Dergiler / Antropoloji / 2025 / Sayı: 51

Günümüz annelerinin Türk halk kültüründeki lohusalık ritüellerine yönelik tutumu: Gaziantep ili örneği

Today’s mothers’ attitudes towards the postpartum rituals within Turkish folk culture: The case of Gaziantep province

İpek Agcadağ Çelik(KİLİS 7 ARALIK ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-2409-668X
Sayfa
61–76
Yayın Tarihi
2025-12-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Nitel araştırma yöntemiyle tasarlanan ve veri toplama tekniği olarak derinlemesine görüşmeden (mülakat) yararlanılarak Gaziantep kent merkezinde gerçekleştirilen alan araştırmasında, lohusalık dönemini henüz atlatmış kadınların lohusalık ritüellerinden hangilerini, kimlerle, ne şekilde, neden gerçekleştirdiğine ve sağlık hizmetlerine yönelme davranışlarına odaklanarak söz konusu ritüellere yönelik bakış açıları ve tutumları tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Geçiş dönemlerinden biri olan doğumun sadece fizyolojik değil sosyo-kültürel yönleri de bulunmaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Geçmiş yıllarda anne ve bebek sağlığıyla ilgili geleneksel bakış açısı ve uygulamaların yaygınlığı, tıbbi ve teknolojik imkanların yetersizliği ve demonik varlıklardan duyulan korku gibi sebepler lohusalık ritüellerinin şekillenmesinde etkili olmuştur.
💡
Sonuç & Katkı:Nitel araştırma yöntemiyle tasarlanan ve veri toplama tekniği olarak derinlemesine görüşmeden (mülakat) yararlanılarak Gaziantep kent merkezinde gerçekleştirilen alan araştırmasında, lohusalık dönemini henüz atlatmış kadınların lohusalık ritüellerinden hangilerini, kimlerle, ne şekilde, neden gerçekleştirdiğine ve sağlık hizmetlerine yönelme davranışlarına odaklanarak söz konusu ritüellere yönelik bakış açıları ve tutumları tespit edilmiştir.
🔬Tür:Uygulamalı Anket & Alan Araştırması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Geçiş dönemleri · doğum · lohusalık

Özet

Geçiş dönemlerinden biri olan doğumun sadece fizyolojik değil sosyo-kültürel yönleri de bulunmaktadır. Bebeğin yaşama başlangıcını, kadının ise yeni bir toplumsal statüye, anneliğe, geçişini ifade eden bu geçiş dönemi için her toplum kendine özgü ritüeller geliştirmiştir. Türk folklorunda bu ritüeller, bebeğin ve annenin doğum sonu dönemi (lohusalık) sağlıklı bir şekilde atlatmaları için oluşturulmuştur. Geçmiş yıllarda anne ve bebek sağlığıyla ilgili geleneksel bakış açısı ve uygulamaların yaygınlığı, tıbbi ve teknolojik imkanların yetersizliği ve demonik varlıklardan duyulan korku gibi sebepler lohusalık ritüellerinin şekillenmesinde etkili olmuştur. Bu çalışma, uzun bir tarihsel geçmişe sahip olan Türk lohusalık ritüellerinin günümüzde ne ölçüde yaşatıldığı sorusundan hareketle ortaya çıkmıştır. Nitel araştırma yöntemiyle tasarlanan ve veri toplama tekniği olarak derinlemesine görüşmeden (mülakat) yararlanılarak Gaziantep kent merkezinde gerçekleştirilen alan araştırmasında, lohusalık dönemini henüz atlatmış kadınların lohusalık ritüellerinden hangilerini, kimlerle, ne şekilde, neden gerçekleştirdiğine ve sağlık hizmetlerine yönelme davranışlarına odaklanarak söz konusu ritüellere yönelik bakış açıları ve tutumları tespit edilmiştir. Böylelikle günümüzde varlığı devam ettiren ve değişime uğrayan lohusalık ritüellerinin yanı sıra kaybolmaya yüz tutmuş olanlar da ortaya çıkarılmıştır. Bu durumun nedenleri arasında tıbbi imkânlardaki artış, sağlık hizmetlerine erişimin artışı, lohusaya ve bebeğe yönelik bakış açısının değişimi ve kadınların eğitim düzeylerindeki yükseliş gibi faktörler sıralanabilmektedir.

