Dergiler / Türkiyat Mecmuası / 2026 / Cilt: 36 Sayı: 1

Doğu Türkçesiyle Yazılmış Çârvâdârçılık Risalesi (Uppsala Üniversitesi Kütüphanesi Nüshası)

Treatise on Animal Husbandry Written in Eastern Turkic (Uppsala University Library Manuscript)

Enfel Doğan(Akdeniz Üniversitesi)0000-0002-8473-0259
Sayfa
131–149
Yayın Tarihi
2026-09-24
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Elinizdeki makalede Konya, Berlin, Lund ve Uppsala’da bulunan dört farklı “çârvâdârçılık risalesi” içerik ve söz varlığı bakımından ayrıntılı olarak karşılaştırılmış, bu risalelerin benzer ve farklı yönleri tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:On dokuzuncu yüzyıl sonları ile yirminci yüzyıl başlarında, Çağatay Türkçesi ile Yeni Uygur Türkçesi arasında bir geçiş süreci olan dönem, Türkoloji çevrelerinde “Geç Dönem Çağatay Türkçesi”, “Son Dönem Çağatay Türkçesi” ve “Doğu Türkçesi” gibi farklı şekillerde isimlendirilse de son dönemde yapılan pek çok çalışmada “Doğu Türkçesi” teriminin daha yaygın bir biçimde tercih edildiği görülmektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Elinizdeki makalede Konya, Berlin, Lund ve Uppsala’da bulunan dört farklı “çârvâdârçılık risalesi” içerik ve söz varlığı bakımından ayrıntılı olarak karşılaştırılmış, bu risalelerin benzer ve farklı yönleri tespit edilmiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Makalenin en son kısmında da ek hâlinde metnin çeviri yazısı ve günümüz Türkçesine aktarımı verilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Doğu Türkçesi · Geç dönem Çağatay Türkçesi · Hayvancılık

Özet

On dokuzuncu yüzyıl sonları ile yirminci yüzyıl başlarında, Çağatay Türkçesi ile Yeni Uygur Türkçesi arasında bir geçiş süreci olan dönem, Türkoloji çevrelerinde “Geç Dönem Çağatay Türkçesi”, “Son Dönem Çağatay Türkçesi” ve “Doğu Türkçesi” gibi farklı şekillerde isimlendirilse de son dönemde yapılan pek çok çalışmada “Doğu Türkçesi” teriminin daha yaygın bir biçimde tercih edildiği görülmektedir. Doğu Türkçesiyle dericilik, ayakkabıcılık, değirmencilik, aşçılık, marangozluk, çiftçilik, hayvancılık gibi meslekler üzerine pek çok eser (risale) yazılmıştır. Edebî kaygıdan ziyade konuşmaya dayalı yalın bir dille yazılan bu eserler Türkçenin söz varlığı, Türk kültürü ve dönemin toplumunun sosyal yapısı hakkında pek çok bilgiyi barındırmış ve bunların günümüze kadar ulaşmasını sağlamıştır. Doğu Türkçesiyle kaleme alınmış meslek risalelerinin bir türü de hayvancılık/malcılık/çobanlık anlamlarıyla kullanılan “çârvâdarçılık/ çârvâçılık” risaleleridir. Elinizdeki makalede Konya, Berlin, Lund ve Uppsala’da bulunan dört farklı “çârvâdârçılık risalesi” içerik ve söz varlığı bakımından ayrıntılı olarak karşılaştırılmış, bu risalelerin benzer ve farklı yönleri tespit edilmiştir. Ayrıca Uppsala Üniversitesi Kütüphanesi’ndeki (O Nov. 307) Çârvâdârçılık Risalesi’nin dil incelemesi gerçekleştirildikten sonra eserin yazım ve ses bilgisine ilişkin bazı notlar belirtilmiştir. Makalenin en son kısmında da ek hâlinde metnin çeviri yazısı ve günümüz Türkçesine aktarımı verilmiştir.

Abstract

Although the period between the late nineteenth and early twentieth centuries, which is a transition period between Chagatai Turkish and New Uyghur Turkish, has been named in different ways such as “Late Period Chagatai Turkish” and “Eastern Turki” by Turkological scholars, it is seen that the term “Eastern Turki” has been more widely preferred in the recent period. Many works (risale) were written in Eastern Turki on professions such as leatherworking, shoemaking, milling, cooking, carpentry, farming and animal husbandry. These works, which were written in a plain language based on speech rather than literary concerns, contained a lot of information about the vocabulary of Turkish, Turkish culture and the social structure of the society of the period and ensured that they have survived to the present day. In this article, four different “çârvâdârçılık (animal husbandry) treatises” found in Konya, Berlin, Lund and Uppsala are compared in detail in terms of content and vocabulary. In addition, after the linguistic analysis of the Çârvâdârçılık Risalesi in the Uppsala University Library, some notes on spelling and phonology were made. At the end, in the appendices, the transcription and translation of the text into modern Turkish are given.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Doğan, E. (2026). Doğu Türkçesiyle Yazılmış Çârvâdârçılık Risalesi (Uppsala Üniversitesi Kütüphanesi Nüshası). Türkiyat Mecmuası, Cilt: 36 Sayı: 1, 131–149. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.1553122

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (26)

