Dergiler / BELLETEN / 2025 / Cilt: 89 Sayı: 316

18. Yüzyılda Vezaretten İhanete Bir Osmanlı Devlet Adamı: Arifî Ahmed Paşa’nın Hayatı ve Muhallefatı

An Ottoman Statesman from Vizier to Treason in the 18th Century: The Life and Inheritance of Arifî Ahmed Pasha

Abdullah Zararsız(AKDENİZ ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-2071-513X
Sayfa
993–1040
Yayın Tarihi
2025-12-08
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu bağlamda devletin, bürokraside bir otokontrol sistemi olan müsadere uygulamasını hangi şartlarda, hangi amaç doğrultusunda ve ne şekilde uyguladığının resmedilmesi ile muhallefat çalışmalarına katkı sunulması amaçlanmıştır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Osmanlı Devleti’nde müsadere sıklıkla uygulanan bir usuldür.
📊
Temel Bulgular & Veri:Özellikle nakit ihtiyacının had safhaya çıktığı 17. ve 18. yüzyıllarda müsaderenin çeşitli vesilelerle uygulandığı bilinmektedir. 18. yüzyılda malları müsadere edilen devlet görevlilerinden birisi de Vezir Arifî Ahmed Paşa’dır.
💡
Sonuç & Katkı:Bu bağlamda devletin, bürokraside bir otokontrol sistemi olan müsadere uygulamasını hangi şartlarda, hangi amaç doğrultusunda ve ne şekilde uyguladığının resmedilmesi ile muhallefat çalışmalarına katkı sunulması amaçlanmıştır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Arifî Ahmed Paşa · vezir · muhallefat

Özet

Osmanlı Devleti’nde müsadere sıklıkla uygulanan bir usuldür. Özellikle nakit ihtiyacının had safhaya çıktığı 17. ve 18. yüzyıllarda müsaderenin çeşitli vesilelerle uygulandığı bilinmektedir. 18. yüzyılda malları müsadere edilen devlet görevlilerinden birisi de Vezir Arifî Ahmed Paşa’dır. Paşa, bürokraside başladığı kariyerinde reîsülküttâblığa kadar yükselmiş, ardından vezaret payesi alarak seyfiye sınıfına geçmiş ve çeşitli eyaletlerde valilik yapmıştır. III. Ahmed devrinde (1703-1730) İran’a yönelik açılan seferlere iştirak eden Arifî Ahmed Paşa, Revan’ın fethinde serasker olarak görev almıştır. Ancak Paşa hakkında bu tayinden birkaç yıl sonra sefer sırasında Osmanlı Devleti’ne ihanet derecesine varan fiilleri bulunduğu gerekçesiyle idam kararı verilmiştir. Onun idamından sonra muhallefatı da müsadere edilmiştir. Arifî Ahmed Paşa’nın yaşam öyküsünü ve muhallefatını konu edinen bu çalışmanın ana kaynaklarını Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivinde bulunan mühimme defterleri ile muhallefat defterleri oluşturmaktadır. Çalışma iki kısımdır. Birinci kısım dönemin kronikleri ve mühimme defterlerinden faydalanılarak oluşturulan Paşa’nın yaşam öyküsünü ihtiva etmektedir. İkinci kısımda ise Ahmed Paşa’nın muhallefatı ele alınmıştır. Bu kısımda Paşa’nın toplamda 60 bin guruşa yakın servetinin büyük kısmını oluşturan nakit para ve gayrimenkullerin yanında sahip olduğu silahlar, kitaplar ve eşyalar incelenmiştir. Ahmed Paşa’nın kayıt altına alınan menkul ve gayrimenkulleri tasnif edilmiş, ardından muhallefatla ilgili işlemlere dair bilgi verilmiştir. Yukarıda zikredilen dönemin kaynakları ışığında Arifî Ahmed Paşa özelinden hareketle bir Osmanlı devlet adamının devlet hizmetine girişi, yükselişi ve hata yaptığında muhallefatına el konularak ortadan kaldırılışı analiz edilmiştir. Bu bağlamda devletin, bürokraside bir otokontrol sistemi olan müsadere uygulamasını hangi şartlarda, hangi amaç doğrultusunda ve ne şekilde uyguladığının resmedilmesi ile muhallefat çalışmalarına katkı sunulması amaçlanmıştır.

