KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Tarih Dergisi / 2026 / Sayı: 89

Himaye, Rekabet ve Hayal Kırıklığı: 16. Yüzyılda Bir İlmiye Mensubu Olarak Muhammed b. Bilal

Patronage, Competition, and Disappointment: Muhammad b. Bilal as a Member of the İlmiye Class in the 16th Century

Vural Genç(BİTLİS EREN ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-9733-9945
Sayfa
20–48
Yayın Tarihi
2026-06-23
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Onun tecrübesi dönemin ilim ve sanatı hakkında bilgiler sunmanın ötesinde ilmiyenin maddi ve manevi boyutları arasında denge kurma çabalarının ne denli zorlu olabileceğini göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu makale, 16. yüzyılın ilk yarısında sarayın himaye ağı içinde bulunan Muhammed b.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bilal’in deneyimleri, sadece kişisel başarısızlık ya da başarı hikâyesi olarak değil; aynı zamanda 16. yüzyıl Osmanlı ilmiye yapısı ve saray çevresindeki çekişmeler konusundaki mücadelelerin bir aynası olarak da değerlendirilebilir.
💡
Sonuç & Katkı:Onun tecrübesi dönemin ilim ve sanatı hakkında bilgiler sunmanın ötesinde ilmiyenin maddi ve manevi boyutları arasında denge kurma çabalarının ne denli zorlu olabileceğini göstermektedir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Muhammed b. Bilal · İdris-i Bidlîsî · İbn Kemal

Özet

Bu makale, 16. yüzyılın ilk yarısında sarayın himaye ağı içinde bulunan Muhammed b. Bilal’in hayatını, eğitiminden başlayarak Edirne ve İstanbul’daki kariyerini, içinde bulunduğu patronaj ağıyla edebî faaliyetlerini ve yaşadığı zorlukları konu edinir. Muhammed b. Bilal, Sultan Selim ve halefi Sultan Süleyman dönemlerinde İstanbul’da yaşadı. Bu süre içerisinde saraya uzanan himaye ağlarından birkaçına intisap etmeyi başardı. Himaye gördüğü süre boyunca yakın çevresinde bulunan bir kısım önemli bürokrat ve ulema çevrelerinin eserlerini istinsah yanında bazı ekâbirin mektuplarını da inşa etti. Muhammed b. Bilal’in deneyimleri, sadece kişisel başarısızlık ya da başarı hikâyesi olarak değil; aynı zamanda 16. yüzyıl Osmanlı ilmiye yapısı ve saray çevresindeki çekişmeler konusundaki mücadelelerin bir aynası olarak da değerlendirilebilir. Bu makale Muhammed b. Bilal’in kimliği ve içinde bulunduğu çevreleri inceleyerek dönemin Osmanlı entelektüel tarihine ışık tutmayı hedeflemektedir. Onun tecrübesi dönemin ilim ve sanatı hakkında bilgiler sunmanın ötesinde ilmiyenin maddi ve manevi boyutları arasında denge kurma çabalarının ne denli zorlu olabileceğini göstermektedir.

Abstract

This article focuses on the life of Muhammad b. Bilal, who was part of the court patronage network in the first half of the 16th century, by exploring his career in Edirne and Istanbul with regard to his education, his literary activities within his patronage network, and the hardships he endured. Muhammad b. Bilal lived in Istanbul during the reigns of Sultan Selim I and his successor, Sultan Suleiman the Magnificent. During this period, he succeeded in attaching himself to several patronage networks extending to the palace. Throughout the period he received patronage, in addition to copying the works of certain prominent bureaucrats and ulama in his immediate circle, he also composed letters for some notables. Muhammad b. Bilal’s experiences can be evaluated not merely as a personal story of failure or success, but also as a reflection of the struggles regarding the 16th-century Ottoman scholarly (ilmiye) structure and rivalries around the court. By examining Muhammad b. Bilal’s identity and the circles he inhabited, this article aims to shed light on the Ottoman intellectual history of the period. Beyond providing information about the science and art of the era, his experience demonstrates how challenging the efforts to strike a balance between the material and spiritual dimensions of the ilmiye class could be.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Genç, V. (2026). Himaye, Rekabet ve Hayal Kırıklığı: 16. Yüzyılda Bir İlmiye Mensubu Olarak Muhammed b. Bilal. Tarih Dergisi, Sayı: 89, 20–48. https://doi.org/10.26650/iutd.1757153

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (35)

