Journals / Din ve İnsan Dergisi / 2026 / Cilt: 6 Sayı: 11

The Conceptualization Process of Transmission-Based Exegesis

Nakil Temelli Tefsirin Kavramsallaşma Süreci

Gülhan Maden(ANKARA HACI BAYRAM VELİ ÜNİVERSİTESİ İLAHİYAT FAKÜLTESİ)0000-0003-3545-5374
Pages
99–123
Publication Date
2026-06-29
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

Based on an examination of early Arabic sources, the study identifies the terms “tafsīr bi’l-maʾthūr,” “tafsīr bi’r-rivāya,” and “tafsīr al-naqlī.” The findings indicate that “tafsīr bi’l-maʾthūr” appeared as a foundational concept in the early period, whereas the other terms emerged later.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:The science of Qur’anic exegesis (tafsir), which seeks to correctly understand and interpret the verses of the Qur’an, has developed various methodological approaches.
📊
Key Findings & Data:Some exegetes have primarily relied on reports from the first generation—the initial recipients of revelation—and the second generation who inherited this knowledge, in order to discern the divine intent.
💡
Conclusion & Impact:Based on an examination of early Arabic sources, the study identifies the terms “tafsīr bi’l-maʾthūr,” “tafsīr bi’r-rivāya,” and “tafsīr al-naqlī.” The findings indicate that “tafsīr bi’l-maʾthūr” appeared as a foundational concept in the early period, whereas the other terms emerged later.
🔬Design:Review & Systematic Survey
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Tefsir · Rivayet Tefsiri · Me’sûr Tefsir

Abstract

The science of Qur’anic exegesis (tafsir), which seeks to correctly understand and interpret the verses of the Qur’an, has developed various methodological approaches. Some exegetes have primarily relied on reports from the first generation—the initial recipients of revelation—and the second generation who inherited this knowledge, in order to discern the divine intent. Others, however, have adopted a method based on rational analysis, drawing upon disciplines such as linguistics, literature, history, jurisprudence, theology, and Sufism. These two approaches are commonly referred to as “narrative exegesis” (tafsīr bi’r-rivāya) and “rational exegesis” (tafsīr bi’d-dirāya). This study aims to examine the concepts used in Islamic literature from the earliest periods to denote the exegetical method known today as “narrative exegesis,” and to trace their historical development. Although narrative exegesis has been addressed from various perspectives in previous studies, its conceptual evolution has not been sufficiently analyzed. In order to fill this gap, the present study investigates not only tafsir literature but also sources from hadith, fiqh, kalam, and other Islamic sciences. The research employs literature review, conceptual analysis, and historical evaluation methods. It seeks to answer the question of how the terminology referring to narrative exegesis emerged and evolved over time into its current form. Based on an examination of early Arabic sources, the study identifies the terms “tafsīr bi’l-maʾthūr,” “tafsīr bi’r-rivāya,” and “tafsīr al-naqlī.” The findings indicate that “tafsīr bi’l-maʾthūr” appeared as a foundational concept in the early period, whereas the other terms emerged later. In conclusion, the study demonstrates that the method of narrative exegesis has been expressed through different concepts throughout history and that these concepts gradually developed into a systematic and structured terminology.

Özet

