Dergiler / Türkiyat Mecmuası / 2026 / Cilt: 35 Sayı: 2

Hurufi-Bektaşi Türk Şairleri Tarafından Kullanılan Bir Tevrat Kavramı: Hayme-i Mî‘âd

A Torah Concept Used by Hurufi-Bektashi Turkish Poets: Tabernacle

Murat Aslan(VAN YÜZÜNCÜ YIL ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-8376-3780
Sayfa
490–512
Yayın Tarihi
2025-12-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Çalışmada bu sorulara yanıt aranacaktır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Klasik Türk edebiyatı geleneği pek çok kültürel unsuru bünyesinde barındıran bir yapıya sahiptir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bunlardan biri Museviliktir. 14. yüzyılın sonlarında İran’da Fazlullah Esterabadi tarafından kurulan Hurufilik, Kur’an’ın yanında Tevrat ve İncil’e dair yorumları da içerisinde barındırmaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Çalışmada bu sorulara yanıt aranacaktır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Klasik Türk Edebiyatı · Hurufilik · Tevrat

Özet

Klasik Türk edebiyatı geleneği pek çok kültürel unsuru bünyesinde barındıran bir yapıya sahiptir. Bunlardan biri Museviliktir. 14. yüzyılın sonlarında İran’da Fazlullah Esterabadi tarafından kurulan Hurufilik, Kur’an’ın yanında Tevrat ve İncil’e dair yorumları da içerisinde barındırmaktadır. Tevrat kaynaklı olup Kur’an’da zikredilmeyen ama Hurufiliğe dair metinlerde karşılaşılan kavramlardan biri Hayme-i Mî‘âd’dır. Düşüncesinin temeline Arap alfabesinin yirmi sekiz ve Fars alfabesinin otuz iki harfini koyan Fazlullah Esterabadi, Allah’ın bizzat harf olduğunu ve Hz. Âdem’in yüzünde bu harflerin hatlar vasıtasıyla bulunduğunu söyler. Hz. Âdem’in asıl kıble olduğunu ifade ettikten sonra onunla Musevilerin ilk kıblesi olan Hayme-i Mî‘âd arasında benzerlik ilişkisi kurar. Böylece Hayme-i Mî‘âd’ı Hz. Âdem’in bir sembolü olarak düşünür. Hurufiler, kendi düşüncelerini anlatmak ve yaymak için edebiyatı bir araç olarak kullanır. Bundan dolayı Fazlullah Esterabadi’nin öğretileri Hurufi şairler tarafından bazı mesnevilerde ve divanlarda yoğun bir şekilde anlatılmıştır. Böylece Esterabadi’nin Hayme-i Mî‘âd yorumu klasik Türk edebiyatına girmiştir. Musevilikten gelip Hurufilik yoluyla klasik Türk edebiyatına giren Hayme-i Mî‘âd kavramının Hurufi-Bektaşi Türk şairleri üzerindeki etkisi bu çalışmanın temel konusudur. Hayme-i Mî‘âd’ın edebî eserlerdeki anlam çerçevesi nedir? Hayme-i Mî‘âd kavramı şiirlerde yalnızca öğreti düzeyinde mi kalmıştır yoksa klasik Türk edebiyatı estetiği doğrultusunda sanatsal bir nitelik kazanmış mıdır? Bu kavramı yalnızca Hurufi şairler mi kullanmıştır yoksa Hurufi olmayan diğer şairler de eserlerinde bu kavrama yer vermişler midir? Çalışmada bu sorulara yanıt aranacaktır.

