KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Klinik Psikoloji Dergisi / 2026 / Cilt: 10 Sayı: 2

Bilgece farkındalık ile sürücü davranışı arasındaki ilişkide prefrontal korteks işlevleri ve bilgece farkındalıkla sürücülük tutumlarının ardışık aracılık etkisi

Serial mediation effect of the prefrontal cortex functions and mindful driving attitudes on the association between mindfulness and driver behavior

Yeşim Yasak(ÇANKIRI KARATEKİN ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-5965-244X
Ayşegül Durak Batıgün(ANKARA ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-8278-6419
Buse Aşcı(ÇANKIRI KARATEKİN ÜNİVERSİTESİ)0000-0003-1801-1827
Seda Hatipoğlu(GAZİ ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-4511-1914
Sayfa
116–126
Yayın Tarihi
2025-12-23
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu bulgulardan yola çıkarak, bilgece farkındalık egzersizleriyle zenginleştirilmiş bir sürücü eğitiminin daha güvenli sürücülerin yetiştirilmesinde katkısı olacağı düşünülmektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Trafik kazalarının nedenlerine bakıldığında sürücülere bağlı ögeler başı çekmektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu araştırmanın amacı, bilgece farkındalığa dayalı (prososyal) sürücü tutumları, prefrontal korteks işlevleri, bir kişilik özelliği olarak bilgece farkındalık ve sürücü davranışları arasındaki ilişkileri incelemektir.
💡
Sonuç & Katkı:Bu bulgulardan yola çıkarak, bilgece farkındalık egzersizleriyle zenginleştirilmiş bir sürücü eğitiminin daha güvenli sürücülerin yetiştirilmesinde katkısı olacağı düşünülmektedir.
🔬Tür:Modelleme & Sayısal Simülasyon
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:trafik güvenliği · bilgece farkındalıkla (mindful) sürücü tutumları · sürücü davranışları

Özet

Trafik kazalarının nedenlerine bakıldığında sürücülere bağlı ögeler başı çekmektedir. Bu nedenle de trafik güvenliğinin geliştirilmesi için sürücü faktörünün incelenmesi önemlidir. Bu araştırmanın amacı, bilgece farkındalığa dayalı (prososyal) sürücü tutumları, prefrontal korteks işlevleri, bir kişilik özelliği olarak bilgece farkındalık ve sürücü davranışları arasındaki ilişkileri incelemektir. Çalışmaya, son bir yıldır aktif araç kullanan 528 (% 62 erkek ve % 36.9 kadın) sürücü katılmıştır. Veri toplama aracı olarak; Sosyodemografik Form, çalışmanın temel değişkenlerinden olan ve trafik adabını/prososyal tutumları ölçen Bilgece Farkındalıkla Sürücülük Tutumları Ölçeği (BFSTÖ), Sürücü Davranışları Ölçeği (SDÖ), Prefrontal Kortex İşlevleri Ölçeği (PKİÖ) ve Beş Faktörlü Bilgece Farkındalık Ölçeği- Kısa Form (BFBFÖ-K) kullanılmıştır. Çalışmada, bilgece farkındalıktan olumlu ve olumsuz sürücü davranışlarına giden yolları belirlemek amacıyla yol analizi yapılmıştır. Sonuçlar, verinin modele uyumunun oldukça iyi düzeyde olduğunu göstermiştir. Diğer bir deyişle, bir kişilik özelliği olarak bilgece farkındalık, prefrontal korteks işlevlerini; prefrontal korteks işlevleri, bilgece farkındalıkla sürücülük tutumlarını yordamakta; bilgece farkındalıkla sürücülük davranışları ise olumlu ve sorunlu sürücü davranışlarını anlamlı olarak yordamaktadır. Ayrıca, kişilik özelliği olan bilgece farkındalıktan olumlu ve sorunlu sürücü davranışlarına giden diğer değişkenlerin sıralı aracı etkileri de anlamlı bulunmuştur. Başka bir ifadeyle, bir kişilik özelliği olarak bilgece farkındalıktan sorunlu sürücü davranışlarına giden yolda, prerontal korteks işlevleri ve bilgece farkındalıkla sürücülük tutumları anlamlı olarak aracılık eden değişkenler olarak çıkmıştır. Ek olarak, kişilik özelliği olan bilgece farkındalıktan olumlu sürücü davranışlarına giden yolda da prefrontal korteks işlevleri ve bilgece farkındalığa dayalı sürücü tutumları anlamlı olarak aracılık etmektedir. Bu bulgulardan yola çıkarak, bilgece farkındalık egzersizleriyle zenginleştirilmiş bir sürücü eğitiminin daha güvenli sürücülerin yetiştirilmesinde katkısı olacağı düşünülmektedir.

