Dergiler / KADEM Kadın Araştırmaları Dergisi / 2026 / Cilt: 12 Sayı: 1

Sosyal Bilgiler Ders Kitaplarında Kadın İmgesi, 1980-2000

The Image of Women in Social Studies Textbooks, 1980-2000

Sayfa
81–110
Yayın Tarihi
2026-06-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Araştırma bulguları, söz konusu dönemde ders kitaplarında kadın temsillerinin büyük ölçüde geleneksel toplumsal cinsiyet kalıpları çerçevesinde sunulduğunu göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu araştırmanın amacı; 1980-2000 yılları arasında okutulan ilkokul sosyal bilgiler ders kitaplarında, metinler ve görseller aracılığıyla kadın imgesinin nasıl temsil edildiğini, erkek imgeleriyle karşılaştırmalı bir perspektiften incelemektir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu kapsamda; yirmi yıllık bir süreci kapsayan altı ilkokul Sosyal Bilgiler ders kitabı, Delphi tekniğiyle belirlenen ölçütler doğrultusunda NVivo 15 yazılımı kullanılarak kodlanmıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Araştırma bulguları, söz konusu dönemde ders kitaplarında kadın temsillerinin büyük ölçüde geleneksel toplumsal cinsiyet kalıpları çerçevesinde sunulduğunu göstermektedir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:2000 Verileri
⚙️Değişkenler:Sosyal bilgiler · Ders kitapları · kadın imgesi

Özet

Bu araştırmanın amacı; 1980-2000 yılları arasında okutulan ilkokul sosyal bilgiler ders kitaplarında, metinler ve görseller aracılığıyla kadın imgesinin nasıl temsil edildiğini, erkek imgeleriyle karşılaştırmalı bir perspektiften incelemektir. Nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde yürütülen çalışmada, ders kitapları tarihsel bağlamları dikkate alınarak doküman analizi yoluyla incelenmiş, elde edilen veriler içerik analizi ile sınıflandırılmıştır. Belirlenen temalar söylem-tarihsel yaklaşım doğrultusunda ele alınmış, görsel unsurlar ise çoklu biçimli eleştirel söylem çözümlemesi yöntemiyle analiz edilmiştir. Bu kapsamda; yirmi yıllık bir süreci kapsayan altı ilkokul Sosyal Bilgiler ders kitabı, Delphi tekniğiyle belirlenen ölçütler doğrultusunda NVivo 15 yazılımı kullanılarak kodlanmıştır. Araştırma bulguları, söz konusu dönemde ders kitaplarında kadın temsillerinin büyük ölçüde geleneksel toplumsal cinsiyet kalıpları çerçevesinde sunulduğunu göstermektedir. Kadınların çoğunlukla ev içi ve destekleyici rollerle ilişkilendirildiği, erkeklerin ise kamusal, mesleki ve liderlik rolleriyle daha baskın biçimde temsil edildiği tespit edilmiştir. Bununla birlikte özellikle dönemin sonlarına doğru bazı ders kitaplarında daha eşitlikçi temsillere işaret eden sınırlı örneklere de rastlanmıştır.

Abstract

The aim of this study is to examine how the image of women is represented through texts and visuals in primary school social studies textbooks used between 1980 and 2000, from a comparative perspective in relation to male images. Within the framework of the qualitative research approach, the textbooks were examined through document analysis by taking their historical context into consideration, and the data obtained were classified through content analysis. The identified themes were examined within the framework of the discourse-historical approach, while visual elements were analyzed using multimodal critical discourse analysis. In this context, six primary school social studies textbooks covering a twenty-year period were coded using NVivo 15 software in accordance with criteria determined through the Delphi technique. The findings of the study indicate that representations of women in textbooks during the period in question were largely shaped by raditional gender stereotypes. Women were predominantly associated with domestic and supportive roles, whereas men were represented more prominently in public, professional, and leadership roles. Nevertheless, particularly toward the end of the period, limited examples suggesting more egalitarian representations were also identified in some textbooks.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Giley, S., Şahin, M. (2026). Sosyal Bilgiler Ders Kitaplarında Kadın İmgesi, 1980-2000. KADEM Kadın Araştırmaları Dergisi, Cilt: 12 Sayı: 1, 81–110. https://doi.org/10.21798/kadem.2026.204

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (38)