Kur’an ayetlerinin doğru anlaşılıp açıklanmasını hedef edinen tefsir ilmi, bu gayesini gerçekleştirmek için çeşitli yöntemler geliştirmiştir. Bazı müfessirler ayetlerdeki ilahi maksadı yakalayabilmek için özellikle vahye ilk muhatap olan öncü neslin ve onlardan bu bilgileri alma fırsatını elde eden ikinci neslin Kur’an’ın açıklanmasına yönelik beyanlarını esas almıştır. Diğer bazısı ise daha ziyade dil, edebiyat, tarih, fıkıh, kelam, tasavvuf gibi birtakım ilimlerin verilerine dayalı aklî çıkarımlarla tefsir yapmayı tercih etmiştir. Birincilerin yöntemi rivayet, ikincisi ise dirayet tefsiri şeklinde isimlendirilmektedir. Bu çalışma özellikle modern dönemde daha çok rivayet tefsiri olarak adlandırılan yöntemin erken dönemlerden itibaren İslâm literatüründe hangi kavramlarla ifade edildiğini ve bu kavramların gelişim çizgisini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Rivayet tefsirini çeşitli cephelerden ele alan bazı araştırmalar yapılmış, ne var ki tespit edebildiğimiz kadarıyla söz konusu yöntemin kavramsal gelişimi araştırılıp analiz edilmemiştir. Konuyu aydınlatmak amacıyla kaleme alınan bu çalışmada yalnızca tefsir literatürü ile sınırlı kalınmamış; hadis, fıkıh, kelam ve diğer İslam ilimlerine dair kaynaklar da incelenmiştir. Araştırma kapsamında literatür incelemesi, kavramsal analiz ve tarihsel değerlendirme yöntemlerinden yararlanılmıştır. Makalede şu soruya cevap aranmaktadır: “Rivayet tefsiri olarak bilinen yorum yöntemini ifade eden kavramlar tarihsel süreç içerisinde nasıl ortaya çıkmış ve hangi aşamalardan geçerek bugünkü terminolojik yapıya ulaşmıştır?” Daha çok, erken dönem Arapça eserler üzerinde yürüttüğümüz taramalar neticesinde nakle dayalı tefsir için me’sûr tefsir (et-tefsîr bi’l-me’sûr), rivayet tefsiri (et-tefsîr bi’r-rivâye) ve naklî tefsir (et-tefsîru’n-naklî) kavramlarının kullanıldığı tespit edilmiştir. Me’sûr tefsirin erken dönemlerden itibaren temel kavram olarak öne çıktığı, naklî tefsir ve rivayet tefsiri tabirlerinin ise daha sonraki dönemlerde literatüre girdiği anlaşılmaktadır. Bu durum, tefsir metodolojisinde kullanılan terminolojinin tarihsel süreç içerisinde şekillendiğini ve kavramların zamanla belirli anlam çerçeveleri kazandığını ortaya koymaktadır. Sonuç olarak çalışma, rivayete dayalı tefsir yönteminin tarihsel süreç içerisinde farklı kavramlarla ifade edildiğini ve bu kavramların zamanla sistematik bir terminolojiye dönüştüğünü ortaya koymaktadır.

🔖

Cite This Article

Maden, G. (2026). The Conceptualization Process of Transmission-Based Exegesis. Din ve İnsan Dergisi, Cilt: 6 Sayı: 11, 99–123. https://doi.org/10.69515/dinveinsan.1928310

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (130)

  1. Askerı̂, E. H. & Cezâ’irı̂, N. b. N. (1412). Mu’cemü’l-furûkı’l-luğaviyye el-hâvî li-kitâbey el-Askerî ve’l- Cezâirî. Mü essesetü ’n-Neşri’l-Islâmı̂.
  2. Aydın, M. (2009). “Rivayet Tefsiri” Kavramı ve Kur’ân’ın Kur’ân ile Tefsiri: Eleştirel Bir Yaklaşım. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (20), 1-32.
  3. Aygü n, A. (2015). Tefsirlerin Rivayet ve Dirayet Ayrımının Sorunları. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, IV(8), 141-160. (TDV Islâm Araştırmaları Merkezi).
  4. Bakırcı, S. (1990). Me’âlimü’t-tenzîl’in Rivayet Tefsirleri İçindeki Yeri [Doktora Tezi]. Selçuk U niversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  5. Başer, H. M. Ç. (2023). Mukâtil b. Sü leymân’ın Tefsir Yö nteminden Hareketle Tefsirde Rivayet- Dirayet Ayrımının Imkânı U zerine. Artuklu Akademi: Mardin Artuklu Üniversitesi İlahiyat Bilimleri Fakültesi Dergisi, X(1), 17-30. (TDV Islâm Araştırmaları Merkezi).
  6. Behı̂, M. (t.y.). El-Fikru’l-İslâmiyyi’l-hadîs ve sıletuhû bi’l-isti’mâri’l-ğarbî (10. bs.). Mektebetü Vehbe.
  7. Berk, Z. (2019). Şeyh Yâku ̂ p Afvı̂ Efendi ve Rivâyet Tefsiri Açısından: Netı̂cetu ̈ ’t-Tefâsı̂r. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 6(4), 354-369.
  8. Bilmen, O. N. (2018). Büyük Tefsir Tarihi (2. Baskı, Ciltler 1-2). Semerkand.
  9. Birışık, A. (2014). Tefsir Ilminin Ortaya Çıkışı ve Diğer Islami Ilimlerle Ilişkisi. İslâmî İlimlerde
  10. Metodoloji / Usûl-V Temel İslâm İlimlerinin Ortaya Çıkışı ve Birbirleriyle İlişkileri Tartışmalı İlmî İhtisas Toplantısı, 17-102.
  11. Boyalık, M. T. (2017). El-Keşşâf Şerh-Haşiye Geleneğinde Tefsir Ilminin Mahiyeti Tartışması. Nazariyat: İslâm Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi, IV(1), 91-118. (TDV Islâm Araştırmaları Merkezi).
  12. Buhârı̂, M. b. I. (1422/2001). Içinde Muhammed Zü hyr b. Nâ sır (Editö r), El-Câmi‘u’ṣ-ṣaḥîḥ (Ciltler 1-9). Dâru Tavkı’n-Necât.
