Dergiler / İslam Tetkikleri Dergisi / 2026 / Cilt: 16 Sayı: 1

Sınırlı Bir Külliyattan Edebî Bir Temsile: Osmanlı Mühürlerinin Okunabilirliği İçin Mühür Metinlerinin Kalıplarına Dair Tematik Bir Tasnif Teklifi

From a Limited Corpus to Literary Representation: Toward a Thematic Classification of Seal Text Formulae for Improving the Legibility of Ottoman Seals

Nimet İpek(SABANCI ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-2678-2747
Sayfa
22–63
Yayın Tarihi
2026-04-09
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Çalışmanın dayandığı kaynaklar arasında Yazma Eserler Kurumunun Mühür Veritabanı ile Atatürk Kitaplığı ve Süleymaniye Kütüphanesindeki çeşitli mühür derlemeleri ve bunlardan bağımsız şekilde yazmalarda görülen örnekler yer almaktadır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu makale, Osmanlı yazma eserlerinde yer alan mühür metinlerini edebî bir tür olarak ele almakta ve bu kısa metinlerin yapı, formülasyon ve kişiselleştirme biçimlerini incelemektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Çalışmada mühür metinlerinin, çoğunlukla secili nesir ya da kafiyeli manzum ifadelerden oluştuğu ve sınırlı bir metinler havuzundan türediği savunulmaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Çalışmanın dayandığı kaynaklar arasında Yazma Eserler Kurumunun Mühür Veritabanı ile Atatürk Kitaplığı ve Süleymaniye Kütüphanesindeki çeşitli mühür derlemeleri ve bunlardan bağımsız şekilde yazmalarda görülen örnekler yer almaktadır.
🔬Tür:Laboratuvar & Saha Deneyi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Edebiyat · Osmanlı Kültür Tarihi · Yazma Kitaplar

Özet

Bu makale, Osmanlı yazma eserlerinde yer alan mühür metinlerini edebî bir tür olarak ele almakta ve bu kısa metinlerin yapı, formülasyon ve kişiselleştirme biçimlerini incelemektedir. Çalışmada mühür metinlerinin, çoğunlukla secili nesir ya da kafiyeli manzum ifadelerden oluştuğu ve sınırlı bir metinler havuzundan türediği savunulmaktadır. Makalenin temel iddiası, bu metinlerin mühür sahibinin ismiyle uyumlu olacak şekilde seçilmiş esmâ-i hüsnâ üzerinden biçimlendiğidir. Bu sayede bu kamusal metinler üzerinden bireysel temsil, edebî bir şekilde kurulur. Bu çerçevede çalışma, söz konusu mühür metinleri havuzunun yapısını ortaya koymak ve mühürlerin okunmasına yardımcı olacak temel motif ve ifade kalıplarını derlemek suretiyle yapılan bu tasnif üzerinden mühür okumalarına yeni bir metodolojik katkı sunmayı amaçlamaktadır. Çalışmanın dayandığı kaynaklar arasında Yazma Eserler Kurumunun Mühür Veritabanı ile Atatürk Kitaplığı ve Süleymaniye Kütüphanesindeki çeşitli mühür derlemeleri ve bunlardan bağımsız şekilde yazmalarda görülen örnekler yer almaktadır.

Abstract

This article examines the seal inscriptions found in Ottoman manuscripts as a literary genre and analyzes the ways in which these short texts are structured, formulated, and personalized. It argues that most seal inscriptions consist of rhymed prose or verse expressions and are derived from a limited textual corpus. The main claim of the article is that these texts were shaped through a selection of al-asmā’ al-ḥusnā (beautiful names of God) in harmony with the seal owner’s name. This public text likely creates an individual representation through a displayed literary talent. Within this framework, the study aims to reveal the structure of this corpus of seal inscriptions and compile the main motifs and formulaic expressions that can facilitate their reading, thereby offering a new methodological contribution to seal studies. The sources of the study include the Seal Database of the Manuscript Institution of Türkiye, various seal compilations in libraries, as well as examples found independently in manuscripts.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

İpek, N. (2026). Sınırlı Bir Külliyattan Edebî Bir Temsile: Osmanlı Mühürlerinin Okunabilirliği İçin Mühür Metinlerinin Kalıplarına Dair Tematik Bir Tasnif Teklifi. İslam Tetkikleri Dergisi, Cilt: 16 Sayı: 1, 22–63. https://doi.org/10.26650/iuitd.2026.1848084

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (90)

