KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Sayıştay Dergisi / 2026 / Cilt: 37 Sayı: 142

HOLLANDA YATAY DENETİM MODELİNİN TÜRKİYE’DEKİ YETKİLENDİRİLMİŞ YÜKÜMLÜ STATÜSÜ FİRMALARINA UYGULANABİLİRLİĞİ: KARŞILAŞTIRMALI KURUMSAL BİR İNCELEME

APPLICABILITY OF THE DUTCH HORIZONTAL MONITORING MODEL TO AUTHORIZED ECONOMIC OPERATOR FIRMS IN TÜRKİYE: A COMPARATIVE INSTITUTIONAL REVIEW

Hüseyin Serkan Erol(ANKARA HACI BAYRAM VELİ ÜNİVERSİTESİ)
Sayfa
575–603
Yayın Tarihi
2026-09-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu çalışma, tespit edilen yapısal eksikliklerin giderilmesi için beş farklı politika tavsiyesi ve aşamalı bir adaptasyon planı önermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu makale, Hollanda’da 2005 yılında pilot uygulamayla hayata geçirilen Yatay Denetim Modelinden (Horizontaal Toezicht, YDM) hareketle, Türkiye’de daha etkin bir gümrük denetim modelinin geliştirilme imkânını incelemektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Söz konusu modelin temel bileşenleri Scott’un (2008) üç sütun modeli ve DiMaggio ile Powell’ın (1983) izomorfizm yaklaşımı aracılığıyla ele alınmaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Bu çalışma, tespit edilen yapısal eksikliklerin giderilmesi için beş farklı politika tavsiyesi ve aşamalı bir adaptasyon planı önermektedir.
🔬Tür:Modelleme & Sayısal Simülasyon
📍Kapsam:2005 Verileri
⚙️Değişkenler:yatay denetim · yetkilendirilmiş yükümlü · iş birliğine dayalı uyum

Özet

Bu makale, Hollanda’da 2005 yılında pilot uygulamayla hayata geçirilen Yatay Denetim Modelinden (Horizontaal Toezicht, YDM) hareketle, Türkiye’de daha etkin bir gümrük denetim modelinin geliştirilme imkânını incelemektedir. Söz konusu modelin temel bileşenleri Scott’un (2008) üç sütun modeli ve DiMaggio ile Powell’ın (1983) izomorfizm yaklaşımı aracılığıyla ele alınmaktadır. YDM Türkiye’deki Yetkilendirilmiş Yükümlü Statüsü (YYS) sisteminin öngördüğü denetimin etkinliği açısından karşılaştırmalı biçimde incelenmektedir. Araştırmanın ilk sonucu, Hollanda modelinde görülen karşılıklı yükümlülük belgesi ile aktif iç kontrol sisteminin, kanıta dayalı bir güven inşa ederek üç kurumsal sütunun eş zamanlı ilerlemesine destek olduğudur. Türkiye’deki YYS tecrübesinin yasal düzenlemeler aracılığıyla regülatif sütunu kuvvetlendirdiği ancak bilişsel sütunlarda benzer bir ilerleme kaydedilemediği için denetim verimliliğinin kısıtlı kaldığı saptaması ikinci bulguyu oluşturmaktadır. Ayrıca, Türkiye’deki YYS sahibi firmalara YDM’nin entegrasyonu elverişli kurumsal ve hukuki altyapının hazırlanması koşuluyla uygulanabilir bir alternatif olarak görülmektedir. Bu çalışma, tespit edilen yapısal eksikliklerin giderilmesi için beş farklı politika tavsiyesi ve aşamalı bir adaptasyon planı önermektedir.