  1. Althusser, L. (2000). İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları (Çev. Y. Alp & M. Özışık). İletişim Yayınları. Apple, M. W. (2014). Ideology and curriculum. Routledge.
  2. Arat, Y. (1998). Türkiye’de modernleşme projesi ve kadınlar. S. Bozdoğan & R. Kasaba (Ed.), Türkiye’de modernleşme ve ulusal kimlik (ss. 82-117) içinde. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
  3. Aşçı, F. (2020). Cumhuriyetten günümüze sosyal bilgiler ders kitaplarında toplumsal cinsiyet kalıp yargıları [Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi], Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Sosyal Bilgiler Eğitimi Bilim Dalı.
  4. Blumberg, R. L. (2015). Eliminating gender bias in textbooks: Pushing for policy reforms that promote gender equity in education. UNESCO.
  5. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40.
  6. Connell, R. W. (2022). Toplumsal cinsiyet ve iktidar (Çev. C. Soydemir). Ayrıntı Yayınları.
  7. Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative and mixed methods approaches. Sage.
  8. Davarcı, Y. (2021). Din dersi ders kitaplarında toplumsal cinsiyet üzerine bir analiz (1929-2018) [Doktora Tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi], Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı.
  9. Demirel, E. (2010). Sosyal bilgiler ders kitaplarında cinsiyet ayrımcılığı [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi], Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İlköğretim Ana Bilim Dalı.
  10. Dündar, S. (2021). Ortaokul sosyal bilgiler ders kitaplarında toplumsal cinsiyet [Yüksek Lisans Tezi, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi], Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyal Bilimler ve Türkçe Eğitimi Ana Bilim Dalı.
  11. Esen, Y., & Bağlı, M. T. (2002). İlköğretim ders kitaplarındaki kadın ve erkek resimlerine ilişkin bir inceleme. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 35(1-2), 143-154.
  12. Fairclough, N. (2013). Critical discourse analysis: The critical study of language. Routledge.
  13. Fidan, S. (2019). Sosyal bilgiler ders kitaplarında toplumsal cinsiyet [Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi], Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı.
  14. Güneş, Ö. (2008). Ders kitaplarında toplumsal cinsiyet ayrımı (1990-2006). Toplum ve Sosyal Hizmet, 19(2), 81-95.
  15. Helvacıoğlu, F. (2000). Ders kitaplarında cinsiyetçilik. Kaynak Yayınları.
  16. Kancı, T. (2008). Imagining the Turkish men and women: Nationalism, modernism and militarism in primary school textbooks, 1928-2000 [Doktora Tezi, Sabancı Üniversitesi], Sosyal Bilimler Enstitüsü, Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü / Siyaset Bilimi Ana Bilim Dalı.
  17. Karaboğa, M. T. (2020). Sosyal bilgiler ders kitaplarında cinsiyet rolleri. OPUS International Journal of Society Researches, 15(1), 4847-4881.
  18. Küçük Karaca, C. (2022). Cinsiyet eşitliği çerçevesinde sosyal bilgiler ders kitaplarının incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi, Aksaray Üniversitesi], Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı.
  19. Laruffa, F. (2022). Neoliberalism, economization and the paradox of the new welfare state. Cambridge University Press.
  20. Ledin, P., & Machin, D. (2017). Multi-modal critical discourse analysis. In J. Flowerdew & J. E. Richardson (Eds.), The Routledge handbook of critical discourse studies (pp. 60-76). Routledge.
  21. Maxwell, J. A. (2013). Qualitative research design: An interactive approach. Sage.
  22. MEB. (1990). İlkokullar için sosyal bilgiler-4. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  23. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. Sage.
  24. Özdemirci, Ö. K., Erdol, T. A., & Şahin, M. (2024). Öğretim programları ve ders kitaplarında kadın imgesi analizine yönelik ölçüt belirleme: Bir delphi çalışması. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 15(2), 2097-2125.
  25. Pingel, F. (2010). UNESCO guidebook on textbook research and textbook revision. UNESCO.
  26. Reisigl, M. (2017). The discourse-historical approach. Routledge.
  27. Sanır, F., Asal, T., & Akşit, N. (1983). İlkokul sosyal bilgiler-4. Millî Eğitim Basımevi.
  28. Sanır, F., Asal, T., & Akşit, N. (1987). Sosyal bilgiler-5. Millî Eğitim Basımevi.
  29. Solak, Y., & Karataş, M. (2025). Türkiye’nin koalisyonlu yılları (1991-2002). 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 14(41), 305-322.
  30. Sönmez, K. (2020). İlkokul hayat bilgisi ve sosyal bilgiler ders kitaplarının toplumsal cinsiyet açısından incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi, Ahi Evran Üniversitesi]. Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlköğretim Ana Bilim Dalı.
  31. Süer, N. B. (2024). 4. sınıf sosyal bilgiler ders kitaplarında toplumsal cinsiyet (1968-2021) [Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa]. Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı.
  32. Şahin, M., Kaya, E., Taşdelen, A., & Yılmaz, U. (2022). Hayat bilgisi ders kitaplarında kadın imgesi. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 19(4), 669-680.
  33. Şahin, N., & Şahin, A. (1996). İlköğretim sosyal bilgiler-5 ders kitabı. Salan Yayınları.
  34. Şenünver, G., vd. (1999a). İlköğretim okulu sosyal bilgiler-4. Millî Eğitim Basımevi.
  35. Şenünver, G., vd. (1999b). İlköğretim okulu sosyal bilgiler-5. Millî Eğitim Basımevi.
  36. UNESCO. (2022). Global education monitoring report: Gender report. Van Dijk, T. A. (1995). Discourse analysis as ideology analysis. In C. Schäffner & A. L. Wenden (Eds.), Language and peace (pp. 17-33). Dartmouth.
  37. Wodak, R. (2015). Critical discourse analysis, discourse-historical approach. In K. Tracy, C. Ilie, & T. Sandel (Eds.), The international encyclopedia of language and social interaction. Wiley.
  38. Zürcher, E. J. (2025). Modernleşen Türkiye’nin tarihi. İletişim Yayınları.