  13. Büyük, E. (2023). El-Hü seyin b. El-Fadl el-Becelı̂’nin (ö. 282/896) Hayatı, Tefsirciliği ve Tefsir Tarihine Etkisi. Diyanet İlmî Dergi, (59), 57-88.
  14. Câḥiẓ, E. ʿOs̱mân ʿAmr b. B. b. M. (t.y.). Er-Resâʾilu’s-Siyâsiyye. Dâru ve Mektebetu’l-Hilâl.
  15. Câḥiẓ, E. ʿOs̱mân ʿAmr b. B. b. M. (1423/2002). El-Beyân ve’t-Tebyîn (Ciltler 1-3). Dâru ve) Mektebetu’l-Hilâl.
  16. Câḥ iẓ, E. ʿOs̱mân ʿAmr b. B. b. M. (1424/2003). El-Ḥayevân (Ciltler 1-7). Dâru’l-Kutubi’l-ʿIlmiyye.) (Cermı̂, I. M. (1422). Mu’cemü ’ulûmi’lKur’ân. Dârü ’l-Kalem.
  17. Cerrahoğlu, I. (1995). Tefsir Usûlü (10. Baskı). TDV Yayınları.
  18. Cerrahoğlu, I. (1996). Tefsir Tarihi (Ciltler 1-2). Fecr Yayınları.
  19. Cevherı̂, E. N. I. b. H. (1407/1987). Tâcu’l-luğa ve sıhâhu’l-ʿArabiyye (Ciltler 1-6). Dâru’l-ʿIlm li’l-) Melâyı̂n.
  20. Çonkor, B. (2024). Ebü ’l-Hasan el-A mirı̂’nin (ö. 381/992) Kur’ân Yorum Metodolojisi ve Râgıb el- Isfahânı̂’nin (ö. V./XI. Yü zyılın Ilk Çeyreği) Görüşleri Çerçevesinde Değerlendirilmesi. Hitit Üniversitesi (Gazi Üniversitesi) Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi, 23(1), 47-66. (TDV Islâm Araştırmaları Merkezi).
  21. Dârimı̂, O. b. S. es-Sicistânı̂. (1416). Er-Red ʿale’l-Cehmiyye (2. bs.). Dâru Ibni’l-Es̄ı̂r.
  22. Dârimı̂, O. b. S. es-Sicistânı̂. (1418). Nakdu’l-İmâm Ebî Saîd Osman b. Saîd ale’l-Merîsî el-Cehmî el-anîd îme’fterâ ale’llâhi azze ve celle mine’t-tevhîd (Ciltler 1-2). Mekrebetü ’r-Rü şd.
  23. Demirci, M. (1998). Tefsir Usulü ve Tarihi. IFAV Yayınları.
  24. Demirci, M. (2017). Tefsir Terimleri Sözlüğü (6. bs.). IFAV Yayınları.
  25. Demirci, M. (2024). Tefsir Tarihi (91. Baskı). IFAV Yayınları.
  26. Dihlevı̂, Ş. V. A. b. ʿAbdirraḥ ı̂m b. eş-Şehı̂d. (1407/1986). El-Fevzu’l-Kebîr î ʾUsûli’t- Tefsîr (2. Baskı). Daru’s-Sahve.
  27. Dinç, A. (2007a). Rivayet Tefsiri Açısından Neseî‟nin Medârikü‟t-Tenzîl‟i [Yü ksek Lisans Tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  28. Dinç, A. (2007b). Rivayet Tefsiri Açısından Nesei’nin Medarikü’t- Tenzili [Yü ksek Lisans Tezi]. Dokuz Eylü l U niversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  29. Ebû Sehl el-Herevı̂, E. S. M. b. ʿAlı̂ el-Herevı̂. (1420). İsfâru’l-Faṣîḥ (Ciltler 1-2). ʿImâdetu’l-Baḥ s̱i’lIlmı̂.
  30. Ebû Şehbe, M. b. M. (t.y.). El-İsrâiliyyât ve’l-mevdûât î kütübi’t-tefsîr. Mektebetü ’s-Sü nne. Ebû Ubeyd, K. b. S. (1400/1980). El-Ems̱âl. Dârü ’l-Me’mû n li’t-Tü râs.