Abstract

When examining the causes of motor vehicle crashes, the fact that driver-related factors are at the forefront makes it reasonable to investigate the driver behavior in improving traffic safety. The purpose of this research is to examine the relationships between mindful driving attitudes, prefrontal cortex functions, trait mindfulness and driver behaviors. A total of 528 drivers (62.9% male and 36.9 female) who have been actively driving for the past year participated in the study. The assessment instruments were: Sociodemographic Form, Mindful Driving Attitudes Scale (MDAS), Driver Behavior Scale (DBQ), Prefrontal Cortex Functions Scale (PCFS) and the Five Facet Mindfulness Questionnaire - Short Form (FFMQ-S). Path analysis was conducted to identfy the pathways from mindfulness to positive and negative driver behaviors. The results showed that the fit of the data to the model was quite good. In other words, while mindfulness predicts prefrontal functions, prefrontal functions predict mindful driving attitudes, and mindful driving attitudes significantly predict positive and aberrant driver behaviors. In addition, the sequential mediating effects of other variables from mindfulness to positive and aberrant driver behaviors were also found to be significant. In other words, prefrontal cortex functions and mindful driving attitudes significantly mediate the path from mindfulness to aberrant driver behaviors. Also, prefrontal cortex functions and mindful driving attitudes significantly mediate the path from mindfulness to positive driver behaviors. These findings suggest that a driver candidate training enriched with mindfulness practices could be used to train safer drivers.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Yasak, Y., Batıgün, A. D., Aşcı, B., Hatipoğlu, S. (2025). Bilgece farkındalık ile sürücü davranışı arasındaki ilişkide prefrontal korteks işlevleri ve bilgece farkındalıkla sürücülük tutumlarının ardışık aracılık etkisi. Klinik Psikoloji Dergisi, Cilt: 10 Sayı: 2, 116–126. https://doi.org/10.57127/kpd.26024438.1665679

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (70)

