrâhim b. Alî, Cem‘u’l-cevâhir fi’l-mülah ve’n-nevâdir, thk. Alî Muhammed el-Bicâvî, Dârü’l-Cîl, Beyrut 1987. google scholar
  27. İbn Ebû Usaybia, Ebü’l-Abbâs Muvaffakuddîn Ahmed b. el-Kâsım Uyûnü’l-enbâʾ fî ta-bakâti’l-etıbbâ, thk. Nizâr Rızâ, Dârü Mektebeti’l-Hayât, Beyrut t.y. google scholar
  28. İbn Haldûn, Mukaddime, çev. Süleyman Uludağ. I-II, Dergâh Yayınları, İstanbul 2007. google scholar
  29. İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed, Vefeyâtü’l-a‘yân ve enbâü eb-nâi’z-zamân, thk. İhsân Abbâs, I-VIII, Dâru Sâdır, Beyrut 1968. google scholar
  30. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâil b. Ömer, el-Bidâye ve’n-nihâye, thk. Abdullah b. Abdülmuhsîn et-Türkî, I-XX, Hicr lit-Tıbâ‘a ve’n-Neşr, Cize 1997. google scholar
  31. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem, Lisânü’l-Arab, I-XV, Dâru Sâdır, Beyrut t.y.google scholar
  32. İbn Tayfûr, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Ebû Tâhir, Târîhu Bağdâd, thk. İsâm Muhammed el-Hâc Alî, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2009. google scholar
  33. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Alî, el-Muntazam fi’t-târîhi’l-mülûk ve’l-ümem, thk. Muhammed Abdülkadir Atâ-Mustafa Abdülkadir Atâ, I-XIX, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1992. google scholar
  34. İbnü’l-Esîr, Ebü’s-Seâdât Mecdüddîn el-Mübârek b. Esîrüddîn Muhammed, en-Nihâye fî garîbi’l-hadîs ve’l-eser, I-V, el-Mektebetü’l-İlmiyye, Beyrut 1979. google scholar
  35. İbnü’t-Tıktaka, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Alî b. Tabatabâî, el-Fahrî fi’l-âdâbi’s-sultâniyye ve’d-düveli’l-İslâmiyye, Dâru Sadır, Beyrut t.y. google scholar
  36. İsfahânî, Ebü’l-Ferec Alî b. el-Hüseyn b. Muhammed, Kitâbü’l-Eğânî, I-XXV, Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, Beyrut 1994. google scholar
  37. Karan, Cuma, “Abbasi Sarayında Ümmüveledlerin Yönetime Etkisi: Hayzürân, Şağab ve el-Kahramâniye Örneği”, İlahiyat Tetkikleri Dergisi, 54 (2020), s. 379-402. google scholar
  38. Kitapçı, Zekeriya, Abbasi Hilafetinde Örnek Bir Türk Anası Şağab Hatun Doğ.H.264/Ölm.H.321/933), Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul 1991. google scholar
  39. _____, Abbâsi Hilâfetinde Selçuklu Hâtunları ve Türk Sultanları, Selçuk Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yayınları, Konya 1994. google scholar
  40. Mârî b. Süleymân, Ahbârü fetâriketi kürsiyyi’l-meşrık, thk. Henricus Gismondi S.J., Roma 1899. google scholar
  41. Marmer, David Bruce Jay, The Political Culture of the Abbasid Court, 279-324 (A.H.), Prince-ton University, Near Eastern Studies, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Princeton 1994. google scholar
  42. Massignon, Louis, The Passion of al-Hallaj, Mystic and Martyr of Islam, çev. Herbert Masson, I-IV, Princeton University Press, Princeton-New Jersey 2019. google scholar
  43. Merriam-Webster Dictionary. Erişim 31 Mayıs 2025. https://www.merriam-webster.com/ google scholar
  44. Mes‘ûdî, Ebü’l-Hasen Alî b. el-Hüseyn, et-Tenbîh ve’l-işrâf, thk. Abdullah İsmâil es-Sâvî, Dârü’s-Sâvî, Kahire t.y. google scholar
  45. Miskeveyh, Ebû Alî Ahmed b. Muhammed, Kitâbü Tecâribi’l-ümem, thk. Henry Frederick Amedroz-David Samuel Margoliouth, I-II, Matba‘atü’ş-Şeriketi’t-Temeddün, Kahire 1914. google scholar
  46. _____, Tecâribü’l-Ümem, çev. Kıvameddin Burslan, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2016. google scholar
  47. _____, The Eclipse of the ‘Abbasid Caliphate: Original Chronicles of the Fourth Islamic Cen-tury, çev. H.F. Amedroz-D.S.Margoliouth. I-II, Kemp Hall Press, Oxford 1921. google scholar
  48. Müberred, Ebü’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd, el-Kâmil fi’l-edeb, thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim, I-IV, Dârü’l-Fikri’l-Arabî, Kahire 1997. google scholar
  49. Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. İshak, Kitâbü’l-Fihrist, thk. Eymen Fuâd Seyyid, I-IV, Müessesetü’l-Furkân li’t-Türâsîl İslâmî, Londra 2014 google scholar
  50. Öztürk, Levent, İslam Toplumunda Hristiyanlar, Ensar Neşriyat, İstanbul 2012. google scholar
  51. Polatoğlu, Selahattin, Abbâsî Devleti’nde Kâtipler (132-334/750-945), Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara 2022.google scholar