  1. Ager, B. “Islamic Amuletic Seals: The Case of the Carolingian Cross Brooch from Ballycottin.” La science des cieux içinde, ed. R. Gyselen, 211–218. Res Orientales 12 (1997). google scholar
  2. Ahîzâde, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2744. google scholar
  3. Ahmed, Asad Q. Palimpsests of Themselves: Logic and Commentary in Postclassical Muslim South Asia. Oakland, CA: University of California Press, 2022. google scholar
  4. Aleaddîn es-Semerkandî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 283. google scholar
  5. Arabzâde, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 759. google scholar
  6. Atatürk Kitaplığı OE. Yz. 1547. google scholar
  7. Ateş, Azer Mona. “Kenzü’l-İktisâb: Mühür Oymacılık Sanatı ve İlgili Zanaatlara Dair Manzum Risâle.” TÜYEK Mühür Projesi: Araştırma Notları. Erişim 15 Temmuz 2025. https://muhur.yek.gov.tr/arastirma-notlari/6/kenzul-iktisab-muhur-oymacilik-sanati-ve-ilgili-zanaatlara-dair-manzum-risale google scholar
  8. Ayçiçeği, Bünyamin. “Bûsîrî (ö. 696/1297?)’nin Kasîdetü’l-Bürde’sinin Diyarbakırlı Mehmed Said Paşa (ö. 1308/1892) Tarafından Yapılan Mensur ve Manzum Tercümesi.” Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 15 (2015). google scholar
  9. Aynî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2777 google scholar
  10. Bal, Nurcan. İstanbul Deniz Müzesi Osmanlıca Mühür ve Damga Koleksiyonu. İstanbul: Deniz Basımevi Müdürlüğü, 2008. google scholar
  11. BOA, AE.SOSM.III 17-1166. google scholar
  12. Ceddî, Muhammed Cevad. Dânişnâme-i Mühr ve Hakkâkî der İrân. Tahran: Müessese-i Teʾlîf, Tercüme ve Neşr-i Âsâr-ı Hünerî, 1392/2013. google scholar
  13. Ceddî, Muhammed Cevad. Mühürhâ ve Nakş-ı Mühürhâ der Sâzmân-ı İsnâd ve Kitâbhâne-i Millî-yi Îrân. Tahran: Sâzmân-ı İsnâd ve Kitâbhâne-i Millî-yi Cumhûrî-yi İslâmî-yi Îrân, 1396/2017. google scholar
  14. Dâvûd-i Karsî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih 5305. google scholar
  15. Dâvûd el-Antâkî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2027. google scholar
  16. Dîvânü’l-Edeb, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2676. google scholar
  17. Edhem, Halil. Müze-i Hümâyun Kurşun Mühür Kataloğu: Arap, Bizantin ve Osmanlı Kurşun Mühürlerine Mahsustur. İstanbul: Mahmud Bey Matbaası, 1321 [1904]. google scholar
  18. Erten, Gizem. “Diyarbakır Süryani Kadim Meryem Ana Kilisesi Kütüphanesi Koleksiyonuna Ait El Yazmasının Kodikolojik İncelenmesi ve Konservasyonu.” Yüksek Lisans Tezi, Pamukkale Üniversitesi, 2023. google scholar
  19. Ebû Abdullah er-Râzî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 332M. google scholar
  20. Ebu’l-Leys es-Semerkandî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Mehmed Ağa Camii 127. google scholar
  21. Geylânî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2303. google scholar
  22. Gövsa, İbrahim Alaettin. “Mühür Edebiyatı.” Yedigün 713 (3 Kasım 1946). google scholar
  23. Hammer-Purgstall, Joseph von. Abhandlung über die Siegel der Araber, Perser und Türken. Viyana: Kaiserlich-Königlichen Hof- und Staatsdruckerei, 1849. google scholar
  24. Hammer-Purgstall, Joseph von. Osmanlı Mühürleri. Çev. Ümit Öztürk. İstanbul: Pera Yayınları, 1999. google scholar
  25. Hâşim el-Herevî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2158. google scholar
  26. Hâşiye alâ Şerhi’l-Miftâh, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2216. google scholar
  27. Harîrî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2154. google scholar
  28. İbn Arabşah, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, Ayasofya 147. google scholar
  29. İbn Hişâm, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2518. google scholar
  30. İbn Hişâm, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2520. google scholar
  31. İbn İvâz el-Kirmânî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2058. google scholar
  32. İbn Nüceym, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi 520. google scholar
  33. İbn Yaîş, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2480. google scholar
  34. İbnü’l-Arabî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa 61. google scholar
  35. İbnü’l-Hâîm, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2706. google scholar
