Journals / Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi / 2026 / Sayı: 43

Landed estates (çiftliks) attached to the village of Horzum in the district of Gölhisar (16th–17th centuries)

XVI. VE XVII. YÜZYILLARDA GÖLHİSAR KAZASI HORZUM KARYESİ’NE TÂBİ ÇİFTLİKLER

Kevser Timur(UŞAK ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-0640-0182
Saim Savaş(UŞAK ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-1533-2177
Pages
—
Publication Date
2026-10-28
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

The findings reveal that the shift to mensûh status triggered demographic fluctuations, the abolition of military-specific levies, and the imposition of standard reayâ (subject) taxation.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:The Yaya and Müsellem corps, among the first regular military formations of the Ottoman State, constituted a military social class that participated in active warfare during campaigns and engaged in agricultural production on assigned landed estates (çiftliks) during peacetime.
📊
Key Findings & Data:Focusing on the 16th and 17th centuries, this study examines the transition of the Divâne Yakub (müsellem) and the Mezid, Mustafa, and İsa (piyâde) estates—initially held under military tenure—into mensûh status within the borders of Horzum village (Gölhisar district, Sanjak of Hamid), utilizing data from contemporary cadastral (tahrir) and extraordinary tax (avârız) registers.
💡
Conclusion & Impact:The findings reveal that the shift to mensûh status triggered demographic fluctuations, the abolition of military-specific levies, and the imposition of standard reayâ (subject) taxation.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Osmanlı Devleti · Horzum · müsellem

Abstract

The Yaya and Müsellem corps, among the first regular military formations of the Ottoman State, constituted a military social class that participated in active warfare during campaigns and engaged in agricultural production on assigned landed estates (çiftliks) during peacetime. Following the ascendancy of the Janissary Corps, these units lost their primary combatant roles and were repurposed for auxiliary logistical services in exchange for their tenure over these estates. As the military utility of the Yaya and Müsellem organization waned, their estates were stripped of tax exemptions and reclassified as mensûh (abrogated) status. Focusing on the 16th and 17th centuries, this study examines the transition of the Divâne Yakub (müsellem) and the Mezid, Mustafa, and İsa (piyâde) estates—initially held under military tenure—into mensûh status within the borders of Horzum village (Gölhisar district, Sanjak of Hamid), utilizing data from contemporary cadastral (tahrir) and extraordinary tax (avârız) registers. By analyzing the structural characteristics, demographic shifts, and economic activities of these estates through a comparative lens, this research provides a micro-historical sample of the socio-economic dynamics of the period. The findings reveal that the shift to mensûh status triggered demographic fluctuations, the abolition of military-specific levies, and the imposition of standard reayâ (subject) taxation.

Özet

Osmanlı Devleti’nin ilk düzenli birliklerinden olan yaya ve müsellemler, sefer zamanlarında savaşlara katılan; barış dönemlerinde ise kendilerine tahsis edilen çiftliklerde tarımsal faaliyette bulunan askeri bir zümreydi. Yeniçeri Ocağının ön plana çıkmasıyla asli askeri görevlerini kaybeden bu teşkilat, kendilerine tahsis edilen çiftlikler karşılığında ordunun geri hizmetinde görev almışlardır. Yaya ve müsellemlerin zamanla askeri işlevini yitirmesi sonucunda, tasarruflarındaki çiftlikler, vergi muafiyetlerini kaybederek, mensûh çiftliklere dönüştürülmüştür. Bu çalışmada XVI. ve XVII. yüzyıllarda Hamid Sancağı Gölhisar Kazası Horzum Karyesi sınırları içerisinde yer alan ve başlangıçta askeri statüde olan müsellem Divâne Yakub ve piyâde Mezid, Mustafa, İsa Çiftliklerinin mensûh statüye dönüşüm süreci, dönemin tahrir ve avârız defterlerinden elde edilen veriler ışığında incelenmeye çalışılmıştır. Bu kapsamda, Horzum Karyesi’ne bağlı çiftliklerin yapısal özellikleri, demografik durumları ve ekonomik faaliyetleri mukayeseli bir perspektifle analiz edilerek, dönemin sosyo-ekonomik dinamiklerine dair mikro ölçekli bir örneklem sunulması amaçlanmıştır. İnceleme sonucunda, çiftliklerin mensûh statüye dönüşmesiyle, çiftlik nüfuslarının değişkenlik gösterdiği, askeri statüye ait vergilerin ortadan kalktığı ve bunun yerine reayâ vergilerinin uygulanmaya başlandığı tespit edilmiştir.