Abstract

Confiscation was a frequently applied procedure in the Ottoman Empire. It was applied on various occasions especially in the 17th and 18th centuries when the need for cash was at its peak. In the 18th century, one of the statesmen whose properties were confiscated was the vizier Arifî Ahmed Pasha. Pasha started his career in the bureaucracy and rose to the rank of reisülküttab. Afterwards, he was promoted to vizier and became a member of the seyfiye class and served as governor in various provinces. Arifî Ahmed Pasha, who participated in the expeditions to Iran during the reign of Ahmed III (1703-1730), was assigned as serasker in the conquest of Revan. However, a few years after this appointment, he was sentenced to death on the grounds that he had committed acts of treason against the Ottoman Empire during that campaign. After his execution, his property was also confiscated. The main sources of the present study on the life and inheritance of Arifî Ahmed Pasha are the mühimme registers and inheritance (muhallefat) registers in the Presidential Ottoman Archive. The study is in two parts. The first part contains the life story of the pasha based on the chronicles and mühimme books of the period. In the second part, Ahmed Pasha’s estate is analysed. In this section, cash and real estates, which constituted a large part of Pasha’s fortune of nearly 60 thousand guruş in total, and the weapons, books and belongings he owned are analysed. Ahmed Pasha’s movable and immovable properties are classified, followed by information on the transactions related to the inheritance. The entry of an Ottoman statesman into the state service, his rise and his elimination through the confiscation of his inheritance upon his mistake are analysed with reference to Arifî Ahmed Pasha in the light of the above-mentioned sources of the period. In this context, this study aims to contribute to studies on the subject by depicting under what conditions, for what purpose and how the state applied the practice of confiscation, which was an autocontrol system in the bureaucracy.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Zararsız, A. (2025). 18. Yüzyılda Vezaretten İhanete Bir Osmanlı Devlet Adamı: Arifî Ahmed Paşa’nın Hayatı ve Muhallefatı. BELLETEN, Cilt: 89 Sayı: 316, 993–1040. https://doi.org/10.37879/belleten.2025.993

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (68)