  36. İbnü’l-Kütübî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2087. google scholar
  37. İpek, Nimet. “Âyîn-i Nigîn-i Şehinşâhî (Şehinşahlık Mührü Geleneği).” TÜYEK Mühür Projesi: Araştırma Notları. Erişim 15 Temmuz 2025. https://muhur.yek.gov.tr/arastirma-notlari/9/ayin-i-nigin-i-sehinsahi-sehinsahlik-muhru-gelenegi google scholar
  38. İpek, Nimet. “Dönüşen Kimlikleri Belgelemek: Osmanlı Bireylerinin Yeniden Mühür Kazıtma Pratikleri Üzerine Gözlemler.” Mühür Projesi: Araştırma Notları. Erişim 15 Temmuz 2025. https://muhur.yek.gov.tr/arastirma-notlari/3/donusen-kimlikleri-belgelemek-osmanli-bireylerinin-yeniden-muhur-kazitma-pratikleri-uzerine-gozlemler google scholar
  39. İpek, Nimet – Serra Bostan. “Mühür Tarihi İçin Yeni Bir Kaynak: Atatürk Kitaplığı OE. Yz. 1547 Numarada Kayıtlı Mühür Metinleri Mecmuası ve Mühürler Hakkında Düşündürdükleri.” Müteferrika 65 (Yaz 2024/1): 147–171. google scholar İsferâyînî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2490. google scholar
  40. James, David L. “Koranverse en Miniature: Orientalische Talismane und Siegel aus Geschnittenen Steinen.” Kunst & Antiquitäten 2 (1981). google scholar
  41. Kalus, Ludvik. Catalogue of Islamic Seals and Talismans. Oxford: Clarendon Press, 1986. Erişim 15 Temmuz 2025. http://jameelcentre.ashmolean.org/collection/7/10228/10248 google scholar
  42. Karaçelebi Muhyiddin, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 789. google scholar
  43. Kemâlpaşazâde, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi 59 google scholar
  44. Kevâkibî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Aşir Efendi 17. google scholar
  45. Kut, Günay – Bayraktar, Nimet. Yazma Eserlerde Vakıf Mühürleri. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1984. google scholar
  46. Kut, Günay – Bayraktar, Nimet. Yazma Eserlerde Vakıf Mühürleri. İlavelerle haz. Tenzile Derin ve Ahmet Çınar. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2021. google scholar
  47. Kurtoğlu, Aykut. “Mührün Söyledikleri: Mühürler Sahiplerine Dair Neleri Belirtir?” TÜYEK Mühür Projesi: Araştırma Notları. Erişim 11 Temmuz 2025. https://muhur.yek.gov.tr/arastirma-notlari/2/muhrun-soyledikleri-muhurler-sahiplerine-dair-neleri-belirtir google scholar
  48. Kütükoğlu, Mübahat. Osmanlı Belgelerinin Dili (Diplomatik). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2018. google scholar
  49. Liebrenz, Boris. “What’s in a Seal? Identification and Interpretation of ʿAbd al-Bāqī Ibn al-ʿArabī’s (ö. 971/1564) Seal and Its Function.” Journal of Islamic Manuscripts 13 (2022): 55–80. google scholar
  50. Liebrenz, Boris. “Endowment Seals.” The Library of Aḥmad Pasha al-Jazzār: Book Culture in Late Ottoman Palestine içinde, haz. Said Aljoumani, Guy Burak ve Konrad Hirschler, 207–218. Leiden: Brill, 2025. google scholar
  51. Mecmâtü’l-Mesâili’l-Fıkhiyye, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 940. google scholar
  52. Muhammed b. Hasan, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 939. google scholar
  53. Muhammed el-İsferâyînî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya 4576. google scholar
  54. Muhyiddîn el-Karabâğî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Atıf Efendi Eki 1141. google scholar
  55. Murat Abdukarimov, Beyza. “Gülzâr-ı Savâb Nüshalarında Kullanılan Mühürler Üzerinden Bir Okur Profili Çıkarma Teşebbüsü.” Klasik Divan 1/1 (2024): 144–162. google scholar
  56. Mühür Koleksiyonu. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Arkeoloji Müzesi 1650. google scholar
  57. Mühür Mecmûası. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, TİEM 2212, 2213. google scholar
  58. Mühür ve Damga Numuneleri. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Atıf Efendi Eki 1727, 1728. google scholar
  59. Müstakimzade Süleyman Sadeddin. Tuhfe-i Hattâtîn. haz. Mustafa Koç. İstanbul: Klasik Yayınları, 2014. google scholar
  60. Nasîıruddîn et-Tûsî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ragıp Paşa 913. google scholar
  61. Nevres-i Kadîm, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Galata Mevlevihanesi 82. google scholar
  62. Okçuzâde, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 355. google scholar