Abstract

The tradition of classical Turkish literature has a structure that includes many cultural elements. One of these is Judaism. Founded by Fadlallah Astarabadi in Persia at the end of the 14th century, Hurufism is a thought that is based on Islam but also includes interpretations of the Torah and the Bible. One of the concepts that originates from the Torah and is not mentioned in the Quran but is encountered in texts related to Hurufism is Tabernacle. Fadlallah Astarabadi, who placed twenty-eight letters of the Arabic alphabet and thirty-two letters of the Persian alphabet as the basis of his thought, claims that Tabernacle is a symbol of Adam. Hurufis use literature as a tool to express and spread their thoughts. For this reason, Fadlallah Astarabadi's teachings have been extensively explained by Hurufi poets in some masnavis and divans. Thus, Astarabadi's interpretation of Tabernacle entered classical Turkish literature. The main subject of this study is the effect of the concept of Tabernacle, which came from Judaism and entered classical Turkish literature through Hurufism, on Hurufi-Bektashi Turkish poets. What is the meaning of Tabernacle in literary works? Has the concept of Tabernacle remained only at the level of doctrine in the poems, or has it gained an artistic quality in line with the aesthetics of classical Turkish literature? Did only Hurufi poets use this concept, or did other non-Hurufi poets also include this concept in their works? Answers to these questions will be sought in the study.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Aslan, M. (2025). Hurufi-Bektaşi Türk Şairleri Tarafından Kullanılan Bir Tevrat Kavramı: Hayme-i Mî‘âd. Türkiyat Mecmuası, Cilt: 35 Sayı: 2, 490–512. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.1608793

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (43)