  1. Abdu, R. A., Shinar, D., & Meiranc, N. (2012). Situational (state) anger and driving. Transportation Research Part F: Traffic Psychology and Behaviour, 15(5), 575–580.
  2. Amado, S., Koyuncu, M., & Kacaroglu, G. (2004). Güvenli sürücülüğün değerlendirilmesinde etkili olan değişkenlerin incelenmesi: Sürücünün demografik özellikleri, deneyimi, kişilik özellikleri ve psiko-teknik değerlendirme. Türk Psikoloji Dergisi, 19(53), 23–43.
  3. Ayalp, H. D., & Hisli-Şahin, N. (2018). Beş Faktörlü Bilgece Farkındalık Ölçeği-Kısa Formu’nun (BFBFÖ-K) Türkçe uyarlaması. Klinik Psikoloji Dergisi, 2(3), 117–127.
  4. Baer, R. A., Smith, G. T., Hopkins, J., Krietemeyer, J., & Toney, L. (2006). Using self-report assessment methods to explore facets of mindfulness. Assessment, 13(1), 27–45.
  5. Barrasso-Catanzaro, C., & Eslinger, P. J. (2016). Neurobiological bases of executive function and social-emotional development: Typical and atypical brain change. Family Re-lations, 65, 108–119.
  6. Boyce, T. E., & Geller, E. S. (2002). An instrumented vehicle assessment of problem behavior and driving style: Do younger males really take more risks? Accident Analysis & Prevention, 34(1), 51–64.
  7. Bowlin, S. L., & Baer, R. A. (2012). Relationship between mindfulness, self-control, and psychological functioning. Personality and Individual Differences, 52, 411–415.
  8. Creswell, J. D., Way, B. M., Eisenberger, N. I., & Lieberman, M. D. (2007). Neural correlates of dispositional mindfulness during affect labeling. Psychosomatic Medicine, 69(6), 560–565.
  9. Cole, D. A. (1987). Utility of confirmatory factor analysis in test validation research. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 55(4), 584–594.
  10. de Winter, J. C. F., & Dodou, D. (2010). The Driver Behaviour Questionnaire as a predictor of accidents: A meta-analysis. Journal of Safety Research, 41(6), 463–470.
  11. Deffenbacher, J. L., Oetting, E. R., & Lynch, R. S. (1994). Development of a driving anger scale. Psychological Reports, 74, 83–91.
  12. Dimitriou, H. T., & Gakenheimer, R. (2012). Urban transport in the developing world: A handbook of policy and practice. Edward Elgar Publishing.
  13. Dingus, T. A., Guo, F., Lee, S., Antin, J. F., Perez, M., Buchanan-King, M., & Hankey, J. (2016). Driver crash risk factors and prevalence evaluation using naturalistic driving data. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 113(10).
  14. Duman, D., & Hisli-Şahin, N. (2018). An evaluation of the interpersonal neurobiology based prefrontal cortex functions scale in terms of age. Poster presented at the 20th National Psychology Congress, TED University.
  15. Erguler, H., & Durak Batigun, A. (2020). Depresyon ile geleceğe yönelik öngörüler ve yürütsel işlevler değişkenleri arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Klinik Psikiyatri Dergisi, 23(3), 266–273.
  16. Evans, L. (2004). Traffic safety. Science Serving Society.
  17. Farooq, D., Moslem, S., & Duleba, S. (2019). Evaluation of driver behavior criteria for evolution of sustainable traffic safety. Sustainability, 11(11), 3142.
  18. Fuller, R. (2011). Driver control theory. In B. E. Porter (Ed.), Handbook of traffic psychology (pp. 13–26). Elsevier. Ge, Y., Liu, X., Shen, B., & Qu, W. (2021). Can prosocial attitude reduce the risk behavior in simulated driving? Transportation Research Part F: Traffic Psychology and Behaviour, 79, 84–93.
  19. George, D., & Mallery, P. (2010). SPSS for Windows step by step: A simple guide and reference (10th ed., 17.0 update). Pearson.
  20. Hatipoglu, S., & Yasak, Y. (2016). Trafik adabı. Milli Eğitim Bakanlığı Özel Öğretim Kurumları Yayınları.
  21. Hatipoglu, S., & Yasak, Y. (2019). Yol kullanıcılarında trafik adabı kavramı: Pilot çalışma, Ankara örneği. Toplum Bilimleri Dergisi, 27, 485–500.
  22. Hennessy, D. (2011). Social, personality, and affective constructs in driving. In B. E. Porter (Ed.), Handbook of traffic psychology (pp. 149–163). Elsevier.
  23. Hisli-Şahin, N., & Varlik-Özsoy, E. (2017). Interpersonal neurobiology based prefrontal cortex functions scale. Poster presented at the 8th Işık Savaşır Clinical Psychology Symposium.
  24. Hisli-Şahin, N., Tasso, A. F., & Guler, M. (2023). Attachment and emotional regulation: Examining the role of prefrontal cortex functions, executive functions, and mindfulness in their relationship. Cognitive Processing.
  25. Isık, U., & Incedere, B. (2016). The relationship between prefrontal cortex functions with attachment, depression and obsessive-compulsive symptoms [Unpublished BA thesis]. Ankara University.