🔖

Cite This Article

Timur, K., Savaş, S. (2026). Landed estates (çiftliks) attached to the village of Horzum in the district of Gölhisar (16th–17th centuries). Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı: 43. https://doi.org/10.20875/makusobed.1936917

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (54)

  1. Arşiv Kaynakları 1.1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
  2. BOA. AE. SAMD. I. 3/281.
  3. BOA. KK.d.2565/20.
  4. BOA. MAD.179/14.
  5. BOA. MAD.d.594/90-91.
  6. BOA. TT.d. 159/143.
  7. BOA. TT.d. 244/147.
  8. BOA. TT.d. 349/38.
  9. BOA. TT.d.609/23.
  10. BOA. TT.d.626/263-264.
  11. TK.GM. d.79/134b- 135b-135a -142-143.
  12. TK.GM. d.206/ 129- 130.
  13. TK. GM. d. 207/310-311-312.
  14. Araştırma ve İnceleme Eserler
  15. Akdağ, M. (1979). Türkiye’nin iktisadî ve ictimaî tarihi. (C.I-II). Tekin Yayınevi.
  16. Arıkan, Z. (1987). “Divriği Sancağı kanunnameleri”. Belleten, 51(200),761-780. https://doi.org/10.37879/belleten.1987.761 Ateş, H. (2022). “Rumeli eşkinci müsellemlerine bir örnek: XV ve XVI. yüzyıllarda Ergene müsellemleri”. Güney Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, (39),13-43. https://doi.org/10.26650/gaad.1292188
  17. Atik, K. (2021). “Tımar sistemi ile yaya ve müsellem teşkilatları üzerine karşılaştırmalı bir analiz”. Smart Journal, 7(50), 2357-2369. DOI: 10.31576/smryj.1037
  18. Barkan, Ö.L. (1979). “Avârız”. MEB İslam Ansiklopedisi. (C.II, ss.13-19). MEB Yayınları.
  19. Berkes, N. (1970). 100 Soruda Türkiye iktisat tarihi, (C.2, ss.157-159). Gerçek Yayınevi.
  20. Bıyık, Ö. (2016). Fatih Mehmed devri Anadolu Vilâyeti müsellem ve piyâde defteri, Ege Üniversitesi Yayınları.
  21. Bilgin, M. T. (1977). Osmanlı müessesleri teşkilâtı ve medeniyeti tarihine genel bakış. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
  22. Bulduk, Ü. (2013). XVI. asırda Karahisar-ı Sahib (Afyonkarahisar Sancağı). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  23. Doğru, H. (1990). Osmanlı İmparatorluğunda yaya- müsellem- taycı teşkilatı (XV. ve XVI. yüzyılda Sultanönü Sancağı). Eren Yayıncılık.
  24. Emecen, F. (1988). “Ağnam Resmi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C.1, ss. 478-479). TDV Yayınları.
  25. Emecen, F. (1993). “Çift Resmi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C.8, ss. 309-310). TDV Yayınları.
  26. Emecen, F. (1994). “Dönüm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C.9, s.521). TDV Yayınları.
  27. Emecen, F. (1982). “Kayacık Kazasının avarız defteri”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi, (12), 159-170.
  28. Emecen, F. M. (1989). XVI. Asırda Manisa Kazası. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  29. Emecen, F. (2013). “Yamak”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C.43, ss.310-311). TDV Yayınları.
  30. Emecen, F. (2013). “Yaya ve Müsellem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C.43, ss. 354-356). TDV Yayınları.
  31. Devellioğlu, F. (1997). Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Aydın Kitabevi Yayınları.
  32. Gökçe, T. (2006). “Bir tahrir üç defter: 1697-1698 tarihli avârız defterlerine göre Siroz (Serez) Şehri”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi/ Journal of Turkish World Studies, VI (1). 51-73. https://izlik.org/JA76YD27TZ