  1. Abrahams, Israel. “Tabernacle”, Encyclopaedia Judaica içinde, editör Fred Skolnik ve Michael Berenbaum, 19: 418-423. Farmington Tepeleri: Thompson Gale, 2007.Google Akademik
  2. Alexander, T. Desmond. Aden Bahçesinden Vaat Edilen Topraklara Pentakuka Giriş. çeviren İbrahim. İstanbul: Gerçeğe Doğru Kitapları, 2012.Google Akademik
  3. Âmiloğlu. Arş-nâme Tercümesi. Hazırlayan Fatih Usluer. İstanbul: Türkiye Yazma ve Basma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2014.Google Akademik
  4. Arıkoğlu, İsmail. “Ferişteoğlu'nun Cavidân-nâme Tercümesi: 'Işk-nâme (İnceleme-Metin)”, Doktora tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, 2006. Ulusal Tez Merkezi (189079).Google Akademik
  5. Ayan, Hüseyin. Nesîmî,Hayat, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Türkçe Divanının Tenkitli Metni. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2020.Google Akademik
  6. Aykanat, Timuçin. “Sâfî Baba ve Divanı (İnceleme-Karşılaştırmalı Metin-Sadeleştirme-Sözlük-Dizin)”. Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, 2015. Ulusal Tez Merkezi (397638).Google Akademik
  7. Bilgin, Azmi. Türk Tasavvuf Edebiyatı Makaleleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2016.Google Akademik
  8. Bozkurt, Nebi. “Çadır”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde, 8: 158-162. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.Google Akademik
  9. Bozkurt, Nebi. “Mescid-i Aksâ”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde, 26: 268-271. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2004.Google Akademik
  10. Ellison, Henry Leopold. Çıkış. Philadelphia: The Westminister Press, 1982.Google Akademik
  11. Erenay, Hayri. “Ayet ve Hadisler Işığında Kudüs ve Mescid-i Aksâ”, Kocaeli İlâhiyat Dergisi, 7 (1) (2023): 173-193.Google Akademik
  12. Ergün, Saadet Nüzhet. Bektaşî Şairleri ve Nefesleri. 1-2. cilt. İstanbul: İstanbul Maarif Kitaphanesi, Tarih yok.Google Akademik
  13. Fazlullah Esterabadi. Câvidân-nâme, Dürr-i Yetîm İsimli Tercümesi. çeviren Derviş Murazâ. Hazırlayan Fatih Usluer. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık., 2012.Google Akademik
  14. Gölpınarlı, Abdülbaki. 100 Soruda Türkiye'de Mezhepler ve Tarikatler. İstanbul: Gerçek Yayınevi, 1969.Google Akademik
  15. Gölpınarlı, Abdülbaki. Hurufilik Metinleri Kataloğu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1989.Google Akademik
  16. Güneş, Deva. “Misâlî Dîvânı (İnceleme-Metin)”. Yüksek Lisans tezi, Dumlupınar Üniversitesi, 2011. Ulusal Tez Merkezi (296714).Google Akademik
  17. Kahraman, Bahattin. “Arşi Divânı'nın Tenkidli Metni I-II”. Yüksek Lisans tezi, Selçuk Üniversitesi, 1989. Ulusal Tez Merkezi (10089).Google Akademik
  18. Karaman, Hayreddin, Mustafa Çağrıcı, İbrahim Kâfi Dönmez, Sadrettin Gümüş. Kur'an Yolu, Türkçe Meâl ve Tefsir. 1-2-3-4. ciltler. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020.Google Akademik
  19. Kaya, Taha Tuna. “Viranî Divanı (İnceleme-Metin)”. Doktora tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, 2022. Ulusal Tez Merkezi (757027).Google Akademik
  20. Kitabı Mukaddes. İstanbul: Kitabı Mukaddes Şirketi Yayınları, 1981.Google Akademik
  21. Kutsal Kitaptan Değerli Dersler. Pennsylvania: Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania, 2021. Erişim 20 Aralık 2024. https://www.jw.org/tr/kutuphane/kitaplar/kutsal-kitaptan-oykuler-dersler/5/kutsal-cadir-musa/Google Akademik
  22. MacDonald, William. İnananlar İçin İncil Yorumu. Nashville: Thomas Nelson Yayınları, 1995.Google Akademik
  23. Mcgee, J. Vernon. Tapınak: Tanrı'nın Mesih Portresi. İncil Radyo Ağı aracılığıyla, 2002.Google Akademik
  24. Melikoff, Irene. Uyur İdik Uyardılar, Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları. çeviren Turan Alptekin. İstanbul: Demos Yayınları, 2015.Google Akademik
  25. Misâlî. “Feyznâme”, Hurufi Şiirler III içinde, hazırlayan Fatih Usluer, 231-320. İstanbul: Türkiye Yazma ve Basma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.Google Akademik
  26. Muhîtî Dede. Kısmetnâme – Hurûfî şiirler II. Hazırlayan Fatih Usluer. İstanbul: Türkiye Yazma ve Basma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2016.Google Akademik
  27. Ocak, Ahmet Yaşar. Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler Yahud Dairenin Dışına Çıkanlar (15-17. Yüzyıllar). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2013.Google Akademik
  28. Özmen, İsmail. Alevi –Bektaşi Şiirleri Antolojisi. 2. cilt. Ankara: TC Kültür Bakanlığı Yayınları, 1998.Google Akademik Pala, İskender. “Mazmunun Mazmunu”, Osmanlı Divanı Şiiri Üzerine Metinler içinde, editör Mehmet Kalpaklı, 399-402. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1999.Google Akademik
  29. Patterson, William West. Tabernacle. Washington, 1975.Google Akademik
  30. Refîî. “Beşaretname”, Hurufi Şiirler III içinde, hazırlayan Fatih Usluer, 35-176. İstanbul: Türkiye Yazma ve Basma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.Google Akademik
  31. Seyyid Nesimi. Hakikatlere Giriş (Mukaddimetü'l-Hakâyık). Hazırlayan Fatih Usluer. İstanbul: Revak Yayınları, 2017.Google Akademik
  32. Şahin, Gülay. “Muhîtî Divanı (İnceleme-Tenkitli Metin)”. Doktora tezi, Balıkesir Üniversitesi, 2022. Ulusal Tez Merkezi (756579).Google Akademik
  33. Şenödeyici, Özer. Nesîmî ve Hurufilik Kitabı. İstanbul: Kesit Yayınları, 2015.Google Akademik
  34. Şenödeyici, Özer ve Ahmet Akdağ. “Hurufilikte Ebced Hesabının Kullanımına Dair Bir Risale”, Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 4 (2) (2014): 227-237.Google Akademik
  35. Usluer, Fatih. Hurufilik. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2009.Google Akademik
  36. Usluer, Fatih ve Fırat Yıldız. “Arnavut Bektaşileri Boyunca Hurufilik”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3 (15) (2010): 268-280.Google Akademik
  37. Usluer, Fatih. “Muhîtî”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü içinde, (2013a), Erişim 31 Ocak 2025.
  38. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/muhitiGoogle Akademik
  39. Usluer, Fatih. “Vîrânî”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü içinde, (2013b), Erişim 31 Ocak 2025.
  40. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/viraniGoogle Akademik
  41. Usluer, Fatih. Hurufi Şiirleri III. İstanbul: Türkiye Yazma ve Basma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.Google Akademik
  42. Vîrânî Abdal. Fakrnâme. Hazırlayan Fatih Usluer. İstanbul: Revak Kitabevi, 2015.Google Akademik
  43. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur'an Dili. 3. cilt. Hazırlayan Asım Cüneyd Köksal ve Murat Kaya. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2022.Google Akademik