  1. Arşiv Kaynakları
  2. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Ali Emiri, Mahmud I (AE.SMHD.I) 124/9066, 233/18750, 237/19049.
  3. Bab-ı Asafi, Mühimme Defterleri (A.DVNSMHM.d.) n.125, 126, 127, 129, 130, 131, 132, 133, 135, 136, 139.
  4. Bab-ı Asafî, Ruus Kalemi Defterleri (A.RSK.d.) n. 1568.
  5. Bab-ı Defterî, Başmuhasebe Kalemi, Muhallefat Halifeliği (D.BŞM.MHF.) 19/27, 21/2, 24/139, 24/140, 25/39, 25/40, 25/41, 25/49, 25/50, 25/51, 25/52, 25/53, 25/54, 25/55, 25/57, 25/58, 25/60, 25/62, 25/63, 25/64, 25/65, 25/67, 25/91, 26/1, 26/2, 26/3, 26/4, 27/5, 27/6, 27/7, 27/8, 27/9, 27/10, 27/11, 27/12, 27/13, 27/16, 27/17, 27/19, 27/20.
  6. Cevdet, Dahiliye (C.DH.) 22/1075, 79/3917.
  7. Cevdet, Maliye (C.ML.) 517/21109, 518/21160, 521/21296.
  8. İbnülemin, Hilʻat (İE.HLT.) 5/510.
  9. İbnülemin, Tevcihat (İE.TCT.) 17/1855, 18/2028, 25/2673. İbnülemin, Vakıf (İE.EV.) 40/4605.
  10. Maliyeden Müdevver Defterler (MAD.d.) n.10326.
  11. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defterleri (TSMA.d.) n.2376/7.
  12. Araştırma ve İnceleme Eserler
  13. Ahıshalı, Recep, “Arşiv Belgelerinden Oluşturulmuş Reisülküttablar Listesi”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, S. 50, 2023, s. 1-88.
  14. Ahıshalı, Recep, Osmanlı Devlet Teşkilâtında Reisülküttâblık (XVIII. Yüzyıl), Tarih ve Tabiat Vakfı Yayınları, İstanbul 2001.
  15. Ahmed Resmi, Halifetü’r-Rü’esa, Takvimhane-i Amire, İstanbul 1269.
  16. Aktepe, M. Münir, 1720-1724 Osmanlı-İran Münasebetleri ve Silahşör Kemani Mustafa Ağa’nın Revan Fetih-namesi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 1970.
  17. Akyılmaz, Sevgi Gül, “Osmanlı Devleti’nde Yönetici Sınıf Açısından Müsadere Uygulaması”, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C XII/S. 1, 2008, s. 389-420.
  18. Artan, Tülay, “18. Yüzyıl Başlarında Yönetici Elitin Saltanatın Meşruiyet Arayışına Katılımı”, Toplum ve Bilim, S. 83, 1999/2000, s. 292-322.
  19. Barkan, Ömer Lütfi, “Edirne Askeri Kassamı’na Ait Tereke Defterleri (1545- 1659)”, Belgeler, C III/S. 5-6, 1966, s.1-479.
  20. Başar, Fahameddin, Osmanlı Eyalet Tevcihatı (1717-1730), TTK Yayınları, Ankara 1997.
  21. Baysun, M. Cavid, “Musadere”, İA, C VIII, MEB Yayınevi, Eskişehir 1997, s. 669-673.
  22. Bozkurt, Fatih, “Osmanlı Dönemi Tereke Defterleri ve Tereke Çalışmaları”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, C XI/S. 22, 2013, s. 193-229.
  23. Bursalı Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri, C II, haz. M. A. Yekta Saraç, TÜBA Yayınları, Ankara 2016.
  24. Ceyhan, Muhammed, “Osmanlı Devleti’nde Servet Edinimi Önünde Bir Engel Olarak Müsadere Uygulaması”, Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Tarihi: Prof. Dr. Yılmaz Kurt Armağanı, C I, ed. Hatice Oruç-Muhammed Ceyhan, Akçağ Yayınları, Ankara 2016, s. 218-226.
  25. Cezar, Yavuz, “Bir Ayanın Muhallefatı Havza ve Köprü Kazaları Ayanı Kör İsmail-oğlu Hüseyin (Musadere Olayı ve Terekenin İncelenmesi”, Belleten, C XLI/S. 161, 1977, s. 41-78.
  26. Ercan, Hüseyin Onur, Pasarofça Antlaşması, 1718: Diplomasi ve Barış, TTK Yayınları, Ankara 2022.
  27. Fekete, Lajos, “XVI. Yüzyılda Taşralı Bir Türk Efendi Evi”, Belleten, C XLIII/S. 170, çev. M. Tayyib Gökbilgin, 1979, s. 457-480.