  31. Ebû Ubeyd, K. b. S. (1419/1999). El-Ğarîbîn î’l-Ḳurʿân ve’l-Ḥadîs̱ (Ciltler 1-6). Mektebetu Nizâr Muṣṭafâ el-Bâz.
  32. Ebû Ubeyd, K. b. S. (1384/1964). Ğarîbu’l-Ḥadîs̱ (Ciltler 1-4). Dâiratü ’l-Meʿârii’l-ʿOs̱mâniyye.
  33. Ebû Ubeyd, K. b. S. (ts.). Kitâbu’l-Emvâl. Dârü ’l-Fikr.
  34. Ebû Ubeyd, K. b. S. (1404/1983). Kitâbu’l-Îmân ve Meʿâlimuhu ve Sunenuhu ve Istikmâluhu ve Derecâtuh. Mektebetü ’l-Meârif li’n-Neşr ve’t-Tevzı̂’.
  35. Ebû Zehra, M. (t.y.). Zehratü’t-tefâsîr (Ciltler 1-10). Dârü ’l-Fikri’l-Arabı̂.
  36. Ebû Zehra, M. (1381). Şerî’atü’l-Kur’ân min delâili i’câzihî. Dârü ’l-’Urû be.
  37. Ebû Zehra, M. (ts.). el-Mu’cizetü’l-kübrâ: El-Kur’ân. Dârü ’l-Fikri’l-Arabı̂.
  38. Efe, Z. (2022). Tefsirde Rivayetler (el-Keşşâf Örneği). Sonçağ Yayınevi.
  39. Erol, A. E. (2025). Ebü ’l-Ferec Ibnü ’l-Cevzı̂’nin Kur’ân Ayetlerini Yorumlamasında Rivayet Yöntemlerinin Rolü. RUSUH: Uşak Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi, 5(1), 120-.136
  40. Ersö z, R. (2022). İslâm Tefsir Ekolleri. Ensar Neşriyat.
  41. Eyyû b, H. M. (1425). El-Hadîs î ulûmi’l-Kur’ân ve’l-hadîs (2. Baskı). Dârü ’s-Selâm.
  42. Ezherı̂, E. M. M. b. A. (2001). Tehzîbu’l-luğa (Ciltler 1-8). Dâru Ihyâi’t-Turâsi’l-ʿArabı̂.
  43. Fâkihı̂, E. ʿAbdullâh M. b. I. el-Mekkı̂. (1414/1994). Aḫbâru Mekke î Ḳadîmi’d-Dehri ve Ḥadîs̱ihi (2. bs., Ciltler 1-6). Dâru Ḫ aḍ ar.
  44. Gengil, V. (2020). Taberı̂ ve Mâtü rı̂dı̂’den Hareketle Farklı Bir Tasnif Denemesi: Ehl-i Hadı̂s Ehl-i Re’y Tefsirleri. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7(1), 113-152. (TDV Islâm Araştırmaları Merkezi).
  45. Güven, Ş. (2010). Bir Telif Yö ntemi Olarak Tefsirde Ihtisar ve Muhtasar Rivayet Tefsirleri. Marife: Bilimsel Birikim (Marife: Dini Araştırmalar Dergisi), X(2), 43-66. (TDV Islâm Araştırmaları Merkezi).
  46. Halı̂l b. Ahmed, E. ʿAbdurrahmân el-Ferâhı̂dı̂. (ts.). Kitâbu’l-ʿAyn (Ciltler 1-8). Mektebetu’l-Hilâl.
  47. Herevı̂, E. U. el-K. b. S. b. M. (1995). Feżailu’l-Ḳurʾân li’l-Ḳāsım b. Sellâm. Dâru Ibn Kes̱ı̂r.
  48. Hurşid, I. Z., Şintinâvı̂, A., & Yunus, A. (1418). Mûcizü dâirati’l-ma’ârii’l-İslâmiyye. Merkezü ’ş-Şârika li’l-Ibdâ ’i’l-Fikrı̂.
  49. Hüseyin, el-I. M. el-Hızır. (1431). Mevsû’atü’l-a’mâli’l-kâmile li’l-İmâm Muhammed el-Hızır Hüseyin (Ciltler 1-15). Dârü ’n-nevâdir.
  50. Ibn Akı̂l, E.-V. ʿAlı̂ b. A. (1999). El-Vâdıh î usûliʾl-fıkh (Ciltler 1-5). Müʾessesetüʾr-Risâle.
  51. Ibn Bâdis, A. M. (1416). Tefsîru İbn-i Bâdis î mecâlisi’t-tezkîr min kelâmi’l-Hakîmi’l-Habîr. Dârü’l-Kütü bi’l-Ilmiyye.
  52. Ibn Dureyd, E. B. M. b. el-Ḥ asen b. D. el-Ezdı̂. (1408/1987). Cemheretu’l-Luğa (Ciltler 1-3). Dâru’l Ilm li’l-Melâyı̂n.
