KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Antropoloji / 2026 / Sayı: 52

Sûfî metaforlar üzerinden Gaziantep Mevlevihânesi ritüellerini incelemek

Analyzing Gaziantep Mevlevihâne rituals through Sûfi metaphors

Erhan Akman(Colegiul National Kemal Ataturk)0000-0002-5007-8944
N. Oya Levendoğlu(ERCİYES ÜNİVERSİTESİ, GÜZEL SANATLAR FAKÜLTESİ, MÜZİK BÖLÜMÜ)0000-0002-3397-6961
Sayfa
119–136
Yayın Tarihi
2026-06-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Ritüellerin tarihsel süreçte Muhyiddin İbn Arabi’nin sistemleştirdiği teorilerden varlığın birliği (vahdet-i vücut) eksenindeki sûfi anlayışla şekillendiği ve yine onun tarafından açıklanan harf, ışık ve ayna sembolizmini işaret eden metaforlar eşliğinde yürütüldüğü sonucuna ulaşılmıştır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Gaziantep Mevlevihânesi, mevlevi topluluğunun yanı sıra kent çevresindeki diğer sûfî toplulukların ritüellerinin de yürütüldüğü bir inanç merkezidir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu mekandaki bir yıllık zaman döngüsü içerisinde mevlevi mukabelesi ve rifai meşki ritüelleri gerçekleştirilmektedir.
💡
Sonuç & Katkı:Ritüellerin tarihsel süreçte Muhyiddin İbn Arabi’nin sistemleştirdiği teorilerden varlığın birliği (vahdet-i vücut) eksenindeki sûfi anlayışla şekillendiği ve yine onun tarafından açıklanan harf, ışık ve ayna sembolizmini işaret eden metaforlar eşliğinde yürütüldüğü sonucuna ulaşılmıştır.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Gaziantep · Mevlevihâne · Sûfî Ritüel

Özet

Gaziantep Mevlevihânesi, mevlevi topluluğunun yanı sıra kent çevresindeki diğer sûfî toplulukların ritüellerinin de yürütüldüğü bir inanç merkezidir. Bu mekandaki bir yıllık zaman döngüsü içerisinde mevlevi mukabelesi ve rifai meşki ritüelleri gerçekleştirilmektedir. Sûfî anlayıştaki birlik söylemi çerçevesinde ve aynı çatı altında yürütülen bu ritüellerin baştan sona müziğin eşlik ettiği sembolik anlatımlarla uygulandığı görülmektedir. Bu çalışmada, Gaziantep Mevlevihânesinde yürütülen söz konusu ritüellerin akışındaki metaforik pratiklerin taşıdığı anlam dünyasına odaklanılmaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinin kullanıldığı çalışmada durum çalışması deseni ile doküman incelemesi ve literatür taraması tekniğinden yararlanılmıştır. Gerçekleştirilen ritüellerin baştan sona akışı ve mekanda kullanılan çeşitli objeler ilgili literatür kaynakları aracılığıyla incelenerek, bu inanç uygulamaları sırasında oluşan sembolik anlamlar ve aktarılan metaforik unsurlar ortaya konulmuştur. Ritüellerin tarihsel süreçte Muhyiddin İbn Arabi’nin sistemleştirdiği teorilerden varlığın birliği (vahdet-i vücut) eksenindeki sûfi anlayışla şekillendiği ve yine onun tarafından açıklanan harf, ışık ve ayna sembolizmini işaret eden metaforlar eşliğinde yürütüldüğü sonucuna ulaşılmıştır.

Abstract

The Gaziantep Mevlevihânesi is a religious center where the rituals of the Mevlevi community, as well as those of other Sûfi communities around the city, are held. The Mevlevi Mukabele and Rifai Meshki rituals are performed at this venue on a yearly basis. These rituals, conducted within the framework of the Sûfi discourse of unity and under the same roof, are observed to be performed throughout with symbolic expressions accompanied by music. This study focuses on the world of meaning conveyed by the metaphorical practices within the flow of these rituals conducted at the Gaziantep Mevlevihânesi. This study employed qualitative research methods, employing a case study design, document analysis, and literature review techniques. The entire flow of the rituals and the various objects used within the venue were examined through relevant literature sources, revealing the symbolic meanings and metaphorical elements conveyed during these religious practices. It has been concluded that the rituals were shaped by the Sûfi understanding of the unity of existence (vahdet-i wujud) from the theories systematized by Muhyiddin Ibn Arabi in the historical process and that they were carried out with metaphors pointing to the symbolism of letters, light and mirrors explained by him.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Akman, E., Levendoğlu, N. O. (2026). Sûfî metaforlar üzerinden Gaziantep Mevlevihânesi ritüellerini incelemek. Antropoloji, Sayı: 52, 119–136. https://doi.org/10.33613/antropolojidergisi.1838597