  28. Genç, Serdar, Lale Devrinde Savaş: İran Seferlerinde Organizasyon ve Lojistik, Kitap Yayınevi, İstanbul 2013.
  29. Gökpınar, Bekir, “Şam Valisi Vezir Topal Yusuf Paşa’nın Muhallefatı (1716)”, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 56, 2022, s. 130-150.
  30. Göynüklü Ahmed Efendi, Tarih-i Göynüklü (Osmanlı Tarihi 1123-1172/1711-1759) (İnceleme-Metin), haz. Songül Çolak-Metin Aydar, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2019. İnalcık, Halil, “15. Asır Türkiye İktisadi ve İçtimai Tarihi Kaynakları”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, C XV/S. 1-4, 1953, s. 51-75.
  31. İnalcık, Halil, Fatih Devri Üzerinde Tetkikler ve Vesikalar I, TTK Yayınları, Ankara 2007.
  32. Karahasanoğlu, Selim, “Osmanlı İmparatorluğu’nda 1730 İsyanına Dair Yeni Bulgular: İsyanın Organizatörlerinden Ayasofya Vaizi İspirizade Ahmed Efendi ve Terekesi”, Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, S. 24, 2008, s. 97-128.
  33. Kıvrım, İsmail, “17. Yüzyıl Veziriazamlarından Lala Mehmed Paşa ve Muhallefatı”, Osmanlı Araştırmaları-2 Doğu ve Batı Türklüğünün Ortak Tarihi Devirleri ve Münasebetleri Siyaset-Yönetim-Din, Palet Yayınları, Konya 2018, s. 241-261.
  34. Küçükkalay, Bahadır Emre-Gövdere, Bekir, “Osmanlı Devleti’nde XVIII. Yüzyıl Merkez ve Taşra Bürokratlarının Servetlerinin Karşılaştırmalı Analizi”, İslam Ekonomisi ve Finansı Dergisi, C IX/S. 2, 2023, s. 266-311.
  35. Küpeli, Özer, “Yenişehir (Bursa) Ayanı Sarıcaoğlu Osman Ağa ve Muhallefatı”, History Studies, C III/S. 3, 2011, s. 245-263.
  36. Mehmed Neşri, Kitab-ı Cihan-nüma: Neşri Tarihi, C II, haz. Faik Reşit Unat-Mehmed A. Köymen, TTK Yayınları, Ankara 2014.
  37. Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmani, C I, Yay. haz. Nuri Akbayar, akt. Seyit Ali Kahraman, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1996.
  38. Mumcu, Ahmet, Osmanlı Devletinde Siyaseten Katl, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, Ankara 1963.
  39. Müstakimzade Süleyman Sadeddin Efendi, Tuhfe-i Hattatin, haz. İbnülemin Mahmud Kemal, Devlet Matbaası, İstanbul 1928.
  40. Öğün, Tuncay, “Müsadere”, DİA, C XXXII, TDV Yayınları, İstanbul 2006, s. 67-68.
  41. Öğün, Tuncay, “Osmanlı Devleti’nde Müsadere Uygulamaları”, Osmanlı, C VI, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 1999, s.371-383.
  42. Özkaya, Yücel, 18. Yüzyılda Osmanlı Toplumu, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2010.
  43. Pakalın, Mehmet Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, C II, MEB Yayınevi, İstanbul 2004.
  44. Parlaz, Selim, “Revan Muhafızı İbrahim Paşa’nın Muhallefatı”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, C IX/S. 1, 2022, s. 1-27.
  45. Raşid Mehmed Efendi-Çelebizade İsmail Asım Efendi, Tarih-i Raşid ve Zeyli, C II-III, haz. Abdülkadir Özcan-Yunus Uğur-Baki Çakır-Ahmet Zeki İzgöer, Klasik Yayınları, İstanbul 2013.
  46. Sabev, Orlin, “Osmanlı Toplumsal Tarihi İçin Değerli Kaynak Teşkil Eden Tereke ve Muhallefat Kayıtları”, Osmanlı Coğrafyası Kültürel Arşiv Mirasının Yönetimi ve Tapu Arşivlerinin Rolü Uluslarlarası Kongresi Bildiriler I, haz. Mehmet Yıldırır-Songül Kadıoğlu, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara 2013, s. 259-272.
  47. Salname-i Nezaret-i Hariciye, 1. Defa, Kostantiniye 1302.