  63. Orman, İsmail. Askerî Müze Mühür, Damga ve Kaşe Koleksiyonu. İstanbul: Askerî Müze ve Kültür Sitesi Komutanlığı, 2011. google scholar
  64. Osmanlı Tılsım Mühürleri: Haluk Perk Koleksiyonu. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Yayınları, 2010. google scholar
  65. Overton, Keelan ve Jake Benson. “Deccani Seals and Scribal Notations: Sources for the Study of Indo-Persian Book Arts and Collecting (c. 1400–1680).” The Empires of the Near East and India: Source Studies of the Safavid, Ottoman, and Mughal Literate Communities içinde. 2019. google scholar
  66. Ömer el-Kazvînî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 265. google scholar
  67. Porter, Venetia. “Amulets Inscribed with the Names of the Seven Sleepers of Ephesus in the British Museum.” Word of God, Art of Man içinde, ed. Fahmida Suleman, 123–134. Oxford: Oxford University Press, 2007. google scholar
  68. Porter, Venetia. Arabic and Persian Seals and Amulets in the British Museum. London: British Museum Press, 2011. Erişim 15 Temmuz 2025. http://www.islamicmanuscripts.info/reference/books/Porter-2011-Arabic-Persian-seals-amulets-BM.pdf google scholar
  69. Rabino di Borgomale, Hyacinth Louis. Album of Coins, Medals, and Seals of the Shâhs of Irân, 1500–1941. Hertford, Eng.: S. Austin and Sons, Oriental and General Printers, 1945. Erişim 15 Temmuz 2025. https://www.islamicmanuscripts.info/reference/books/Rabino-1945-Coins/Rabino-1945-Coins-000-025.pdf google scholar
  70. Rahmetî b. Ataullah. Kenzü’l-İktisâb der Fenn-i Mühr-Kenî ve Hünerhâ-yi Vâbeste. Haz. Arif Nevşâhî. Tahran, 1387/2008. google scholar
  71. Rogers, J. M. “Islamic Seals.” 7000 Years of Seals içinde, ed. Dominique Collon, 185–204. London: British Museum Press, 1997. google scholar
  72. Saîd Nemedpûş, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 740. google scholar
  73. Sarıkaya, M. Saffet. “Bektâşî-Alevîlerde Bir Dua: Nâdı Ali.” Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 (1998): 17–31. google scholar
  74. Sezer Aydınlı, Elif. “Hikâye Yazmaları Üzerindeki Şahsî Mühürler ve Kitap Sahipliği.” TÜYEK Mühür Projesi: Araştırma Notları. Erişim 15 Temmuz 2025. https://muhur.yek.gov.tr/arastirma-notlari/4/hikaye-yazmalari-uzerindeki-sahsi-muhurler-ve-kitap-sahipligi google scholar
  75. Sipâhîzâde, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ragıp Paşa 1059. google scholar
  76. Suyûtî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2542. google scholar
  77. Süleymân ed-Dimaşkî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 734. google scholar
  78. Şem’î, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2129. google scholar
  79. Şerhu Ebyâti’l-Îzâh, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2229. google scholar
  80. Şerhu Erbaîni’n-Nebeviyye, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 469. google scholar
  81. Tabelâvî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2745. google scholar
  82. Takıyyüddîn es-Sübkî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2257. google scholar
  83. Tefsîru Sûreti’l-İhlâs, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Halet Efendi 40. google scholar
  84. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Topkapı Sarayı Müzesi Mühürler Seksiyonu Rehberi = Guide Book of the Seals Section of Topkapı Saray Museum. İstanbul: Topkapı Sarayı Müzesi, 1959. google scholar
  85. Yusuf el-Bedîî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2219. google scholar
  86. Zeylaî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 828. google scholar
  87. Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Mühür Veritabanı, “Yekmu0004, Yekmu0007, Yekmu0011, Yekmu0012, Yekmu0020, Yekmu0028, Yekmu0032, Yekmu0037, Yekmu0039, Yekmu0044, Yekmu0045, Yekmu0046,.. ” (Erişim 13 Haziran 2023) google scholar
  88. İbnü’l-Hâîm, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2706. google scholar
  89. İbnü’l-Kütübî, İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2087. google scholar
  90. Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Mühür Veritabanı, “Yekmu0004, Yekmu0007, Yekmu0011, Yekmu0012, Yekmu0020, Yekmu0028, Yekmu0032, Yekmu0037, Yekmu0039, Yekmu0044, Yekmu0045, Yekmu0046,. ” (Erişim 13 Haziran 2023) google scholar