  33. Gökçe, T. (2000). “XV- XVI. yüzyıllarda Nif Kazâsı piyâde teşkilatı ve yaya çiftlikleri”, Tarih İncelemeleri Dergisi, 15 (1). 137-153. https://izlik.org/JA87AF46ZW
  34. Göyünç, N. (1997). “Hane”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C.15, ss. 552-553). TDV Yayınları.
  35. Halaçoğlu, Y. (2021). XIV. – XVII. yüzyıllarda Osmanlılarda devlet teşkilâtı ve sosyal yapı, (8. Bs.). Türk Tarih Kurumu Yayınları. Hinz, W. (1990). İslam’da Ölçü Sistemleri. (Çev. Acar Sevim). Marmara Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları.
  36. İnalcık, H. (1993). “Çiftlik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C.8, ss.313-314). TDV Yayınları.
  37. İnalcık, H. (2024). Osmanlı İmparatorluğu toplum ve ekonomi. Osmanlılarda Raiyyet Rüsumu. (C.1). Kronik Kitap.
  38. İnalcık, H. (2000). “İmparatorluk ve nüfusu”. Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik ve sosyal tarihi 1300-1600. (Çev: Halil Berktay), (C.1). Eren Yayıncılık.
  39. İpşirli, M. (1992). “Beylerbeyi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C.6, ss. 69-74). TDV Yayınları.
  40. Kaldy-Nagy, Gyula, (1996). “1540’ ta müsellem ve yaya ocaklarına yazılma”, Çev. Mehdi İlhan, Prof. Dr. Şerafettin Turan Armağanı. Yavuz Ercan, Mustafa Öztürk, Rıfat Özdemir (Ed.), 95-103.
  41. Kallek, C. (2020). “Müd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C. 31, 2020, ss.455-457). TDV Yayınları.
  42. Karaca, B. (2007). “XVI. Yüzyılda Gölhisar Kazasının sosyal ve ekonomik durumu”. I. Burdur Sempozyumu Bildiriler. Gökay Yıldız vd. (Ed.) (759-774). Fakülte Kitapevi.
  43. Koç, Y. (2012). “16. yüzyılda tarımda yatırım maliyeti sorunu ya da “resm-i tapu” ve öküz fiyatlarına dair bazı gözlemler”. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 17(17), ss.139-148. https://izlik.org/JA68AR96DA
  44. Koç, Y. (2013). “Ömer Lutfı Barkan’ın tarihsel demografi çalışmalarına katkısı ve klasik dönem Osmanlı nüfus tarihinin sorunları”. Bilig, (65), 177-202.
  45. Kütükoğlu, M. (2010). XVI. Asırda Çeşme Kazasının sosyal ve iktisâdi yapısı. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  46. Kütükoğlu, M. (1978). “1009 (1600) Tarihli narh defterine göre İstanbul’da çeşidli eşya ve hizmet fiatları”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi, (9), 1-85.
  47. Pakalın, M. Z. (1971). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, II. Milli Eğitim Basımevi.
  48. Sahillioğlu, H. (1991). “Askerî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C.3.ss.488-489). TDV Yayınları.
  49. Sahillioğlu, H. (1991). “Avârız”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C.4, ss.108-109). TDV Yayınları.
  50. Sahillioğlu, H. (1991). “Bâd-ı Hevâ”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C.4, 416-418). TDV Yayınları.
  51. Tabakoğlu, A. (2007). “Resim”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C.34, ss.582-584). TDV Yayınları.
  52. Tabakoğlu, A. (2011). “Tekâlif”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C.40, ss.336-337). TDV Yayınları.
  53. Uyar, M.-Erıckson, E.J. (2017). Osmanlı askeri tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
  54. Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı Devleti Teşkilâtından Kapukulu Ocakları, I, Türk Tarih Kurumu Basımevi.