  53. Ibn Fâris, E.-H. A. el-Kazvı̂nı̂. (1389). Muʿcemu mekâyîsi’l-luğa (2. Baskı, Ciltler 1-6). Dârü ’l-Fikr.
  54. Ibn Fazlullah el-O merı̂, A. b. Y. (1423). Mesâliku’l-ebsâr î memâliki’l-emsâr (Ciltler 1-27). el-Mecmeʿu’s-Sekâfı̂. Yayınlanan asıl eser as
  55. Ibn Haldû n, E. Z. ʿAbdurrahman b. M. (1408/1988). El-’İber ve dîvânu’l-mubtedeʾ ve’l-haber î târîhî’l-ʿArab ve’l-Berber ve men âserahum min zevî’ş-şeʾni’l-ekber (Ciltler 1-8). Dârü ’l-Fikr.
  56. Ibn Kes̱ı̂r, E.-F. I. b. ʿOmer b. K. ed-Dimeşḳ ı̂. (1395/1976). Es-Sîretu’n-Nebevîyye (el-Bidâye ve’n-) Nihâye’den (Ciltler 1-4). y.y.
  57. Ibn Tantâvı̂, A. (ts.). El-Menhecü’t-te’sîlî li-dirâseti’t-tefsîri’t-tahlîlî. b.y.
  58. Ibn Teymiyye, T. (1425). Mecmûʿu’l-fetâvâ. Mecmaʿ el-Melik Faḥ d.
  59. Ibn Teymiyye, T. (1426). Beyânu Telbîsi’l-Cehmiyye î Teʾsîsi Bideʿihimi’l-Kelâmiyye (Ciltler 1-10). Mecmaʿu’l-Melik Fehd.
  60. Ibn Teymiyye, T. (1490/1980). Mukaddime î uṣûli’t-tefsîr. Dâru Mektebeti’l-Hayât.
  61. Ibn ’Useymı̂n, M. (t.y.). Kitâbü’l-’ilm. Mektebetü Nû ri’l-Hü dâ.
  62. Ibn ’Useymı̂n, M. (1435). Tefsîru’l-Kur’âni’l-Kerîm: Sûretü’l-Mâide (2. bs., Ciltler 1-2). Dâru Ibni’l- Cevzı̂ li’l-Neşr ve’t-Tevzı̂ʿ.
  63. Ibn ʿAbdisselâm, E. M. ʿAbdulʿaziz b. ʿAbdisselâm ed-Dimeşḳı̂. (1416/1996). Tefsîru’l-Ḳur’ân Ciltler 1-3). Dâru Ibn Ḥ azm.
  64. Ibn ʿAṭiyye, E. M. ʿAbdulḥ aḳ b. G. b. ʿAbdirrahman b. T. el-Endelû sı̂. (1422). El-Muḥarraru’l-vecîzî tefsîri’l-Kitâbi’l-ʿAzîz. Dârü ’l-Kü tü bi’l-Ilmiyye.
  65. Ibnü ’l-Vezı̂r, E. ʿAbdullâh M. b. I. el-Yemenı̂. (1987). Îsâru’l-hakki ʿale’l-halki î raddi’l-hilâfât ile’l-mezhebi’l-hakki min usûli’t-tevhîd. Dârü ’l-Kü tü bi’l-Ilmiyye.
  66. Ismā ‘ı̄l b. ‘Abbād, eṣ-Ṣ āḥ ib. (t.y). El-Muḥīṭ i’l-luġa (Ciltler 1-11). ‘A lemü ’l-Kü tü b. (TDV Islâm Araştırmaları Merkezi).
  67. Kâiyeci, M. M. b. S. (1419). Et-Teysîr î kavâ’ıdi ’ilmi’t-tefsîr. Mektebetü ’l-Kudsı̂.
  68. Karagö z, M. (2024). Tefsirde Rivayet-Dirayet Ayırımının Ortaya Çıkışı ve Mahiyeti. Bilimname, 5,.45-60
  69. Karaoğlan, A. (2023). Tefsirlerde Rivâyet ve Dirâyet Ayrımının Objektiliği Sorunsalı. UMDE: Dini Tetkikler Dergisi, 6(1), 1-30. (TDV Islâm Araştırmaları Merkezi).
  70. Karataş, A. (2018). Tefsir Ilminde Rivayet Algısı. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, XVIII(1), 21-57. (TDV Islâm Araştırmaları Merkezi).
  71. Karataş, A. (2021). Tefsir Geleneğinde Rivayet. Fecr Yayınları.
  72. Karataş, A., & Dinç, O. (2021). Rivayet Tefsirinin Bir Yö ntem Olup Olmadığı Meselesi U zerine Bir Değerlendirme. Içinde A. Ensari, M. Turan, & K. Ekinci (Ed.), Tefsirde Rivayet Eksenli Okumaların Kritiği. Mardin Artuklu Üniversitesi Yayınları.