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (53)

  1. Akman, E. (2022). 21. yüzyılda inşâ edilmiş bir mevlevihâne: Gaziantep Mevlevihânesi ve ritüelleri [Yayımlanmamış doktora tezi], Erciyes Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Kayseri.
  2. Aslan, Y.,ve Duran, R. (2021). Türk sanatında “cennet” damgası ve Türk kültüründe sekize (8) yüklenen anlamlar. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (51), 195–218. https://doi.org/10.21563/ sutad.984825
  3. Atasoy, N. (2015). Derviş çeyizi: Türkiye’de tarikat giyim-kuşam tarihi. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları.
  4. Aydın, M. S. (2000). İnsan-ı kâmil. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi Cilt 22, içinde (ss. 330-331). TDV İslâm Ansiklopedisi Yayınları.
  5. Bilgin, A. A. (2014). Türk tasavvuf edebiyatının mahiyeti. Türkiyat Mecmuası, 24(1), 1-13. https://doi. org/10.18345/tm.87830
  6. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
  7. Corbin, H. (1980). Avicenna and the recital. Spring Publishing.
  8. Creswell, J. W. (2007). Qualitative inquiry & research design: Choosing among five approaches, SAGE Publications.
  9. Çoruh, L., ve Azizoğlu, Ö. (2023). Sekiz köşeli yıldız motifinin ekspresyonizm ve kübizm sanat akımları doğrultusunda seramik formlar üzerinde uygulanması. Turkish Journal of Fashion and Design Management, 5(1), 22–35. https://doi.org/10.54976/tjfdm.1306495
  10. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2022). Ra’d suresi 27-28. ayet tefsiri. Kur’an-ı Kerim portalı. https://kuran. diyanet.gov.tr/tefsir/Ra’d-sûresi/1734/27-28-ayet-tefsiri
  11. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2025a). Nur suresi 35. ayet tefsiri. Kur’anı Kerim portalı. https://kuran.diyanet. gov.tr/tefsir/N%C3%BBr-sûresi/2826/35-ayet-tefsiri
  12. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2025b). Araf suresi 172-173. ayet tefsiri. Kur’anı Kerim portalı. https://kuran. diyanet.gov.tr/tefsir/A’r%C3%A2f-sûresi/1126/172-173-ayet-tefsiri
  13. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2025c). İhlas suresi tefsiri. Kur’anı Kerim portalı. https://kuran.diyanet.gov.tr/ mushaf/kuran-meal-2/ihlas-sûresi-112/ayet-1/diyanet-isleri-baskanligi-meali-1#reload
  14. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2025d). En’am suresi 122. ayet tefsiri. Kur’anı Kerim portalı. https://kuran. diyanet.gov.tr/tefsir/En’%C3%A2m-suresi/911/122-ayet-tefsiri
  15. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2026a). Şûra suresi 19. ayet tefsiri. Kur’anı Kerim portalı. https://kuran.diyanet. gov.tr/tefsir/%C5%9E%C3%BBr%C3%A2-suresi/4291/19-20-ayet-tefsiri
  16. Diyanet İşleri Başkanlığı, (2026b). Ahzap suresi 45-46. ayet tefsiri. Kur’anı Kerim portalı. https://kuran. diyanet.gov.tr/tefsir/Ahz%C3%A2b-suresi/3578/45-46-ayet-tefsiri
  17. Demirli, E. (2008). Normatif geleneğe karşı sembolik anlatım: İbn’ül Arabî’de harf sembolizmi. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (17), 223–236.
  18. Durand, G. (1998). Sembolik imgelem (A. Meral, Çev.). İnsan Yayınları. (Orijinal eserin yayımlanma tarihi 1964).
  19. Eliade, M. (2003). Dinlerdeki sembollerin araştırılması konusunda metodolojik düşünceler (M. Aydın, M. Şahin ve M. Soyhun, Çev.). M. Eliade ve J. M. Kitagawa (Ed.), içinde Din bilimlerinde metodoloji (ss. 115– 144). Din Bilimleri Yayınları. (Orijinal eserin yayımlanma tarihi 1961).
  20. Erkman, F. (1987). Göstergebilime giriş. Alan Yayıncılık.
  21. Eser, E. (2009). Asyatik evren imgesi: Sekiz köşeli yıldız. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, (16), 1–15.
  22. Geertz, C. (1973). The interpretation of cultures: Selected essays. Basic Books.
  23. Geertz, C. (2010). Kültürlerin yorumlanması (A. Sönmez, Çev.). Dost Kitabevi Yayınları. (Orijinal eserin yayım tarihi 1973).
  24. Gökçek, T. ve Davey, L. (2009). Durum çalışması değerlendirmelerinin uygulaması. İlköğretim Online, 8(2), 1–3. https://izlik.org/JA99BT55FD