Abstract

Birth, as one of the transitional periods, has not only physiological but also socio-cultural aspects. Because this transitional period, which signifies the beginning of life for the baby, and the woman's transition to a new social status of motherhood, each society has developed their own unique rituals. In Turkish folklore, these rituals were created to ensure that the mother and the baby navigate the postpartum period in good health. In the past, factors such as the prevalence of traditional perspectives and practices related to maternal and infant health, the lack of medical and technological resources, and the fear of demonic entities played a significant role in shaping the postpartum rituals. This study arose from the question of “to what extent these Turkish postpartum rituals, which have a long historical background, are still practiced today”. In this field research carried out in the city center of Gaziantep, designed using a qualitative research method and utilizing in-depth interviews as a data collection technique, the focus was on determining, along with their views and attitudes towards, which postpartum rituals recently women with postpartum practiced, with whom, in what manner, and for what reasons, along with their behaviors in seeking healthcare services. Thus, both the rituals that continue to exist today that have undergone change, and those on the verge of disappearing were identified. The reasons for this situation include increased medical capabilities and access to healthcare services, changes in attitudes towards mothers and babies, urbanization, and rising levels of education among women.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Çelik, İ. A. (2025). Günümüz annelerinin Türk halk kültüründeki lohusalık ritüellerine yönelik tutumu: Gaziantep ili örneği. Antropoloji, Sayı: 51, 61–76. https://doi.org/10.33613/antropolojidergisi.1661567

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (58)