  73. Kattân, M. b. H. (1411). Nüzûlü’l-Kur’ân ’alâ seb’ati ahruf. Mektebetü Vehbe.
  74. Kattân, M. b. H. (1421). Mebâhis î ulûmi’l-Kur’ân (3. Baskı). Mektebetü ’l-Maʿârif.
  75. Kirmânı̂, E.-K. M. b. H. (1429). Lübâbü’t-tefâsîr. Câmiʿatu’l-Imâm Muḥ ammed b Suʿû d.
  76. Koç, M. A., & Pak, Z. (2021). Rivayet Ağırlıklı Tefsirler. Içinde M. A. Koç (Ed.), Kur’ân İlimleri ve Tefsir Tarihi El Kitabı. Graiker Yay.
  77. Ḳurṭubı̂, E. A. M. (1964). El-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳur’ân (A. el-B. ve ʾIbrâhı̂m Eṭfı̂sh, Ed.; 2. Baskı, Ciltler 1-20). Dâru’l-Kütüb el-Miṣriyye.
  78. Ma’bed, M. A. M. (1426). Nefehât min ulûmi’l-Kur’ân (2. Basım). Dâru’s-Selâm.
  79. Maden, G. (2026). Erken Dö nem Tefsir-Te’vı̂l Kavramsallaşmasının Terminolojik Dönüşümü:Tefsirde Rivâyet-Dirâyet Ayrımının Kö kenlerine Dair Bir Inceleme. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 10(1), 442-463. https://doi.org/10.32711/tiad.1831954
  80. Maden, M. (2025). Mâtürîdî’nin Te’vîlâtü’l-Kur’ân’ında Rivayet Kullanımı: El-İsra ve el-Fetih Sûreleri Örneği [Doktora Tezi]. Kastamonu U niversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  81. Mahmû d, M. A. (1421). Menâhicü’l-müfessirîn. Dârü ’l-Kitâbi’l-Mısrı̂.
  82. Matı̂rı̂, A. b. A. el-Meymû nı̂. (1427). Et- Teysîr î ’ilmi’t-tefsîr min evveli’l-kitâb ilâ nihâyeti sûreti’l-
  83. Bakara dirâseten ve tahkîkan [Doktora Tezi]. U mmü ’l-Kurâ U niversitesi.
  84. Mâtü rı̂dı̂, M. b. M. E. M. (2005). Tefsîru’l-Mâtürîdî. Dâru’l-Kü tü bi’l-ʿIlmiyye.
  85. Mâverdı̂, E.-Ḥ asen ʿAlı̂ b. M. el-Baṣrı̂. (t.y.). En-Nuket ve’l-ʿUyûn (Ciltler 1-6). Dâru’l-Kutubi’l)
  86. Mekkı̂ b. Ebı̂ Tâlib, E. M. el-Kaysı̂. (1429/2008). El-Hidâye ilâ bulûği’n-nihâye î ʿilmi meʿâni’l-Kurʾân ve tefsîrihî ve ahkâmihî ve cümelin min fünûni ʿulûmih (Ciltler 1-13). Mecmû ʿatü Buhû si’l-) Kitâb ve’s-Sü nne.
  87. Merâğı̂, A. b. M. (1365). Tefsîru’l-Merâğî (Ciltler 1-30). Şirketu Mektebeti ve Maṭbaʿati Muṣṭafâ el- Bâbı̂ el-Ḥ alebı̂ ve Evlâdihı̂.
  88. Muḥ âsibı̂, E. ʿAbdullâh el-Ḥ âris̱ b. E. (1398). Mâhiyetu’l-ʿÂḳl ve Maʿnâhu ve İḫtilâfu’n-Nâsi îh.) Dârü ’l-Fikr.
  89. Mukâtil b. Sü leyman, E.-H. (1423). Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. Dâru Ihyâi’t-Tü râs.
  90. Müslim, E.-H. I.-H. (ts). Içinde M. Fuat Abdü lbâkı̂ (Editö r), El-Câmi‘u’ṣ-ṣaḥîḥ (Ciltler 1-5). DâruIhyâi’t-Tü râsi’l-Arabı̂.
  91. Nemr, ʿAbdü lmü nʿim. (1405). ’İlmü’t-tefsîr keyfe neşee ve tetavvera hattâ intehâ ilâ ’asrina’l-hâdır. Dârü ’l-Kü tü bi’l-Islâmiyye.
  92. Oral, M. (2017). Rivâyet Tefsiri Yö nteminin Gelişmi Açısından Ibnu’l-Cevzı̂’nin Zâdu’l-Mesı̂r Adlı Eseri. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 4(7), 273-294.
  93. Polat, F. A. (2021). Dirâyet Ağırlıklı Tefsirler. Içinde M. A. Koç (Ed.), Kur’ân İlimleri ve Tefsir Tarihi El Kitabı (ss. 171-220). Graiker Yayınları.