  1. A. DVN. 1532/14; 2160/48. google scholar
  2. TSMA. E. 877/58; 967/83; 968/87. google scholar
  3. TT. d. 166. google scholar
  4. Atçıl, Abdurrahman, Scholars and Sultans in the Early Modern Ottoman Empire, Cambridge University Press, United Kingdom 2017. google scholar
  5. Beyazıt, Yasemin, Osmanlı İlmiyye Mesleğinde İstihdam (XV. Yüzyıl), Türk Tarih Kurumu, Ankara 2014. google scholar
  6. Dehqan, Mustafa, “Hasht Bihisht VI (Tabriz 1874): A Gloss on Idris Bidlîsî’s Vocabulary,” Manuscripta Orientalia, 30/1 (2024), s. 32-35. google scholar
  7. Ebû'l-Alâ' Muhammed b. Ahmed el-Bihişti el-Esferâyenî, Şerhi Adâbi’l-Bahs li-İmam Şemseddin Semerkandî, Manisa Kütüphanesi, Akhisar Zeynelzade, nr. 755. google scholar
  8. Ebu’l-Feth Bedreddin Abdurrahîm b. Abdurrahman b. Ahmed el-Mısrî el-Abbâsî, Me‘âhidü’t-Tansîs fî Şerhi Şevâhidi’t-Telhîs, Süleymaniye Kütüphanesi, Fazıl Ahmed Paşa, nr. 1433. google scholar
  9. Ebulfazl Mehmed Efendi ed-Defterî, Tercüme-i Hulâsa-yı Tarih-i Vassâf, Ali Emiri, AEtrh, nr. 619. google scholar
  10. Emecen, Feridun M., “Birgi”, DİA, 6 (1992), s. 189-191. google scholar
  11. Emecen, Feridun M., Kanuni Sultan Süleyman ve Zamanı, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2022. google scholar
  12. Genç, Vural, Acem’den Rum’a Bir Bürokrat ve Tarihçi: İdris-i Bidlîsî 1457-1520, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2019. google scholar
  13. Genç, Vural, “Şah ile Sultan Arasında Bir Acem Bürokratı: İdrîs-i Bidlîsî’nin Şah İsmail’in Himayesine Girme Çabası”, Osmanlı Araştırmaları/The Journal of Ottoman Studies, 46 (Haziran 2015), s. 43–75. google scholar
  14. Idris b. Husam al-Din Bidlîsî, Hasht Bihisht, Kitabkhana-yi Markazi-yi Tabriz, Majmuʻa-yi H. Hussein Nakhjvani MS 1874. google scholar
  15. İbn Battûta Seyahatnâmesi, haz. Mümin Çevik, Bilge Kültür Sanat Yayınları, İstanbul 2016. google scholar
  16. İdris-i Bidlîsî, Heşt Behişt, İÜ Nadir Eserler Ktp., nr. NEKFY 619. google scholar
  17. İdris-i Bidlîsî, Heşt Behişt, Süleymaniye Kütüphanesi, Halet Efendi, 191/1. google scholar
  18. İdris-i Bidlîsî, Mecmû’a-i Münşeât, İÜ. FY 906. google scholar
  19. İdris-i Bidlîsî, Selim Şah-nâme, haz. Hicabi Kırlangıç, Kültür Bakanlığı Yay., Ankara 2001. google scholar
  20. İpşirli, Mehmet & Demir, Ziya, “Sadi Çelebi”, DİA, c. 35 (2008), s. 404-405. google scholar
  21. İpşirli, Mehmet, “Osmanlı Devleti’nde Kazaskerlik (XVII. Yüzyıla Kadar)”, Belleten, sy. 232 (Aralık 1997), s. 597-700. google scholar
  22. Mahmûd b. Mehmed Dilşah eş-Şirvani, Terceme-i Tarih-i İbn Kesir, Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü, Bölge Yazma Eserler, nr. 3693. google scholar
  23. Mecmu‘a, Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi, nr. 1888. google scholar
  24. Mete, Zekai, “Tire” DİA, 41 (2012), s. 195-197. google scholar
  25. Muhammed b. Abdülcelil (Reşidüddin Vatvat), Hadâʾiku’s-sihr fî dekāʾikı’ş-şiʿr, İÜ Nadir Eserler Ktp., nr. NEKFY 931. google scholar
  26. Muhammed b. Bilal, Üslûb-ı İnşa, Çorum İl Halk Kütüphanesi, nr. 2094. google scholar
  27. Muhyiddin Muhammed b. Ali el-Acemî er-Rûmî, Hâşiye alâ Şerhi’l-Ferâ’izi’s-Sirâciyye, Kastamonu Halk Kütüphanesi, nr. 2651. google scholar
  28. Ocak, Ahmet Yaşar, Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2013. google scholar
  29. Öngören, Reşat, “Muhyiddin Karamani”, DİA, c. 31 (2020), s. 82-83. google scholar
  30. Peacock, A.C.S., Moğol Anadolu’sunda İslam, Edebiyat ve Toplum, çev. Renan Akman, Koç Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2023. google scholar
  31. Şeyh Alaaddin Ali b. Muhammed b. Arrâk, Sıratı Mustakim İla Maanii Bismillahirramanirrahim, mütercim Muhammed b. Bilal el- Aydınî, Süleymaniye Kütüphanesi, Satın Alınan Yazma Eserler, nr. 496. google scholar
  32. Turan, Şerafettin, “Kemalpaşazâde”, DİA, c. 25 (2022), s. 238-240. google scholar
  33. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilatı, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1988. google scholar
  34. XVI. Yüzyıl Osmanlı Ulema Defterleri, haz. Ercan Alan-Abdurrahman Atçıl, Türkiye Bilimler Akademisi, Ankara 2018. google scholar
  35. Yıldız, Sara Nur, “Aydınid Court Literature in the Formation of an Islamic Identity in Fourteenth-Century Western Anatolia,” Islamic Literature and Intellectual Life in Fourteenth and Fifteenth-Century Anatolia, ed. A.C.S. Peacock&Sara Nur Yıldız, Ergon Verlag, Wüzburg 2016. google scholar