  1. Acıpayamlı, O. (1961). Türkiye’de doğumla ilgili âdet ve inanmaların etnoloji etüdü. Ankara Üniversitesi Yayınları.
  2. Aça, M. (2001). Türk halk geleneklerindeki doğum sonrası uygulamalara bir örnek: “Tuzlama”. Millî Folklor. 52, 93-100.
  3. Aça, M. ve Yolcu, M. A. (2016). Halk bilgisinin inanış temelli temsilleri. M. Aça (Ed.) içinde, Halk Bilimi El Kitabı (s. 416- 556). Kömen Yayınları.
  4. Akkoyunlu, Z. (2008). Dîvânu Luġâti’t-Türk’te “Tuzġu”. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), 9, 47-51.
  5. Aktaş, M. C., Şimşek, Ç. ve Aktaş, S. (2017). Postpartum depresyonun etiyolojisi: Kültür etkisi. Jaren, 3, 10-13. doi: 10.5222/jaren.2017.1003.
  6. Altay, B. ve Bıçakçı, H. (2019). Türkiye’de 0-12 aylık bebek bakımında uygulanan geleneksel yöntemler. SETSCI Conference Proceedings, vol. 12, 49-53 https://doi.org/10.36287/setsci.4.9.039
  7. Arısoy, E. S. (2010). Yenidoğan sepsisi: Tanı ve tedavi yaklaşımları. ANKEM Dergisi, 24, Ek 2 Kongre Sunuları, 168-175.
  8. Artun, E. (2015). Türk halkbilimi. Karahan Kitabevi.
  9. Aydoğan, S. (2022). Türk mitolojisi bağlamında bilge kadından korkulan kadına dönüşüm. İ. Gümüş (Ed.) içinde, Mitoloji Araştırmaları-IV (s. 57-82). Paradigma Akademi.
  10. Bali, A. (2017). Gaziantep yöresi doğum geleneklerinde anne ve çocuk sağaltımı. International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 12(5), 85-110. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.11349.
  11. Başal, H. A. (2006). Türkiye’de doğum öncesi, doğum ve doğum sonrası çocuk gelişimi ve eğitimine ilişkin gelenek, görenek ve inançlar. Bursa Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(1), 45-70.
  12. Başçetinçelik, A. (1988). Adana halk kültüründe geçiş dönemleri doğum-evlenme-ölüm. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Çukurova Üniversitesi, Adana.
  13. Batuhan Karaşın, F. ve Kızılkaya, T. (2022). Plasentaya spiritüel yaklaşım: Lotus doğum. IGUSABDER, 16, 324-331. https://doi.org/10.38079/igusabder.863314
  14. Bayat, F. (2007). Türk mitolojik sistemi 2. Ötüken Yayınları.
  15. Bilgili, N. (2019). Türk mitolojisi-Türklerde yaratılış ve evren tasarımı. Kripto Yayınları.
  16. Boratav, P. N. (1994). 100 soruda Türk folkloru: İnanışlar, töre ve törenler oyunlar. Gerçek Yayınları.
  17. Çevik, A. ve Alan, S. (2020). Doğum sonu dönemde yapılan geleneksel uygulamalar. Lokman Hekim Dergisi, 10 (1), 14-22. https://doi.org/10.31020/mutftd.624508
  18. Çevirme, H. ve Sayan, A. (2005). Alkarısı inanmaları ve bilim. Millî Folklor, 17(65), 67-72.
  19. Çobanoğlu, Ö. (2001). Türk dünyası edebiyat tarihi, Cilt 1 Türk mitolojisi. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
  20. Çobanoğlu, Ö. (2003). Türk halk kültüründe memoratlar ve halk inançları. Akçağ Yayınları.
  21. Çobanoğlu, Ö. (2012). Türk mitolojisinde al dini ve okra ilişkisi. 38. Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi, Tarih ve Medeniyetler Tarihi II. Cilt, Ankara, 981-986.
  22. Çobanoğlu, Ö. (2013). Türk mitolojisinin Orta Asya kaynakları. Ö. Ceylan ve A. Koç (Ed.) içinde, Türk edebiyatının mitolojik kaynakları (s. 32-58). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
  23. Demirgöz Bal, M. ve Dereli Yılmaz, S. (2017). Ebelere yönelik kapsamlı doğum. Akademisyen Tıp Kitabevi.
  24. Demren, Ö. (2018). Türk kültüründe bir korku kültü olarak Sivas’ta alkarısı ve albasması inanışı. Antropoloji, 36, 1-27. https://doi.org/10.1501/antro_0000000358
  25. Ergin, S. (2001). Bulgaristan İslimye ili Kazan ilçesi Türk halk kültüründe “Kırklama” geleneği. II. Uluslararası Bulgaristan Türk Halk Kültürü Sempozyumu Bildirileri Kitabı, 215-219.
  26. Gereklioğlu, Ç., Poçan, A. G. ve Başhan, İ. (2007). Annelerin doğum sonrası psikiyatrik sorunları. Türkiye Klinikleri J Gynecol Obst, 17, 126-133.
  27. Gölbaşı, Z., ve Eğri, G. (2010). Doğum sonu dönemde annenin bakımına yönelik yapılan geleneksel uygulamaları. Cumhuriyet Tıp Dergisi, 32, 276-282.
  28. Güngör, E. (2003). Kültür değişmesi ve milliyetçilik. Ötüken Neşriyat.
  29. Güven, F. (2020). Sinop halk kültüründe doğum etrafında gelişen uygulamalar. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 8(25), 302-316. https://doi.org/10.33692/avrasyad.838354
  30. Güzelbey, C. C. (1982). Gaziantep’te doğum ve çocuğa ilişkin eski töre ve inançlar. Türk Folkloru Araştırmaları. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