  25. İbnü’l-Arabî. (2006). Fütûhât-ı Mekkiyye (E. Demirli, Çev., Cilt 1). Litera Yayıncılık.
  26. Kanca, E. (2025). Sözlü anlatılar ve ritüel formasyonlar arasında: Masal ve inisiyasyonun sembolik antropolojik analizi. Türk Folklor Araştırmaları, (371), 332–363. https://doi.org/10.61620/tfa.80
  27. Kara, M. (2010). Tasavvuf ve tarikatlar tarihi. Dergâh Yayınları.
  28. Levendoğlu, N. O., Erol, T. ve Özdemir, A. T. (2012). Geleneksel Türk müziğinde mistik unsurlar [Bildiri sunumu]. Din ve Müzik Sempozyumu, İstanbul, Türkiye.
  29. Lory, P. (2006). İbn Arabî’nin eserlerinde dil ve harfler sembolizmi (M. M. Çakmaklıoğlu, Çev.). Bilimname, 4(10), 173–182.
  30. Moore, J. D. (2015). Kültür teorileri: Antropoloji’deki başlıca teori ve teorisyenler (A. E. Koca, Çev.). Atıf Yayınları. (Orijinal eserin yayımlanma tarihi 1996).
  31. Mutriban. (2025). Acemaşiran Mevlevî ayin-i şerif, Hüseyin Fahreddin Dede [Müzik kaydı]. https://www. mutriban.com/mevlevî/ayin-i-serifler/acem-asiran-ayin-i-serif/
  32. Nasr, S. H. (2002). Tasavvufi makaleler (S. Kılıç, Çev.). İnsan Yayınları.
  33. Ocak, A. Y. (2016). Türk Sufiliğine bakışlar. İletişim Yayınları.
  34. Ortner, S. B. (1984). Theory in anthropology since the sixties. Comparative Studies in Society and History, 26(1), 126–166. https://doi.org/10.1017/S0010417500010811
  35. Ögke, A. (2009). İbnü’l Arabî’nin Fusûsu’l Hikem’inde ayna metaforu. Tasavvuf İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi, 9(23), 75–89. https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/119036
  36. Öngören, R. (2011). Tarikat. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 40, ss. 95-105). TDV Yayınları.
  37. Özçelik, M. (2012). Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde Mevlana, Mevlevîler ve Mevlevîhaneler. Rumi Yayınları.
  38. Özkul, K. (2020). Sivas Divriği Ulu Cami ve darüşşifası bezemeleri. Uluslararası İdil-Ural ve Türkistan Araştırmaları Dergisi (IJVUTS), 2(3), 56–81. https://izlik.org/JA53XC36HE
  39. Qureshi, R. B. (1986). Sufi music of India and Pakistan: Sound, context and meaning in Qawwali. Cambridge University Press.
  40. Rifat, M. (1982). Genel göstergebilim sorunları. Alaz Yayınları.
  41. Schimmel, A. (1953). Mevlânâ’nın kullandığı remizler ve semboller. Hayat Mecmuası: “Mevlânâ” İlâvesi, 173–182.
  42. Schimmel, A. (2001). İslamın mistik boyutları (E. Kocabıyık, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
  43. Sunar, C. (1966). Mistisizmin ana hatları. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
  44. Tanman, M. B. (1991). Arakiyye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi Cilt 3, içinde ss. 266–267). TDV İslâm Ansiklopedisi Yayınları.
  45. Terzioğlu, A. (2022). Sembolik antropoloji. Sosyal bilimler ansiklopedisi Cilt 4, içinde (s. 40). TÜBİTAK Yayınları.
  46. Turner, V. (2018). Ritüel süreç: Yapı ve anti-yapı (Ö. Doğan, Çev.). Doğu Batı Yayınları.
  47. Turner, V. (2024). İnsan toplumlarında simgesel eylem: Dramalar, alanlar ve metaforlar (O. Gayretli, Çev.). Fol Kitap. (Orijinal eser 1974 yılında yayımlanmıştır)
  48. Uluç, T. (2006). İbn Arabî’de mistik sembolizm. Tasavvuf İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi, 7(16), 151–190.
  49. Uluç, T. (2015). İbn Arabî’de sembolizm. İnsan Yayınları.
  50. Uludağ, S. (2011). Tasfiye. TDV İslâm ansiklopedisi. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. https:// islamansiklopedisi.org.tr/tasfiye
  51. Ünal, B. Y. (2024). 13. ve 14. Yüzyıl Anadolu Türk mimarisinde yıldız formlu kûfi kitabeler. Kesit Akademi Dergisi, 10(38), 58-84. https://doi.org/10.29228/kesit.72568
  52. Waugh, E. H. (1989). The Sufi musical ritual: The devotional qawwali and dhikr in Egypt. University of South Carolina Press.
  53. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (10. bs.). Seçkin Yayıncılık.