  26. Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context: Past, present and future. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 144–156.
  27. Kağıtçıbaşı, Ç., & Cemalcılar, Z. (2016). Dünden bugüne insan ve insanlar. Evrim Kitabevi.
  28. Kaya, N., & Eldoğan, D. (2018). The moderation effect of prefrontal functions on the relationship between childhood traumatic experiences and psychological symptoms. Paper presented at the 4th International Congress of Clinical and Health Psychology with Children and Adolescents.
  29. Kaye, S.-A., Rodwell, D., Watson-Brown, N., Rose, C., & Buckley, L. (2022). Road users’ engagement in prosocial and altruistic behaviors: A systematic review. Journal of Safety Research, 82, 342–351.
  30. Keng, S. L., Smoski, M. J., & Robins, J. C. (2011). Effects of mindfulness on psychological health: A review of empirical studies. Clinical Psychology Review, 31, 1041–1056.
  31. Koppel, S., Bugeja, L., Hua, P., Osborne, R., Stephens, A. N., Young, K. L., Chambers, R., & Hassed, C. (2019). Do mindfulness interventions improve road safety? A systematic review. Accident Analysis & Prevention, 123, 88–98.
  32. Lonero, L. P., & Clinton, K. M. (1998). Changing road user behavior: What works, what doesn’t. PDE Publications.
  33. Lucidi, F., Girelli, L., Chirico, A., Alivernini, F., Cozzolino, M., Violani, C., & Mallia, L. (2019). Personality traits and attitudes toward traffic safety predict risky behavior across young, adult, and older drivers. Frontiers in Psychology, 10, 536.
  34. Lutz, J., Herwig, U., Opialla, S., Hittmeyer, A., Jäncke, L., Rufer, M., Holtforth, M. G., & Brühl, A. B. (2014). Mindfulness and emotion regulation—an fMRI study. Social Cognitive and Affective Neuroscience, 9(6), 776–785.
  35. Lyvers, M., Makin, C., Toms, E., Thorberg, F. A., & Samios, C. (2013). Trait mindfulness in relation to emotional self-regulation and executive function. Mindfulness, 5(6), 619–625.
  36. Mallia, L., Lazuras, L., Violani, C., & Lucidi, F. (2015). Crash risk and aberrant driving behaviors among bus drivers: The role of personality and attitudes towards traffic safety. Accident Analysis & Prevention, 79, 145–151.
  37. Navon-Eyal, M., & Ben-Ari, O. T. (2020). Can emotion regulation explain the association between age and driving styles? Transportation Research Part F: Traffic Psychology and Behaviour, 74, 439–445.
  38. Mesken, J., Lajunen, T., & Summala, H. (2002). Interpersonal violations, speeding violations and their relation to accident involvement in Finland. Ergonomics, 45(7), 469–483.
  39. Ministry of National Education. (2017). Milli Eğitim Bakanlığı özel motorlu taşıt sürücüleri kursu yönetmeliği. https://shorturl. at/D2C3b (Accessed June 10, 2023)
  40. Murphy, G., & Matvienko-Sikar, K. (2019). Trait mindfulness & self-reported driving behavior. Personality and Individual Differences, 147, 250–255.
  41. Nordfjærn, T., & Simsekoglu, Ö. (2014). Empathy, conformity, and cultural factors related to aberrant driving behaviour in a sample of urban Turkish drivers. Safety Science, 68, 55–64.
  42. Ozkan, T., & Lajunen, T. (2005). A new addition to DBQ: Positive driver behaviours scale. Transportation Research Part F: Traffic Psychology and Behaviour, 8(4), 355–368.
  43. Ozkan, T., & Lajunen, T. (2011). Person and environment: Traffic culture. In B. E. Porter (Ed.), Handbook of traffic psychology (pp. 179–192). Elsevier.
  44. Ozkan, T., & Lajunen, T. (2015). A general traffic (safety) culture system (G-TraSaCu-S). TraSaCu Project, European Commis-sion, RISE Programme.
  45. Ozturk, I. (2022). Trafikte dikkat dağınıklığı, dikkat dağıtıcı faktörler ve yol güvenliği. In M. B. Bulut (Ed.), Psikolojinin alt disiplinleri: Cezbedici bir renk skalasının oluşumu (pp. 585–604). Nobel Akademik Yayıncılık.
  46. Özkan, T., Lajunen, T., & Çelik, A. K. (2005). Turkiye’de sürücü davranışlarının incelenmesi: DBQ’nun Türkçe’ye uyarlan-ması. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 5(2), 385–420.
  47. Parker, D., & Manstead, A. S. R. (1996). The social psychology of driver behavior. In G. R. Semin & K. Fiedler (Eds.), Applied social psychology (pp. 198–224). Sage.
  48. Parker, D., Reason, J. T., Manstead, A. S. R., & Stradling, S. G. (1995). Driving errors, driving violations and accident involvement. Ergonomics, 38, 1036–1048.
  49. Reason, J., Manstead, A., Stradling, S., Baxter, J., & Campbell, K. (1990). Errors and violations on the roads: A real distinction? Ergonomics, 33(10–11), 1315–1332.