  31. Harva, U. (2014). Altay panteonu: Mitler, ritüeller, inançlar ve tanrılar (Ö. Suveren, Çev.). Doğu Kütüphanesi Yayınları.
  32. Haviland, W., Prins, H. E. L., Walrath, D. ve McBride, B. (2016). Kültürel antropoloji. Kaktüs Yayınları.
  33. Işık, T., Akçınar, M. ve Kadıoğlu, S. (2010). Mersin ilinde gebelik, doğum ve loğusalık dönemlerinde anneye ve yenidoğana yönelik geleneksel uygulamalar. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 7(1), 63-84.
  34. İnan, A. (2006). Tarihte ve bugün Şamanizm: Materyaller ve araştırmalar. TTK Yayınları.
  35. Kalafat, Y. (2006). Doğu Anadolu’da eski Türk inançlarının izleri. Berikan Yayınevi.
  36. Karaman, K. (2010). Ritüellerin toplumsal etkileri. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21, 227-236.
  37. Kasımoğlu, S. (2002). Türk kültüründe doğumla ilgili tabular ve işlevleri. Folklor Akademi Dergisi, 5(2), 483-495.
  38. Kaşgarlı, M. (1990). Divanü Lugaiti 't-Türk, Kültür Bakanlığı Yayınları.
  39. Kayabaşı, O. A. (2016). Türk mitolojisinin kutsal dişisi: Umay. International Journal of Eurasia Social Sciences, 7(22), 220-228.
  40. Kiyat, A. (2024). Kırgız kültüründe doğum sonrası kırk günlük süreç ve kırk çıkarma ritüeli. Folklor Akademi Dergisi, 7(1), 124-132. https://doi.org/10.55666/folklor.1434117
  41. Koca, S. K. (2010). Genel hatları ile kültür ve sembol ilişkisi. SAÜ Fen Edebiyat Dergisi, 87-94.
  42. Koçak, A. (2015). Doğum sonrası. S. Sakaoğlu, M. Aça ve P. Ergun (Ed.) içinde Aile Yazıları/7 (s. 143-166) T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü Yayınları.
  43. Örnek, S. V. (2000). Türk halk bilimi. Kültür Bakanlığı Yayınları.
  44. Özen, M., ve Özgör, B. (2006). Höllük; Bir Anadolu gerçeği. İnönü Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi, 13(2), 131-133.
  45. Özsoy, S., ve Katabi, V. (2008). Comparison of traditional practices used in pregnancy, labour and postpartum period women in Turkey and Iran. Midwifery, 24(3), 291-300. https://doi.org/10.1016/j.midw.2006.06.008
  46. Öztelli, C. (1952). Zile’de doğum ve adetleri. Yörük Matbaası.
  47. Öztürk, R., Kavlak, O., ve Sevil, Ü. (2012). Postpartum depresyonda kültürel faktörlerin önemi. Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi, 28(3), 107-116.
  48. Saltık Özkan, T. (2015). Çocuk sahibi olmayı isteme. S. Sakaoğlu, M. Aça ve P. Ergun (Ed.) içinde, Aile Yazıları/7 (s. 133-138) T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü Yayınları.
  49. Savur, S. (2010). Adana İli Tufanbeyli İlçesi halk kültürü araştırması. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Çukurova Üniversitesi, Adana.
  50. Schuyt, T. N. M. ve Schuijt, J. J. M. (1998). Rituals and rules: About magic in consultancy. Journal of Organizational Change Management, 11(5), 399-406. https://doi.org/10.1108/09534819810234823
  51. Sivri, B. B. ve Karataş, N. (2015). Toplumun kültürel yönü: doğum sonu dönemde anne ve bebek bakımına yönelik yapılan geleneksel uygulamalar ve dünyadan örnekler. Güncel Pediatri, 13(3), 183-193. https://doi.org/10.4274/jcp.50479
  52. Sümbül, M. (1995). Adana halk oyunlarının sistematik analizi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi, Ankara.
  53. Tanrıverdi, G. (2015). Lohusa kültürel özellikleri tanılama rehberi. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 18(1), 68-77. https://doi.org/10.17049/ahsbd.19391
  54. Temür, N. (2010). Kırgız folklorunda ritüelistik türler. Gazi Türkiyat, 6, 297-317.
  55. Tunç, Z. (2023). Türk halklarının doğum ile ilgili inançlarında “Alkarısı.” VAKANÜVİS- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 8 (Özel Sayı: Dr. Recep Yaşa’ya Armağan), 3192-3209. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1351287
  56. Turan, Ş. (1990). Türk kültür tarihi. Bilgi Yayınevi.
  57. Türkdoğan, O. (1982). Doğu Anadolu’da ana-çocuk bakımı ile ilgili kültür kalıpları. II. Milletlerarası Türk Folklor Bildirileri Kitabı. II. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri IV. Cilt (Gelenek-Görenek ve İnançlar), Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 587-597.
  58. Yüner, R. (2021). Alevî geleneğinde doğum ritüelleri. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 10(4), 3794-3817. https://doi.org/10.15869/itobiad.936815