  94. Reşı̂d Rızâ, M. (1990). Tefsîru’l-menâr (Ciltler 1-12). el-Hey’etü ’l-Mısriyyeti’l-A mme li’l-Kitâb. Rū mı̄, F. b. ‘Abdurraḥ mān b. S. (1997). İtticāhātü’t-tefsīr i’l-ḳarni’r-rābi‘ ‘aşer (3. Baskı, 3. Cilt). Mü essesetü ’r-risāle.
  95. Sâbû nı̂, M. A. (2003). Et-Tibyân î ’ulûmi’l-Kur’ân. Dâru Ihsân.
  96. Sa’dı̂, I. b. A. (1434). Dirâsât î temeyyüzi’l-ümmeti’l-İslâmiyye ve mevkıi’l-müsteşrikîne îh (Ciltler 1-2). Vizâretü ’l-Evḳāf ve’ş-Şuû ni’l-Islâmiyye.
  97. Sâlih, S. (2000). Mebâhis î ulûmi’l-Kur’ân (24. Baskı). Dârul-Ilm li’l-Melâyı̂n. Semʿânı̂, E.-M. M. b. M. el-Mervezı̂. (1418/1997). Tefsîru’l-Ḳur’ân (Ciltler 1-6). Dâru’l-Vatan.)
  98. Ṣıddı̂ḳ Ḥ asen Ḫ ân, E.-Ṭayyib M. b. Ḥ asen el-Ḳ annû cı̂. (1412/1992). Fetḥu’l-Beyân î Maḳâṣidi’l- Ḳurʾân (Ciltler 1-15). el-Mektebetu’l-ʿAṣriyye.
  99. Süyûtı̂, E.-F. C. ʿAbdurrahmân b. E. B. b. M. el-Hudayrı̂. (1394/1974). El-İtkân î ʿulûmi’l-Kur’ân (Ciltler 1-4). el-Heyʾetu’l-Mısriyyeti’l-ʿAmme li’l-Kuttâb.
  100. Şerkâvı̂, A. b. M. (1425). Mevkıfü’ş-Şevkânî î tefsîrihî mine’l-münâsebât. y.y.
  101. Şevkânı̂, M. b. A. (1414). Fethu’l-kadîr. Dâru Ibn Kesı̂r.
  102. Şihâbuddı̂n el-Ḫ afâcı̂, Ş. A. b. M. b. ʿOmar el-Mıṣrı̂ el-Ḥ anefı̂. (t.y.). Ḥâşîyetu’ş-Şihâb ʿalâ’l-
  103. Beyḍâvî:ʿİnâyetu’l-Ḳâḍî ve Kifâyetu’r-Râḍî (Ciltler 1-8). Dâru Ṣ âdır.
  104. Tayyâr, M. b. S. (2009). Et-Tefsı̂r Bi’l-Me’sû r ve et-Tefsı̂r Bi’r-Re’y Kavramları Üzerine Uygulamalı Bir Yaklaşım (A. Kü çü k, Çev.). Marife: Dini Araştırmalar Dergisi [Bilimsel Birikim], 9(2), 227- 240. (TDV Islâm Araştırmaları Merkezi).
  105. Tayyâr, M. b. S. (ts.). et-Tefsı̂r bi’r-re’y: Mehû mü hû, hukmü hû, envâ ’uhû 2. Mecelletü’l-Beyân, (127),.20-29
  106. Turgut, A. (1991). Tefsir Usûlü ve Kaynakları. IFAV Yayınları.
  107. Türcan, S. (2011). Rivayet Tefsiri Geleneğinin Dönüşümü: İbn Kesir(Ö.774/1373) Tefsiri Örneği Üzerinden [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  108. Türcan, S. (2019a). Ibn Kesı̂r’in Tefsirinde Rivayet Kullanımı. Turkish Academic Research Review,.377-396,)3(4
  109. Türcan, S. (2019b). Rivayet Tefsiri Geleneğ inin Dönüşümünde Ibn Kesı̂r’in Yeri. Türk Akademik Araştırmalar Dergisi, 4(3), 337-363.
  110. Türcan, S. (2021a). Rivayet Tefsiri Geleneğinin Dönüşümü. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  111. Türcan, S. (2021b). Rivayet Tefsirlerinde Sahı̂h-i Buhârı̂’nin Kaynaklık Değeri. Turkish Academic Research Review, 6(5), 1624-1647. https://doi.org/10.30622/tarr.1019384
  112. Vâḥidı̂, E.-Ḥ asen ʿAlı̂ b. A. b. M. b. ʿAlı̂ en-Nı̂sâbû rı̂. (1430). Et-Tefsîru’l-basîṭ. ’Imâdetü ’l-Bahsi’l-’Ilmı̂.)