  50. Sahin, N. H., & Ozsoy, E. (2017, April). Kişilerarası Nörobiyoloji Temelli Yürütsel (Prefrontal) İşlevler Ölçeği: Özgün Bir Ölçek Geliştirme Çalışması [Poster session presentation]. VIII. Işık Savaşır Clinical Psychology Symposium, Ankara, Turkey.
  51. Schore, A. N. (2001). Effects of a secure attachment relationship on right brain development, affect regulation, and infant mental health. Infant Mental Health Journal, 22(1–2), 7–66.
  52. Shope, J. T., & Bingham, C. R. (2008). Teen driving: Motor-vehicle crashes and factors that contribute. American Journal of Preventive Medicine, 35(3), 261–S271.
  53. Shrout, P. E., & Bolger, N. (2002). Mediation in experimental and nonexperimental studies: New procedures and recom-mendations. Psychological Methods, 7(4), 422–445.
  54. Siegel, D. J. (2007). The mindful brain: Reflection and attunement in the cultivation of well-being. W. W. Norton.
  55. Siegel, D. J. (2009). Emotion as integration: A possible answer to the question what is emotion. In D. Fosha, D. J. Siegel, & M. F. Solomon (Eds.), The healing power of emotion: Affective neuroscience, development and clinical practice (pp. 145–171). Norton.
  56. Simsekoglu, O. (2015). How do attitudes, personality traits, and driver behaviors relate to pedestrian behaviors? A Turkish case. Traffic Injury Prevention, 16(1), 84–89.
  57. Stephens, A. N., Koppel, S., Young, K. L., Chambers, R., & Hassed, C. (2018). Associations between self-reported mindfulness, driving anger and aggressive driving. Transpor-tation Research Part F: Traffic Psychology and Behaviour, 56, 149–155.
  58. Sterzer, P., Stadler, C., Poustka, F., & Kleinschmidt, A. (2007). A structural neural deficit in adolescents with conduct disorder and its association with lack of empathy. Neuro-Image, 37(1), 335–342.
  59. Sumer, N. (2003). Personality and behavioral predictors of traffic accidents: Testing a contextual mediated model. Accident Analysis & Prevention, 35(6), 949–964.
  60. Sumer, N., Lajunen, T., & Ozkan, T. (2002). Sürücü davranış-larının kaza riskindeki rolü: İhlaller ve hatalar. Conference presentation at the International Traffic and Road Safety Congress, Gazi University, Ankara, Turkey.
  61. Sumer, N., & Ozkan, T. (2002). Sürücü davranışları, becerileri, bazı kişilik özellikleri ve psikolojik belirtilerin trafik kaza-larındaki rolleri. Türk Psikoloji Dergisi, 17(50), 1–22.
  62. Tillman, W. A., & Hobbs, G. E. (1949). The accident-prone automobile driver. American Journal of Psychiatry, 106, 321–332.
  63. Tran, U. S., Glück, T. M., & Nader, I. W. (2013). Investigating the Five Facet Mindfulness Questionnaire (FFMQ): Construction of a short form and evidence of a two-factor higher order structure of mindfulness. Journal of Clinical Psychology, 69(9), 951–965.
  64. Ulleberg, P., & Rundmo, T. (2003). Personality, attitudes and risk perception as predictors of risky driving behaviour among young drivers. Safety Science, 41(5), 427–443.
  65. Uzumcuoglu-Zihni, Y. (2018). The relationship between traffic climate and driver behaviors: Explicit and implicit measures with Turkish and Chinese samples [Doctoral dissertation, Middle East Technical University].
  66. World Health Organization. (2023). Global status report on road safety 2023. World Health Organization.
  67. Yasak, Y., Durak-Batigun, A., Hatipoglu, S., & Asci, B. (2022a). Bilgece Farkındalıkla Sürücülük Tutumları Ölçeği (BFSTÖ) geliştirme: Geçerlik ve güvenirlik çalışması [Development of Mindful Driving Attitudes Scale (MDAS): Validity and reliability study]. Nesne, 10(3), 216–229.
  68. Yasak, Y., Durak-Batigun, A., & Hatipoglu, S. (2022b). Trafik adabı ile yürütücü (prefrontal) işlevler, bilgece farkındalık, sürücü öfke ifadesi ve sürücü davranışları arasındaki ilişkilerin incelenmesi (Report No. 121K741). The Scientific and Technical Research Council of Turkey (TÜBİTAK).
  69. Yasak, Y., Sendag, E., Dogruyusever, S., Oguz, O., & Turan, G. (2002, September). Psikolojik değerlendirme amacıyla psikoteknik değerlendirmeye katılan sürücülerle yapılan yarı yapılandırılmış görüşme sonuçlarının değerlendirilmesi. Conference presentation at the 12th National Psychology Congress, Middle East Technical University, Ankara, Turkey.
  70. Youssef, D., Salameh, P., Abou-Abbas, L., & Salmi, L.-R. (2023). Driving anger dimensions and their relationship with aberrant driver behavior in Lebanon: Results from a national self-reported survey. PLOS ONE, 18(3), e0283293.