Abstract

This article examines the possibility of developing a more effective customs supervision model in Türkiye by drawing on the Dutch Horizontal Monitoring Model (Horizontaal Toezicht, YDM). The model is examined through Scott’s (2008) three-pillar framework and DiMaggio and Powell’s (1983) institutional isomorphism approach and is subsequently compared with Türkiye’s (YYS) system in terms of audit effectiveness. This study highlights three primary results. Initially, the Dutch model promotes the growth of the three institutional pillars by encouraging trust based on evidence, which is achieved through effective internal controls and bilateral compliance agreements. Next, while the YYS system in Türkiye has bolstered the regulatory pillar via comprehensive legal frameworks, its cognitive and normative pillars have not progressed similarly. Finally, implementing the YDM method for YYS companies in Türkiye represents a feasible possibility if the required legal and institutional foundations are put in place. The paper ends by offering five policy suggestions and a phased adaptation scheme designed to resolve the structural deficiencies found within the Turkish system.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Erol, H. S. (2026). HOLLANDA YATAY DENETİM MODELİNİN TÜRKİYE’DEKİ YETKİLENDİRİLMİŞ YÜKÜMLÜ STATÜSÜ FİRMALARINA UYGULANABİLİRLİĞİ: KARŞILAŞTIRMALI KURUMSAL BİR İNCELEME. Sayıştay Dergisi, Cilt: 37 Sayı: 142, 575–603. https://doi.org/10.52836/sayistay.1972503

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (33)