  113. Zeccâc, E. I. I. b. es-Serı̂. (t.y.). Tefsîru Esmâʾillâhi’l-Ḥusnâ. Dâru’s-S̱ eḳâfeti’l-ʿArabiyye.
  114. Zehebı̂, M. es-S. H. (ts.). Et- Tefsîr ve’l-müfessirûn (Ciltler 1-3). Mektebetü Vehbe.
  115. Zerkeşı̂, E. ʿAbdullâh M. b. ʿAbdullâh b. B. eş-Şâiʿı̂. (1376/1957). El-Burhân î ʿulûmi’l-Kur’ân) (Ciltler 1-4). Dâru ʾIhyâʾi’l-Kutubi’l-ʿArabiyye.
  116. Zürkânı̂, M. A. (t.y.). Menâhilü’l-ʿirfân î ʿulûmi’l-Kur’ân (3. Baskı, Ciltler 1-2). Matbaatü Isâ el-Bâbı̂ el-Halebı̂.
  117. Bilmen, O. N. (2018). Büyük Tefsir Tarihi (2. Baskı, Ciltler 1-2). Semerkand.
  118. Büyük, E. (2023). El-Hü seyin b. El-Fadl el-Becelı̂’nin (ö. 282/896) Hayatı, Tefsirciliği ve Tefsir Tarihine Etkisi. Diyanet İlmî Dergi, (59), 57-88.
  119. Çonkor, B. (2024). Ebü ’l-Hasan el-A mirı̂’nin (ö. 381/992) Kur’ân Yorum Metodolojisi ve Râgıb el- Isfahânı̂’nin (ö. V./XI. Yü zyılın Ilk Çeyreği) Görüşleri Çerçevesinde Değerlendirilmesi. Hitit Üniversitesi (Gazi Üniversitesi) Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi, 23(1), 47-66. (TDV Islâm Araştırmaları Merkezi).
  120. Dinç, A. (2007a). Rivayet Tefsiri Açısından Neseî‟nin Medârikü‟t-Tenzîl‟i [Yü ksek Lisans Tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  121. Dinç, A. (2007b). Rivayet Tefsiri Açısından Nesei’nin Medarikü’t- Tenzili [Yü ksek Lisans Tezi]. Dokuz Eylü l U niversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  122. Erol, A. E. (2025). Ebü ’l-Ferec Ibnü ’l-Cevzı̂’nin Kur’ân Ayetlerini Yorumlamasında Rivayet Yöntemlerinin Rolü. RUSUH: Uşak Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi, 5(1), 120-.136
  123. Ibn ʿAṭiyye, E. M. ʿAbdulḥ aḳ b. G. b. ʿAbdirrahman b. T. el-Endelû sı̂. (1422). El-Muḥarraru’l-vecîzî tefsîri’l-Kitâbi’l-ʿAzîz. Dârü ’l-Kü tü bi’l-Ilmiyye.
  124. Karagö z, M. (2024). Tefsirde Rivayet-Dirayet Ayırımının Ortaya Çıkışı ve Mahiyeti. Bilimname, 5,.45-60
  125. Karataş, A., & Dinç, O. (2021). Rivayet Tefsirinin Bir Yö ntem Olup Olmadığı Meselesi U zerine Bir Değerlendirme. Içinde A. Ensari, M. Turan, & K. Ekinci (Ed.), Tefsirde Rivayet Eksenli Okumaların Kritiği. Mardin Artuklu Üniversitesi Yayınları.
  126. Maden, G. (2026). Erken Dö nem Tefsir-Te’vı̂l Kavramsallaşmasının Terminolojik Dönüşümü:Tefsirde Rivâyet-Dirâyet Ayrımının Kö kenlerine Dair Bir Inceleme. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 10(1), 442-463. https://doi.org/10.32711/tiad.1831954
  127. Maden, M. (2025). Mâtürîdî’nin Te’vîlâtü’l-Kur’ân’ında Rivayet Kullanımı: El-İsra ve el-Fetih Sûreleri Örneği [Doktora Tezi]. Kastamonu U niversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  128. Tayyâr, M. b. S. (ts.). et-Tefsı̂r bi’r-re’y: Mehû mü hû, hukmü hû, envâ ’uhû 2. Mecelletü’l-Beyân, (127),.20-29
  129. Türcan, S. (2011). Rivayet Tefsiri Geleneğinin Dönüşümü: İbn Kesir(Ö.774/1373) Tefsiri Örneği Üzerinden [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  130. Türcan, S. (2019a). Ibn Kesı̂r’in Tefsirinde Rivayet Kullanımı. Turkish Academic Research Review,.377-396,)3(4