  48. Sevinç, Tahir, “Şam Valisi Emirü’l-Hac Süleyman Paşa’nın Muhallefatı (1743- 1744), Belleten, C LXXVII/S. 279, 2013, s. 467-522.
  49. Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa, Nusretname, İnceleme-Metin (1106-1133 / 1695- 1721), haz. Mehmet Topal, TÜBA Yayınları, Ankara 2018.
  50. Subhî Mehmed Efendi, Subhi Tarihi, Sami ve Şakir Tarihleri ile Birlikte 1730-1744 (İncelemeli ve Karşılaştırmalı Metin), haz. Mesut Aydıner, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2007.
  51. Sula, Murat, “Ârifî Ahmed Paşa ve Bilinmeyen Eseri (El-Meʻârifü’l-Feyziyye)”, e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, C XI/S. 3 (25), 2019, s. 1487-1506.
  52. Şeyhî Mehmed Efendi, Vekâyiʻü’l-Fuzalâ Şeyhî’nin Şaka’ik Zeyli, C IV, haz. Ramazan Ekinci, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2018.
  53. Telci, Cahit, “Aydın Muhassılı Abdullah Paşa ve 1148 (1735) Senesinde Zabtedilen Muhallefatı”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C XV/S. 1, 2000, s. 199-219.
  54. Telci, Cahit, “Malî Bir Ünite Olarak Aydın Muhassıllığı”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C XXI/S. 1, 2006, s. 135-156.
  55. Telci, Cahit, “Muhassılın Serveti: Aydın Muhassılları Polad Ahmed ve Veli Paşa’nın Muhallefatları”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C XXIV/S. 2, 2009, s. 179-208.
  56. Telci, Cahit, “Osmanlı Devletinde 18. Yüzyılda Muhallefat ve Müsadere Süreci”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C XXII/S. 2, 2007, s. 145-166.
  57. Tomar, Cengiz, “Müsadere”, DİA, C XXXII, TDV Yayınları, İstanbul 2006, s. 65-67.
  58. Torkak, Berna, Atik Şikayet Defterlerinde Ayntab, Diyarbekir ve Ruha (1649-1837), Harran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Şanlıurfa 2023.
  59. Uzun, Ahmet, “Tepedelenli Ali Paşa ve Mal Varlığı”, Belleten, C LXV/S. 244, 2001, s. 1035-1078.
  60. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Çandarlı Vezir Ailesi, TTK Yayınları, Ankara 1988. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, C IV/1, TTK Yayınları, Ankara 2007.
  61. Ünal, Mehmet Ali, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Müsadere”, Türk Dünyası Araştırmaları, S. 49, 1987, s. 95-111.
  62. Ünlü, Ertan, “18. Yüzyılda Osmanlı Eliti Bir Darphane Sarrafının Muhallefatı: Bedros Nam-ı Diğer Petraki”, Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, S. 43, 2018, s. 281-317.
  63. Yıldız, Kenan, “Terekeler Neyi Derler? Miras Kayıtlarının Taşıdığı Miras Üzerine Bir Değerlendirme”, Terekeler Neyi Derler? Miras Kayıtlarının İzinde Osmanlı Araştırmaları, ed. Kenan Yıldız, Ketebe Yayınları, İstanbul 2023, s. 155-198.
  64. Yıldız, Murat, “Bir Osmanlı Veziriazamının Mal Varlığı: Amcazade Hüseyin Paşa’nın Muhallefatı”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, S. 26, 2012, s. 67-106.
  65. Yüksel, Emrullah, “Birgivî”, DİA, C VI, TDV Yayınları, İstanbul 1992, s. 191-194.
  66. İnternet Kaynakları
  67. Arifî Ahmed Paşa, el-Maʻârifü’l-Feyziyye (Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli koleksiyonu n.3399), (https://portal.yek.gov.tr/works/detail/302609 erişim tarihi 17.10.2024).
  68. Arifî Ahmed Paşa, Tefsîru Sûreti’l-Fâtiha (Süleymaniye Kütüphanesi, Hafid Efendi koleksiyonu n.9), (https://portal.yek.gov.tr/works/detail/261547 erişim tarihi 17.10.2024).