  1. Akkaya, M. (2024). Mali Denetimin Kavramsal ve Metodolojik Çerçevesi. H. Ö. Köse & A. Taner (Ed.), Kamu Yönetiminde Mali Denetim, (39-64). Sayıştay Başkanlığı.
  2. Bircan, N.G. (2025). Bağımsız Denetimde Yeni Paradigma: Sürdürülebilirlik Güvence Denetimi. Sayıştay Dergisi, 36(136), 35-66.
  3. De Widt, D. (2017). Dutch Horizontal Monitoring: The Handicap of a Head Start (FairTax WPSeries No. 13). Umeå University.
  4. De Widt, D. & Oats, L. (2017). Risk Assessment in A Co-Operative Compliance Context: A Dutch–UK Comparison. British Tax Review, 2017(2), 230-248.
  5. De Widt, D. & Oats, L. (2018). Co-Operative Compliance in Action: A UK/Dutch Comparison. E. Mulligan & L. Oats (Ed.), Contemporary issues in Tax Research, Cilt 3, 260-277. Fiscal Publications.
  6. DiMaggio, P. J. & Powell, W. W. (1983). The Iron Cage Revisited: Institutional İsomorphism and Collective Rationality in Organizational Fields. American Sociological Review, 48(2), 147-160.
  7. Goslinga, S., Siglé, M. & Veldhuizen, R. (2019). Cooperative Compliance, Tax Control Frameworks and Perceived Certainty About The Tax Position in Large Organisations. Journal of Tax Administration, 5(1), 41-65.
  8. Gribnau, J. L. M. (2015). Cooperative Compliance and The Dutch Horizontal Monitoring Model. Journal of Tax Administration, 1(1), 180–214.
  9. Gribnau, J. L. M. (2022). Horizontal Monitoring: Some Procedural Tax Law Issues and Their Broader Meaning. R. Hein & R. Russo (Ed.), Tax assurance 2. bs., 215-252. Kluwer Law International.
  10. Eberhartinger, E. & Zieser, M. (2021). The Effects of Cooperative Compliance on Firms’ Tax Risk, Tax Risk Management And Compliance Costs. Schmalenbach Business Review, 73(2), 125–178. https://doi.org/10.1007/s41471-021-00108-6
  11. Gümrük İşlemlerinin Kolaylaştırılması Yönetmeliği. (2020). Resmî Gazete (Sayı: 31046, Mükerrer 21 Şubat 2020).
  12. Gümrük Kanunu. (1999). 4458 sayılı Gümrük Kanunu. Resmî Gazete (Sayı: 23866).
  13. Gümrük Kanunu’nda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun. (2009). 5911 sayılı Kanun. Resmî Gazete (Sayı: 27281).
  14. Gümrük Yönetmeliği. (2009). Resmî Gazete (Sayı: 27369 Mükerrer, 07 Ekim 2009).
  15. Hambre, A-M. (2019). Cooperative Compliance in Sweden: A Question of Legality. Journal of Tax Administration, 5(1), 6-25.
  16. Heijmann, F., Tan, Y-H., Rukanova, B. D. & Veenstra, A. (2020). The Changing Role of Customs: Customs Aligning with Supply Chain And İnformation Management. World Customs Journal, 14(2), 3-14.
  17. Huiskers-Stoop, E. A. M. & Gribnau, J. L. M. (2019). Cooperative Compliance and The Dutch Horizontal Monitoring Model. Journal of Tax Administration, 5(1), 66-110.
  18. Ireland, R. (2009). The WCO SAFE Framework of Standards: Avoiding Excess in Global Supply Chain Security Policy. WCO Research Paper, No. 3. World Customs Organization.
  19. Köse, H. Ö. ve Polat, N. (2021). Dijital Dönüşüm ve Denetimin Geleceğine Etkisi. Sayıştay Dergisi, 32(123): 9-41.
  20. Majdanska, A. & Leigh Pemberton, J. (2019). Different Treatment, Same Outcome: Reconciling Cooperative Compliance with The Principle Of Legal Equality. Journal of Tax Administration, 5(1), 111-144.
  21. Netherlands Tax and Customs Administration (NTCA). (2013). Supervision Large Business in The Netherlands. Belastingdienst.
  22. Nooteboom, B. (2018). Trust and Control. S. Goslinga, L. van der Hel-van Dijk, P. Mascini & A. van Steenbergen (Ed.), Tax and Trust: Institutions, Interactions and Instruments 31- 43. Eleven International Publishing. OECD. (2013). Co-operative Compliance: A Framework. From Enhanced Relationship To Co- Operative Compliance. OECD Publishing.
  23. OECD. (2016). Co-Operative Tax Compliance: Building Better Tax Control Frameworks. OECD Publishing.
  24. Romein, J. (1937). Het Onvoltooid Verleden: Kultuurhistorische Studies. Querido.
  25. Scott, W. R. (2008). Institutions and Organizations: Ideas and Interests (3. bs.). SAGE Publications.
  26. Stevens, L., Pheijffer, M., Van den Broek, H., Keijzer, T. & Van der Hel-van Dijk, L. (2012). Tax Supervision – Made to Measure. Committee Horizontal Monitoring Tax and Customs Administration.
  27. T.C. Ticaret Bakanlığı. (2026). Yetkilendirilmiş Yükümlü Firma Listesi. https://ticaret.gov.tr/ gumruk-islemleri/yetkilendirilmis-yukumlu-statusu (Erişim tarihi: 23 Haziran 2026)
  28. Taner, A. (2011). Yerelleşen Kamu Hizmetleri ve Dış Denetim Boyutu. Dış Denetim Dergisi, Nisan-Mayıs-Haziran 2011, 145-153.
  29. Taner, A. (2024). Mali Denetimde Risklerin Değerlendirilmesi. H. Ö. Köse & A. Taner (Ed.), Kamu Yönetiminde Mali Denetim, 65-100. Sayıştay Başkanlığı.
  30. Terzi, G. (2017). Yetkilendirilmiş Yükümlü Statüsünün Dünü, Bugünü ve Yarını. Gümrük & Ticaret Dergisi, 9, 10-22.
  31. Üyümez, E. M. ve Gültekin, R. (2016). Gümrük Denetimi: Türkiye Uygulamalarının Analizi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(14), 343-365. https://doi.org/10.20875/sb.30139
  32. WCO. (2018). SAFE Framework of Standards to Secure and Facilitate Global Trade. World Customs Organization.
  33. Widdowson, D. (2020). Managing Customs Risk and Compliance: An Integrated Approach. World Customs Journal, 14(2), 63–80.