Osmanlı Devletinde Topuz Kullanımı Üzerine Bir Araştırma

Özet

İnsanlığın ilk keşifleri silahlar olmalıdır. Yırtıcı hayvanlardan kaçabilmek ya da onlara karşı koyabilmek ve hatta onları avlayabilmek için bu şarttı. Doğal olarak hayatta kalabilmek için kesici, delici ya da parçalayıcı aletlere ihtiyaç duymaktaydılar. İlkel gibi gözükse de barutlu silahların icadına kadar bu parçalayıcı silahlar önemini korudu. Osmanlı Devletinde bu parçalayıcı ve delici özellik taşıyan silaha “topuz” denilmekteydi. Genel olarak at üzerinde kullanılırken, bazı padişahların hâkimiyet sembolü olarak aksesuar gibi kullandıkları da görülmüştür. Topuz bazen “gürz” ismini almıştır ki bu Farsçadan geçme bir kelimedir. Yine bazı topuzlar “bozdoğan” olarak isimlendirilir. Bu tip topuzların başı boz doğan kuşlarının başına benzediği için bu isimin yakıştırıldığı söylenmektedir. Osmanlı’da topuz kullanım amaçlarına göre sınıflandırılmaktadır. Tören, savaş ve spor topuzları olarak farklı boyut ve şekillerde imal edildiği görülmektedir. Yine kullanım amaçlarına göre yapıldığı ham maddelerde değişmektedir. Tören topuzları daha değerli madenlerden yapılırken gösterişli ve süslemeli ve taşlarla bezenmiştir. Savaş topuzları ise sapı tahta olmakla birlikte metal kısmı çıkıntılı ve sivridir. Düşman zırhlarını delici ve parçalayıcı özellikler taşımaktaydılar. Spor amaçlı kullanılan topuzlar ise diğerlerinin aksine taşımaktan ziyade talim için kullanılmaktaydı. Bu topuzlar değişik ağırlıklarda olup, bir seri hareketler zinciri ile talim yapılırdı. Askerlerin ve hatta bazı padişahların ve şehzadelerin bu tür ağır topuzlar ile talimler yaptığını biliyoruz. Sultan IV. Murad’ın topuz kaldırmadaki mahareti Evliya Çelebi’nin seyahatnamesine dahi konu olmuştur. Topuz ve gürz ile ilgili Osmanlı dönemi yazılı kaynakları sınırlı da olsa, bazı minyatürler ve tarihi müzelerdeki örnekler bu çalışma için yeterli bilgilerin toplanmasına imkân vermiştir. Bu anlamda araştırma literatür taramasına dayalı bir derleme çalışmasıdır.