  1. Alper, Serap. “Risâle-i Sâbûn-gerlik”, Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 3 (2016): 45-69. google scholar
  2. Alyılmaz, Semra. Risâle-i Mûze-dûzluk (İnceleme-Metin-Dizin). Ankara: Elik Yayınları, 2011. google scholar
  3. Ayverdi, İlhan. Asırlar Boyu Tarihi Seyri İçinde Misalli Büyük Türkçe Sözlük / Kubbealtı Lugatı. Redaksiyon Ahmet Topaloğlu. İstanbul: Kubbealtı, 2010. google scholar
  4. Bakırcı, Fatih ve Dilara Türkeli. “Geç Dönem Çağatay Türkçesi Çalışmalarına Katkılar: Abdî ve Ferahü’l-Kalb Adlı Eseri”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 61 (2024): 289-304. google scholar
  5. Berbercan, Mehmet Turgut. “İsveç Türkolojisinden İki Bilgin: Gustaf Raquette ve Gunnar Jarring”, Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 10 (2017): 42-54. google scholar
  6. Çakmak, Serkan. “Jarring Koleksiyonundan Uygurca Meslek Risaleleri (Giriş-İnceleme-Metin-Dizin)”. Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, 2016. google scholar
  7. Davlatova, Saodat Tilevberdievna. “Zanaatla İlgili Usul ve Kaidelerin Nizamnamesi Olarak Risale”, Çeviren Serkan Çakmak. AtatürkÜniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 56 (2016): 245- 253. google scholar
  8. Erbay, Fatih. “Çağatay Türkçesiyle Yazılmış İki Risâle: Risâle-i Çârvâdârçılık ve Risâle-i Dihkânçılık”, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 9/4 (2012): 103-124. google scholar
  9. Erbay, Fatih. “A Treatise on Commerce Written in Eastern Turki: Risâle-i Sevdâgerçilik”, İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 63/2 (2023): 167-179. google scholar
  10. Eker, Ümit. “Son Dönem Çağatay Türkçesiyle Yazılmış Risâle-i Yafındilik ‘Örtünme Risalesi’ Adlı Eser (Dil Özellikleri, Çevriyazı, Türkiye Türkçesine Aktarma, Tıpkıbasım)”, Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 11 (2018): 75-98. google scholar
  11. Eker, Ümit ve Ünal Zal. “Risāle-i Temürçilik”, Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 4 (2014): 11-23. google scholar
  12. Kaçalin, Mustafa Sinan. Niyâzî; Nevâyî’nin Sözleri ve Çağatayca Tanıklar / el-Lugâtu’n-Nevâ’iyye ve’l-İstişhâdâtu’l-Cagatâ’iyye (Giriş- Metin-Dizinler-Tıpkıbaskı). Ankara: Türk Dil Kurumu, 2011. google scholar
  13. Karaburgu, Oğuzhan ve Fatih Erbay. “Nasreddin Hodja Jokes in Late Chagatai Turkish”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 57 (2023): 357-370. google scholar
  14. Karaca, Mehmet Mustafa. “Çağatay Türkçesiyle Yazılmış Bir Hayvancılık Risalesi: Risale-i Çârvâçılık”, TÜRÜK Uluslararası Dil Edebiyat ve Halk Bilimi Araştırmaları Dergisi, 10/28 (2022): 84-105. google scholar
  15. Komisyon. Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2011. google scholar
  16. Kotan, Hüsna. “Risāle-i Serterāş”, Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 19/63 (2019): 563-591. google scholar
  17. Necip, Emir Necipoviç. Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü. Çeviren İklil Kurban. Ankara: Türk Dil Kurumu, 1995. google scholar
  18. Öger, Âdem ve Nuriman Abdureşit Kaşgari. “Uygurlarda Risalecilik Geleneği ve Rengrizlik Risalesi”, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 41 (2016): 151-183. google scholar
  19. Sulayman, Eset. “A Study on ‘Kashgar Prints’: ‘Eastern Turki’ Printed Materials Published by the Swedish Mission Press in Kashgar (1892-1938)”, Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 1/1 (2013): 75-108. (Erbay, 2023: 170’ten naklen). google scholar
  20. Tek, Recep, Serkan Çakmak, Zulhayat Ötkür ve Kâmile Serbest. Risāle-i Nān-vāylık (Fırıncılık Risalesi). Ankara: Gazi Kitabevi, 2017. google scholar
  21. Turan, Fikret. “Geç Dönem Çağatay Türkçesiyle Yazılmış ‘Dîvâne Bûrak Kıssası’: Metin-Dil ve Üslup İncelemesi”, Türkiyat Mecmuası, 26/1 (2016): 311-338. google scholar
  22. Türk, Ahmet Turan, Ekber Enveri, Zulhayat Ötkür ve Kâmile Serbest. Risāle-i Dehkānçılık (Çiftçilik Risalesi). Ankara: Gazi Kitabevi, 2017a. google scholar
  23. Türk, Ahmet Turan, Ekber Enveri, Zulhayat Ötkür ve Kâmile Serbest. Risāle-i Mūze-dūzluk (Ayakkabıcılık Risalesi). Ankara: Gazi Kitabevi, 2017b. google scholar
  24. Yıldırım, Fikret. “Kaşgar ve Yarkend Ağzı Sözlüğü”.Yüksek lisans tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, 2007. google scholar
  25. Yıldız Çakmak, Merve. “Risāle-i Koyçılık Giriş-Yazı Çevirimi-Aktarma”, Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 20 (2022): 31-42. google scholar
  26. Zengin, Aslı ve Ümran Erdoğan. Geç Dönem Çağatay Türkçesi ile Yazılmış Perizad-Senuber Hikâyesi. İstanbul: Gece Kitaplığı, 2019. google scholar