  52. Redhouse, J. W., Redhouse’s Turkish Dictionary, Bernard Quaritch, Londra 1880. google scholar
  53. Reşîd b. Zübeyr, Kitâbü’z-Zehâir ve’t-tuhaf, thk. Muhammed Hamîdullah, Kuveyt 1959. google scholar
  54. Rûzrâverî, Ebû Şücâ‘ Zahîrüddîn Muhammed b. Hüseyn, Zeylü Tecâribi’l-ümem, thk. Henry Frederick Amedroz-David Samuel Margoliouth, Matba‘atü’ş-Şeriketi’t-Temeddün, Kahi-re 1916. google scholar
  55. Sâbî, Hilâl b. Muhassin, Kitâbü’l-Vüzerâ ev tuhfetü’l-ümerâ fî târîhi’l-vüzerâ, thk. Abdüssettâr Ahmed Ferrâc, Mektebetü’l-A‘yân, Kahire 1958. google scholar
  56. Sâhib b. Abbâd, el-Muhît fi’l-luga, thk. Muhammed Hasan Âlü Yâsîn, I-XI, Âlemü’l-Kütüb, Beyrut 1994.google scholar
  57. Sevim, Ali, “Sıbt İbnü’l-Cevzî’nin Mir’âtü’z-Zaman Fî Tarihi’l-Âyan Adlı Eserindeki Selçuk-lularla İlgili Bilgiler III-Sultan Melikşah Dönemi”, Belgeler: Türk Tarih Belgeleri Dergisi XX/24 (1999), s. 1-75. google scholar
  58. Sıbt İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Muzaffer Şemsüddîn Yûsuf b. Kızoğlu, Mir’âtü’z-zamân fî tevârîhi’l-a‘yân, thk. Muhammed Berekât vd., I-XXIII, Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, Dımaşk 2013. google scholar
  59. Silverstein, A. - Sadan, Joseph, “Ornate Manuals or Practical Adab? Some Reflections on a Unique Work by an Anonymous Author of the 10th Century Ce”, Al-Qantara, XXV/2 (2004), s. 339-356. google scholar
  60. Siyâsetü’l-mülûk. Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 2041: 1a-50b.google scholar
  61. Sourdel, Dominique, Le Vizirat ‘Abbaside de 749 à 936 (132 à 324 de l’Hégire), I-II, Institut Français de Damas, Dımaşk 1959. google scholar
  62. Sûlî, Ebû Bekr Muhammed b. Yahyâ, Kısmün min ahbâri’l-Muktedir-Billâh el-Abbâsî, thk. Halef Reşîd Numan, Dârü’ş-Şuûni’s-Sekâfeti’l-Âmme, Bağdat 1995.google scholar
  63. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Abdurrahman b. Ebû Bekir, el-Müstazraf min ahbâri’l-cevârî, thk. Selahad-din Müneccid, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1976. google scholar
  64. Şâbüştî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed, ed-Diyârât, thk. Korkîs Avvâd, Dârü’r-Râidi’l-Arabî, Beyrut 1986.google scholar
  65. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr, Târîhu’r-rusül ve’l-mülûk, thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim, I-X, Dârü’l-Ma‘ârif, Beyrut 1968. google scholar
  66. _____, The History of Al-Tabarī (Al-Mansūr and Al-Mahdī), çev. Hugh Kennedy, State Uni-versity of New York Press, Albany 1990. google scholar
  67. _____, The History of Al-Tabarī (Incipient Decline), çev. Joel L. Kraemer, State University of New York Press, Albany 1990. google scholar
  68. _____, The History of Al-Tabarī (The ‘Abbāsid Caliphate in Equilibrium), çev. C.E. Bosworth, State University of New York Press, Albany 1989. google scholar
  69. Tenûhî, Ebû Alî Muhassin b. Alî, Nişvârü’l-muhâdara ve ahbârü’l-müzâkere, thk. Abbûd eş-Şâlcî, I-VIII, Dâru Sâdır, Beyrut 1971. google scholar
  70. Terzi, Mustafa Zeki, “İbnü’z-Zeyyât, Muhammed b. Abdülmelik”, DİA, XXI, 245-246. google scholar
  71. van Berkel, Maaike, Accountants and Men of Letters Status and Position of Civil Servants in Early Tenth Century Baghdad, University of Amsterdam Graphic Productions, Amster-dam 2003. google scholar
  72. _____, “The Young Caliph and His Wicked Advisors: Women and Power Politics under Ca-liph Al-Muqtadir (r. 295–320/908–932)”, Al-Masāq: Islam and the Medieval Mediterra-nean, XIX/1 (2007), s. 1-15. google scholar
  73. Yâkût el-Hamevî, Ebû Abdullah Şihâbüddîn, Mu‘cemü’l-büldân, I-V, Dâru Sâdır, Beyrut t.y. google scholar
  74. Yılmaz, Saim, “Abbâsîler’de Üstâdârlık Müessesesinin Ortaya Çıkışı”, İslâm Araştırmaları Dergisi, 21 (2009), s. 1-24. google scholar
  75. _____, Mu‘tazıd ve Müktefî Döneminde Abbâsîler, Kayıhan Yayınları, İstanbul 2006. google scholar
  76. Zeccâcî, Ebü’l-Kâsım Abdurrahmân b. İshak, Tefsîrü risâleti edebi’l-küttâb, thk. Abdülfettâh Selîm, Ma‘hedü’l-Mahtûtâti’l-Arabiyye, Kahire 1993. google scholar
  77. Zehebî, Muhammed b. Ahmed, Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ’, thk. Şuayb el-Arnaût vd., I-XXIII, Müessetü’r-Risâle, Beyrut 1981-1985. google scholar